วันคุ้มครองสัตว์ป่า : บันทึกน้ำตาคนรักสัตว์จากความสูญเสียในรอบปี 2562

  • 26 ธันวาคม 2019
สัตว์ป่า Image copyright Getty Images, สำนักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 13

"สัปเหร่อออนท็อป" คือฉายาที่ผู้สื่อข่าวทำเนียบรัฐบาลตั้งให้นายวราวุธ ศิลปอาชา รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โดยให้เหตุผลว่านับตั้งแต่เข้ารับตำแหน่งก็เกิดเรื่องเศร้ากับบรรดาสิงสาราสัตว์ทั้งพะยูนมาเรียม แพนด้าช่วงช่วง เสือของกลางและช้างป่าเขาใหญ่ ทำให้รัฐมนตรีผู้มีชื่อเล่นว่า "ท็อป" ต้องลงไปจัดการดูแลคล้ายกับเป็นสัปเหร่อ

ฉายาของรัฐมนตรีอาจฟังดูเป็นเรื่องเบา ๆ แต่เอาเข้าจริงแล้ว ความตายของสัตว์ป่าเหล่านี้ล้วนสร้างความโศกเศร้ามาสู่บุคลากรที่ทุ่มเทดูแลสัตว์ป่าและสัตว์หายากมาอย่างต่อเนื่อง รวมทั้งบรรดาคนรักสัตว์ที่เฝ้าลุ้นส่งกำลังใจให้พวกมันรอดชีวิต

เนื่องในวันคุ้มครองสัตว์ป่าแห่งชาติ ซึ่งตรงกับวันที่ 26 ธ.ค. ของทุกปี บีบีซีไทยรวบรวมเหตุการณ์สูญเสียสัตว์ต่าง ๆ ในรอบปีที่ผ่านมา และสรุปบทเรียนที่บรรดาสัตว์ทั้งหลายทิ้งไว้ให้สังคมไทยได้เรียนรู้

มาเรียม-ยามีล พะยูนน้อยผู้ปลุกกระแสอนุรักษ์ทะเลไทย

"มาเรียม" ลูกพะยูนเพศเมียขึ้นเกยตื้นใน จ.กระบี่ ช่วงปลายเดือน เม.ย. มันได้รับความช่วยเหลือจากชาวบ้านและเจ้าหน้าที่ก่อนจะถูกเคลื่อนย้ายมายังเกาะลิบง จ.ตรัง มาเรียมนับเป็นลูกพะยูนตัวแรกที่มีมนุษย์เป็นแม่นมและได้รับการอนุบาลในพื้นที่เปิดใกล้ชายฝั่ง จนกลายเป็นขวัญใจของเจ้าหน้าที่และประชาชนที่หลงใหลในความน่ารักของเจ้าลูกพะยูน

Image copyright SIRACHAI ARUNRUGSTICHAI/AFP/GETTY IMAGES
คำบรรยายภาพ ลูกพะยูนเพศเมียซึ่งต่อมาได้ชื่อว่า "มาเรียม" เกยตื้นเมื่อเดือน เม.ย. และตายในอีก 4 เดือนต่อมา พบเศษพลาสติกอุดตันในลำไส้

แต่อาการป่วยของมันก็ทรุดลงเรื่อย ๆ และจากไปในวันที่ 17 ส.ค. ทำให้แฟนคลับของมาเรียมใจสลาย การผ่าพิสูจน์ซากพบเศษพลาสติกขนาดเล็ก 8-10 เซนติเมตร จำนวน 8 ชิ้นขวางลำไส้ ส่งผลให้เกิดการอุดตันที่ปลายลำไส้และมีแก๊สสะสมในทางเดินอาหาร

ก่อนหน้าที่มาเรียมจะตายไม่นาน มีลูกพะยูนอีกตัวหนึ่งเกยตื้นและได้รับการช่วยเหลือใน จ.กระบี่ มันเป็นลูกเพศผู้ อายุแค่ประมาณ 3 เดือน ซึ่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ทรงพระราชทานชื่อว่า "ยามีล"

พะยูนยามีลเป็นที่ชื่นชอบของบรรดาคนรักสัตว์ไม่แพ้มาเรียม แต่ไม่นานนักทีมสัตวแพทย์พบว่ายามีลมีอาการเกร็งท้อง เอ็กซเรย์พบลำไส้เล็กมีการสะสมของแก๊สจำนวนมาก และมีหญ้าทะเลอุดตันในกระเพาะอาหาร ยามีลอาการแย่ลงเรื่อย จนท้ายสุดวันที่ 22 ส.ค. พะยูนน้อยเกิดภาวะช็อก หัวใจหยุดเต้น และตายหลังจากมาเรียมไม่ถึงสัปดาห์ สร้างความสะเทือนใจซ้ำสองให้กับผู้ที่ติดตาม

กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งรายงานว่าในรอบปี 2562 มีพะยูนเกยตื้นตายมากถึง 23 ตัว นับเป็นจำนวนที่มากที่สุดในรอบหลายปี สาเหตุหลักมาจากกิจกรรมของมนุษย์ รองลงมาคือการเจ็บป่วยโดยธรรมชาติ

Image copyright กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง
คำบรรยายภาพ ทีมสัตวแพทย์ กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง พยายามสุดความสามารถที่จะรักษาชีวิตลูกพะยูนยามีล

การตายของพะยูน โดยเฉพาะลูกพะยูนมาเรียมและยามีลทำให้เจ้าหน้าที่ อาสาสมัครและคนทั่วไปเศร้าใจอย่างมาก แต่พวกมันก็ได้ปลุกกระแสอนุรักษ์ทะเลไทยให้กลับมามีชีวิตชีวา ประเด็นเรื่องการอนุรักษ์พะยูน การลดขยะพลาสติก การลดผลกระทบของการทำประมงต่อสัตว์ทะเล ถูกหยิบยกขึ้นมาพูดถึงอีกครั้ง ชุมชนท้องถิ่นหันมาร่วมมือกับรัฐในการดูแลทะเลควบคุมการทำประมงในเขตอนุรักษ์สัตว์น้ำ ตรวจสอบการใช้เครื่องมือประมงผิดกฎหมาย ตลอดจนการเพิ่มพื้นที่หญ้าทะเล

นอกจากพะยูนแล้วปีที่ผ่านมายังสูญเสียสัตว์ทะเลอีกหลายเหตุการณ์ เช่น วันที่ 2 ม.ค. พบวาฬความยาวกว่า 10 เมตรเกยตื้นตายบนหาดแหลมตะลุมพุก จ.นครศรีธรรมราช และต่อมาในวันที่ 28 พ.ค. พบซากวาฬบรูด้า เพศเมีย ยาว 10 เมตรในฝังอ่าวไทย

ความตายของช่วงช่วง ปิดตำนานเรียลลิตี้แพนด้า

การเดินทางมาถึงของ "ช่วงช่วง" และ "หลินฮุ่ย" แพนด้ายักษ์ที่รัฐบาลจีนมอบให้ไทยจัดแสดงที่สวนสัตว์เชียงใหม่ในฐานะทูตสันถวไมตรีเมื่อปี 2546 ทำให้เกิดกระแสแพนด้าฟีเวอร์ในเมืองไทยยิ่งเมื่อถึงช่วงวัยเจริญพันธุ์ ทุกคนต่างเฝ้าลุ้นทั้งคู่จนให้กำเนิดลูกน้อยที่ได้ชื่อว่า "หลินปิง" ที่ทำให้ความนิยมแพนด้าเพิ่มขึ้นถึงขั้นมีรายการถ่ายทอดสดชีวิตครอบครัวแพนด้าตลอด 24 ชั่วโมง ไม่ว่าจะนอน เดิน มุดใต้โต๊ะ กินใบไผ่ ก็ดูจะน่ารักถูกใจเหล่าคนรักสัตว์ไปเสียหมด ยังไม่นับนักท่องเที่ยวจำนวนมากที่เดินทางไปเยี่ยมครอบครัวแพนด้ายักษ์ที่สวนสัตว์เชียงใหม่ตลอด 10 กว่าปีที่ผ่านมา

Image copyright AFP
คำบรรยายภาพ ช่วงช่วง แพนด้ายักษ์เพศผู้ เกิดเมื่อปี 2543 ที่ศูนย์วิจัยและอนุรักษ์แพนด้ายักษ์ เขตอนุรักษ์วู่หลง เมืองเฉินตู มณฑลเสฉวนสาธารณรัฐประชาชนจีน เดินทางมาถึงไทยเมื่อปี 2546

แต่แล้วในวันที่ 16 ก.ย. คนไทยก็ได้รับแจ้งข่าวร้ายว่าช่วงช่วงได้ตายลงอย่างกะทันหัน โดยนายวุฒิชัย ม่วงมัน ผอ. สวนสัตว์เชียงใหม่และทีมสัตวแพทย์แถลงข่าวว่า เจ้าหน้าที่เลี้ยงอาหารช่วงช่วงตามปกติในเวลาประมาณ 15.00 น. ต่อมาในเวลาราว 16.28 น. ช่วงช่วงได้ลุกขึ้นเดินมีอาการเดินเซไปมาและสะบัดคอ ก่อนล้มลงภายในส่วนจัดแสดงและไม่ลุกขึ้นมาอีก ซึ่งเจ้าหน้าที่ให้การช่วยเหลือแต่ไม่สามารถยื้อชีวิตไว้ได้

