อัฟกานิสถาน : ตาลีบันคือใคร ทำไมพวกเขาเข้าครองดินแดนที่สหรัฐฯ ถอนทัพออกไป

Afghan Taliban fighters and villagers attend a gathering as they celebrate the peace deal signed between US and Taliban in Laghman Province, Alingar district on March 2, 2020.

ที่มาของภาพ, Getty Images

เมื่อปี 2001 กองกำลังร่วมที่นำโดยสหรัฐอเมริกาบุกเข้าไปในอัฟกานิสถาน ทำให้กลุ่มตาลีบันหมดอำนาจไป

แต่ 2 ทศวรรษผ่านไป และใกล้ถึงกำหนดสหรัฐฯ ถอนทัพทั้งหมดในวันที่ 11 ก.ย. กลุ่มตาลีบันกลับมายึดครองฐานที่ตั้งกองทัพหลายแห่ง รวมถึงหมู่บ้าน และเมืองใหญ่ ๆ มากมาย ทำให้กังวลกันว่าพวกเขาจะโค่นล้มรัฐบาลอัฟกานิสถานอีกครั้ง

ข้อตกลงสันติภาพระหว่างสหรัฐฯ กับตาลีบัน ที่ลงนามกันที่กรุงโดฮาของกาตาร์เมื่อเดือน ก.พ. 2020 กำหนดให้สหรัฐฯ ถอนทัพ ส่วนตาลีบันต้องป้องกันไม่ให้เกิดการโจมตีไปยังกองกำลังสหรัฐฯ นอกจากนี้ ตาลีบันต้องไม่ให้กลุ่มอัลเคดา (al-Qaeda) หรืออัลกออิดะห์ และกลุ่มติดอาวุธอื่น ๆ เข้ามาปฏิบัติการในพื้นที่ที่พวกเขาควบคุม รวมถึงเข้าร่วมในการเจรจาสันติภาพในระดับชาติต่อ

แต่ในช่วงปีหลังจากนั้น กลุ่มตาลีบันยังมุ่งโจมตีกองกำลังและพลเรือนของอัฟกานิสถานอย่างต่อเนื่อง

ขึ้นสู่อำนาจ

กลุ่ม "ตาลีบัน" หรือแปลว่า "นักเรียน" ในภาษาพัชโต (Pashto) เริ่มปรากฏตัวในช่วงต้นทศวรรษ 1990 ทางตอนเหนือของปากีสถานหลังจากกองทัพโซเวียตถอนตัวออกไปจากอัฟกานิสถาน เชื่อกันว่าการเคลื่อนไหวซึ่งเป็นชาวปาทานโดยส่วนใหญ่เริ่มต้นในโรงเรียนสอนศาสนา ซึ่งได้รับทุนจากซาอุดีอาระเบีย ซึ่งเชื่อในคำสอนศาสนาอิสลามนิกายซุนนีแบบสุดโต่ง

กลุ่มตาลีบันให้คำมั่นสัญญาว่าจะนำสันติภาพและความมั่นคงกลับคืนมาในพื้นที่ที่มีคนเชื้อสายปาทาน ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ในทั้งปากีสถานและอัฟกานิสถาน และบังคับใช้กฎหมายอิสลาม หรือกฎหมายชารีอะห์ เมื่อพวกเขาขึ้นสู่อำนาจ

หลังจากนั้น พวกเขาก็เริ่มขยายอำนาจอย่างรวดเร็วจากภูมิภาคตะวันตกเฉียงใต้ มาในเดือน ก.ย. ปี 1995 ตาลีบันยึดจังหวัดเฮรัต ซึ่งอยู่ติดกับชายแดนอิหร่าน และ 1 ปีหลังจากนั้น ก็เข้ายึดกรุงคาบูล เมืองหลวงอัฟกานิสถาน สำเร็จ หลังโค่นประธานาธิบดี บูร์ฮานุดดีน รับบานี หนึ่งในผู้ต่อตั้งกลุ่มติดอาวุธมุญาฮิดีน ซึ่งขับไล่กองกำลังโซเวียตออกไปสำเร็จ

ถึงปี 1998 กลุ่มตาลีบันยึดครองอัฟกานิสถานได้เกือบ 90%

ที่มาของภาพ, Getty Images

คำบรรยายภาพ,

นาโต คาดการณ์ว่าตาลีบันมีนักรบประจำการถึง 85,000 คน

ชาวอัฟกานิสถานอ้าแขนต้อนรับกลุ่มตาลีบันเพราะเบื่อหน่ายความขัดแย้งภายในของกลุ่มมุญาฮิดีน หลังขับไล่พวกโซเวียตออกไปสำเร็จ