ต่อมาทางสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่าแห่งสาธารณรัฐประชาชนจีน ได้ส่งคณะผู้เชี่ยวชาญเพื่อสืบหาสาเหตุการตาย พบภาวะหัวใจล้มเหลว ส่งผลให้อวัยวะภายในทั่วร่างกายขาดออกซิเจน โดยไม่พบบาดแผลภายนอก หรือสิ่งแปลกปลอมในหลอดลมแต่อย่างใด

การสูญเสียช่วงช่วงในครั้งนี้จึงน่าเศร้ามาก และไม่รู้ว่าจะมีโอกาสต้อนรับแพนด้าตัวใหม่อีกเมื่อไหร่ ด้วยตั้งแต่ปี 2527 เป็นต้นมาทางการจีนไม่มีการใช้หมีแพนด้าในฐานะทูตสันถวไมตรี เป็นเพียงให้ยืมและต้องจ่ายค่าธรรมเนียมรายปี และมีข้อกำหนดว่าลูกของแพนด้ายักษ์ใด ๆ ที่เกิดระหว่างการยืมนั้น ถือเป็นทรัพย์สินของจีน

โศกนาฏกรรมช้างป่าตกเหวนรก

ช่วงฤดูฝนปีนี้เกิดเหตุสลดใจที่น้ำตกเหวนรก ซึ่งเป็นน้ำตกขนาดใหญ่เป็นหน้าผาสูงชัน อยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ เมื่อช้างป่าพลัดตกหน้าผาลงไปถึง 11 ตัว เหตุเกิดเมื่อวันที่ 6 ต.ค.

ภาพซากช้างป่าลอยอืดอยู่ในน้ำตกสร้างความสะเทือนใจอย่างมาก หลายคนตั้งคำถามว่านี่เป็นอุบัติเหตุตามธรรมชาติล้วน ๆ หรือการกระทำของมนุษย์มีส่วนเกี่ยวข้องด้วย โดยมีคนตั้งข้อสังเกตว่า สาเหตุที่ทำให้ช้างป่าตกเหวนรกครั้งนี้อาจมาจากสิ่งก่อสร้างและร้านค้าในพื้นที่อุทยานฯ เขาใหญ่ ที่อาจส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงและจำกัดเส้นทางเดินของช้างป่า

นายครรชิต ศรีนพวรรณ หัวหน้าอุทยานฯ เขาใหญ่ ไม่ได้ตอบคำถามนี้โดยตรง แต่อธิบายกับบีบีบีซีไทยว่า เนื่องจากเขาใหญ่เป็นอุทยานแห่งชาติซึ่งเปิดให้ประชาชนมาท่องเที่ยวศึกษาธรรมชาติ ต่างจากพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ดังนั้นอุทยานฯ จึงต้องบริหารพื้นที่ให้เกิดประโยชน์สูงสุดทั้งต่อการดูแลสัตว์ป่า รวมถึงช้างป่าและกิจกรรมนันทนาการและการค้า

Image copyright Getty Images
คำบรรยายภาพ หนึ่งในซากช้าง 11 ตัวที่ตกน้ำตกเหวนรกตายเมื่อ 6 ต.ค. 2562

ที่ผ่านเจ้าหน้าที่ได้ติดตั้งเพนียดซึ่งมีลักษณะเป็นเสาปูนขนาดใหญ่บริเวณจุดเสี่ยงในเส้นทางเดินของช้างเพื่อป้องกันไม่ให้มันพลัดตกลงไป แต่ก็ไม่สามารถป้องกันได้ทั้งหมด

ทรงธรรม สุขสว่าง ผู้อำนวยการสำนักอุทยานแห่งชาติกล่าวว่า บริเวณดังกล่าวเป็นเส้นทางเดินปกติของช้างที่จะใช้เวลาออกหาอาหาร ประกอบกับฤดูนี้ จะมี "เต่าร้าง" พืชซึ่งเป็นอาหารโอชะของช้างที่หากินได้เพียงปีละครั้ง ยิ่งทำให้เพิ่มโอกาสเกิดอันตราย

"พอเราสร้างเพนียด ช้างก็ไม่ตกลงไปตรงนั้น แต่ช้างก็มาใช้พื้นที่บนถนนมากขึ้น เขาก็มีโอกาสเผชิญหน้ากับคน ก็เกิดปัญหาเรื่องช้างมาเบียดรถ ช้างเข้ามาในลักษณะไล่มอเตอร์ไซค์" นายทรงธรรมอธิบาย

Image copyright Getty Images
คำบรรยายภาพ บริเวณจุดที่เกิดเหตุเป็นเส้นทางเดินหากินของช้างป่าเขาใหญ่

นอกจากอุบัติเหตุช้างตกเหวนรกแล้ว สถิติคดีเกี่ยวกับการป่าไม้ ของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ปีงบประมาณ พ.ศ.2562 ยังพบปัญหาการล่าช้างเอางาอยู่ โดยพบงาช้าง 8 กิ่ง เป็นของกลางในคดี