ในช่วงแรก พวกเขาได้รับความนิยมเพราะว่าช่วยกำจัดการทุจริต ควบคุมสิ่งผิดกฎหมาย รวมถึงทำให้ถนนและพื้นที่ต่าง ๆ ปลอดภัยสำหรับการค้าขายทำธุรกิจ

อย่างไรก็ดี พวกเขาก็เริ่มบังคับใช้กฎหมายชารีอะห์โดยตีความการลงโทษด้วยกฎหมายอิสลามนี้อย่างเคร่งครัด ไม่ว่าจะเป็นการประหารผู้มีความผิดฐานฆ่าผู้อื่นและผู้ที่นอกใจคู่ครอง และตัดแขนขาผู้มีความผิดฐานลักขโมย นอกจากนี้ ยังมีการบังคับให้ผู้ชายไว้หนวด และผู้หญิงต้องใส่ชุดแบบปกปิดทั้งตัวแบบอิสลาม หรือ บูร์กา (Burka) อีกด้วย

นอกจากนี้ กลุ่มตาลีบันยังห้ามไม่ให้มีการดูทีวี ฟังเพลง หรือดูหนัง ด้วย และต่อต้านการให้เด็กผู้หญิงที่อายุ 10 ขวบ และมากกว่านั้น ไปโรงเรียน พวกเขาถูกกล่าวหาว่าละเมิดสิทธิมนุษยชนและทำลายสิ่งก่อสร้างทางวัฒนธรรมในหลายกรณี รวมถึงเมื่อปี 2001 พวกเขาทำลายพระพุทธรูปบามิยันอันโด่งดังแม้จะมีเสียงประณามจากนานาชาติ

ปากีสถานปฏิเสธซ้ำแล้วซ้ำอีกว่าไม่ได้อยู่เบื้องหลังเครือข่ายของตาลีบัน แต่แทบไม่มีข้อสงสัยเลยว่าชาวอัฟกานิสถานหลายคนที่เข้าร่วมกลุ่มติดอาวุธในช่วงแรก ๆ ได้รับการศึกษาจากโรงเรียนสอนศาสนาในปากีสถาน

นอกจากนี้ ปากีสถานยังเป็นหนึ่งในสามประเทศ รวมถึงซาอุดีอาระเบียและสหรัฐอาหรับอามิเรตส์ ซึ่งยอมรับตาลีบันอย่างเป็นทางการขณะพวกเขาครองประเทศ นอกจากนี้ ปากีสถานยังเป็นประเทศสุดท้ายที่ตัดสัมพันธ์ทางการทูตกับตาลีบันด้วย

มีอยู่ครั้งหนึ่งที่กลุ่มตาลีบันขู่ว่าจะโจมตีปากีสถานจากฐานที่ตั้งที่พวกเขาควบคุมอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือ กรณีการโจมตีปากีสถานที่เป็นที่รู้จักกันและประณามมากที่สุดกรณีหนึ่งคือเมื่อเดือน ต.ค. ปี 2012 ตอนที่ มาลาลา ยูซาฟไซ ซึ่งเป็นเด็กนักเรียนขณะนั้น ถูกยิงขณะเดินทางกลับบ้านในเมืองมินโกรา

ที่มาของภาพ, Getty Images

คำบรรยายภาพ,

มาลาลา ยูซาฟไซ

ปฏิบัติการทางการทหาร 2 ปีหลังจากเหตุสังหารหมู่ที่โรงเรียนในเมืองเปชวาร์ของปากีสถาน ทำให้อิทธิพลของตาลีบันในปากีสถานลดน้อยลงไปมาก การโจมตีทางโดรนโดยสหรัฐฯ เมื่อปี 2013 ทำให้สมาชิก 3 คนสำคัญของกลุ่มตาลีบันในปากีสถานเสียชีวิต โดยมี ฮาคิมูละห์ เมซูด หัวหน้ากลุ่มตาลีบันในปากีสถานในจำนวนนั้นด้วย

บิน ลาเดน

โลกหันมาสนใจกลุ่มตาลีบันในอัฟกานิสถานหลังการก่อการร้ายที่นครนิวยอร์กเมื่อวันที่ 11 ก.ย. ปี 2001 โดยตาลีบันถูกกล่าวหาว่าให้ที่พักพิงกับผู้ต้องสงสัยหลักอย่างนายโอซามา บิน ลาเดน

วันที่ 7 ต.ค. 2001 กองกำลังร่วมที่นำโดยสหรัฐฯ บุกโจมตีตาลีบันในอัฟกานิสถาน และถึงสัปดาห์แรกของเดือน ธ.ค. เครือข่ายของตาลีบันก็พังครืนลง แต่ผู้นำของตาลีบันในขณะนั้น มุลเลาะห์ โมฮัมเหม็ด โอมาร์ และบิน ลาเดน หลบหนีการจับกุมได้สำเร็จ

ที่มาของภาพ, AFP

คำบรรยายภาพ,

ฮาคิมูละห์ เมซูด ผู้นำกลุ่มตาลีบันในปากีสถาน ถูกสังหารด้วยโดรนโดยสหรัฐฯ เมื่อปี 2013

แต่แม้จะมีกองกำลังต่างชาติมากขึ้นเรื่อย ๆ กลุ่มตาลีบันก็สามารถกลับมามีอิทธิพลในอัฟกานิสถาน และทำให้เกิดความรุนแรงและความไม่มั่นคงในพื้นที่ต่าง ๆ ของประเทศมากกว่าตอนปี 2001

ปี 2013 มีความหวังว่าจะสามารถเจรจาข้อตกลงสันติภาพได้เมื่อตาลีบันประกาศว่าจะจัดตั้งฐานที่ตั้งในกาตาร์ อย่างไรก็ดี ทุกฝ่ายยังไม่ไว้เนื้อเชื่อใจกันและกัน และก็ยังเกิดความรุนแรงต่อไป

ถึงเดือน ส.ค. ปี 2015 กลุ่มตาลีบันออกมายอมรับว่าได้ปกปิดเรื่องการเสียชีวิตของ โมฮัมเหม็ด โอมาร์ มากว่า 2 ปี โดย มุลเลาะห์ มันซูร์ ผู้ช่วยของโอมาร์ ขึ้นเป็นผู้นำแทน

ในช่วงเวลาเดียวกันนั้นเอง ตาลีบันกลับมายึดเมืองคุนดุซ ซึ่งเป็นเมืองยุทธศาสตร์สำคัญ ถือเป็นการยึดเมืองสำเร็จครั้งแรกตั้งแต่ปี 2001

ต่อมาในเดือน พ.ค. การโจมตีทางโดรนโดยสหรัฐฯ ทำให้มันซูร์ เสียชีวิต โดยผู้ช่วยของเขา ไฮบาตุลเลาะห์ อัคฮุนซาดา ได้ขึ้นเป็นผู้นำกลุ่มแทน

คำบรรยายวิดีโอ,

สงครามอัฟกานิสถานนาน 20 ปี ใครสูญเสียอะไรบ้าง

นับถอยหลังถอนทัพ

ในช่วงหนึ่งปีหลังบรรลุข้อตกลงสันติภาพกับสหรัฐฯ ดูเหมือนตาลีบันจะเปลี่ยนจากการโจมตีเมืองและฐานที่ตั้งกองทัพไปเป็นการสังหารพลเรือนอัฟกานิสถานแทน ไม่ว่าจะเป็นนักข่าว ผู้พิพากษา นักเคลื่อนไหวด้านสันติภาพ ผู้หญิงที่อยู่ในอำนาจ เป็นต้น

แม้ว่าเจ้าหน้าที่อัฟกานิสถานจะกังวลมากขึ้นเรื่อย ๆ ถึงความเปราะบางของรัฐบาลที่ไม่มีแรงสนับสนุนจากนานาชาติ ประธานาธิบดีโจ ไบเดน ก็ประกาศว่ากองทัพสหรัฐฯ จะออกจากประเทศภายในวันที่ 11 ก.ย.

หลังผ่านสงครามความรุนแรงนาน 2 ทศวรรษ จนกองทัพสหรัฐฯ กำลังจะถอนตัวไป กลุ่มตาลีบันได้เริ่มยึดครองพื้นที่ในอัฟกานิสถานและมีความเป็นไปได้ที่จะโค่นรัฐบาลอัฟกานิสถานอีกครั้ง

เชื่อกันว่าตอนนี้กองกำลังของตาลีบันแข็งแกร่งมากกว่าช่วงไหน ๆ ตั้งแต่ปี 2001 โดยองค์การสนธิสัญญาแอตแลนติกเหนือ หรือนาโต คาดการณ์ว่าพวกเขามีนักรบประจำการถึง 85,000 คน ส่วนในเชิงพื้นที่ มีการประเมินล่าสุดว่าพวกเขาอาจจะควบคุมระหว่าง 1 ใน 3 หรือ 1 ใน 5 ของพื้นที่ประเทศ

พลเอก ออสติน มิลเลอร์ ผู้บังคับบัญชากองกำลังร่วมที่นำโดยสหรัฐฯ ในอัฟกานิสถาน เตือนเมื่อเดือน มิ.ย

. ว่าอาจจะมีสงครามกลางเมืองเกิดขึ้น การวิเคราะห์โดยหน่วยข่าวกรองสหรัฐฯ ชี้ว่า รัฐบาลอัฟกานิสถานอาจถูกโค่นภายใน 6 เดือนหลังจากกองทัพอเมริกันถอนทัพไป