กวางป่าอุทยาน ผู้รับเคราะห์จากขยะพลาสติก

กวางป่าเป็นสัตว์ที่นักท่องเที่ยวคุ้นเคยมากที่สุดชนิดหนึ่งในเขตอุทยานแห่งชาติ พวกมันจะคอยมาหานักท่องเที่ยวเพื่อขอของกินหรือไม่ก็หาเศษอาหารกิน กวางป่าอาจสร้างความเพลิดเพลินให้นักท่องเที่ยว โดยเฉพาะเด็ก ๆ แต่เบื้องหลังความเพลิดเพลินนั้น กวางป่ากำลังเผชิญกับภัยเงียบที่ไม่มีใครรู้ เช่นเดียวกับที่เกิดขึ้นในอุทยานแห่งชาติขุนสถาน จ.น่าน

Image copyright สํานักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 13
คำบรรยายภาพ เจ้าหน้าที่อุทยานฯ รวบรวมขยะที่พบในท้องกวางป่า

เมื่อวันที่ 25 พ.ย. เจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติขุนสถานพบซากกวางป่าเพศผู้ น้ำหนักประมาณ 200 กก. อายุมากกว่า 10 ปี ลักษณะซากผอม ขนหลุดร่วง และบาดเจ็บบริเวณกีบหน้าซ้าย ความตายของมันว่าน่าเสียใจแล้ว แต่สาเหตุที่ทำให้มันตายยิ่งเศร้าใจกว่า เมื่อผลการผ่าพิสูจน์พบขยะพลาสติกและขยะอื่น ๆ จำนวนถึง 7 กก. ทั้งซองกาแฟ ซองเครื่องปรุงบะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ถุงพลาสติกจำนวนมาก ถุงดำ ถุงมือยาง กางเกงในผู้ชาย อยู่ในท้องของมัน

ก่อนหน้านี้เมื่อวันที่ 21 ส.ค. ที่อุทยานฯ เขาใหญ่ ก็มีกวางป่าตายในลักษณะคล้ายกัน การผ่าพิสูจน์ก็พบมีขยะพลาสติกจำนวนมาก อาทิ ช้อนพลาสติก ถุงพลาสติก อัดแน่นในกระเพาะกวางไม่ต่ำกว่า 3 กก. คำถามที่ตามมาคือของพวกนี้ไปอยู่ในท้องของมันได้อย่างไร

ภัทรพล มณีอ่อน หรือ "หมอล็อต" นายสัตวแพทย์ประจำกรมอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่าและพันธุ์พืช ได้โพสต์ข้อความในเฟซบุ๊กส่วนตัวในประเด็นนี้ไว้ว่า การจัดการขยะในพื้นที่อุทยานดีขึ้นอย่างน่าชื่นชม แต่พฤติกรรมที่มนุษย์หยิบยื่นอาหารให้กวางมาอย่างยาวนาน ได้เปลี่ยนลูกกวางแสนน่ารักเป็น "ซอมบี้วัยใส" ไปเสียแล้ว

Image copyright สํานักบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 13
คำบรรยายภาพ ซากกวางป่าเพศผู้ที่อุทยานแห่งชาติขุนสถาน จ.น่าน

หมอล็อตอธิบายเพิ่มเติมว่าอาหารสัตว์ป่ากินพืชอย่างกวาง ได้แก่ ใบไม้ ต้นไม้อ่อน ผลไม้ รวมถึงดินโป่ง ซึ่งเป็นแหล่งเกลือแร่สำคัญให้ร่างกายเจริญเติบโต แต่เมื่อได้รับของกินจากมนุษย์โป่งดินจึงไม่จำเป็นอีกต่อไป เมื่อคนเราปรับพฤติกรรมเลิกให้อาหาร แต่กวางติดใจไปเสียแล้ว จากการเดินมาขอจึงกลายเป็นแย่ง รื้อถังขยะ เพื่อค้นหาความเค็มและกลิ่นเค็มจากเศษอาหาร และของใช้ของคน นี่จึงเป็นเหตุที่พบขยะอยู่เต็มท้องซากกวางที่ตาย

กรณีเหล่านี้เป็นแค่ส่วนหนึ่งของสัตว์ป่าที่ตายลงซึ่งปฏิเสธไม่ได้ว่าการกระทำของมนุษย์เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เกิดความสูญเสีย ความตายของสัตว์อาจไม่ใช่สถิติที่น่าจดจำ แต่เป็นสถิติที่ควรนำมาเป็นบทเรียนเพื่อป้องกันไม่ให้เกิดเหตุการณ์ซ้ำรอยอีกในปีต่อ ๆ ไป