วันเฉลิม : ย้อนรอยผู้ลี้ภัย ใครถูก “อุ้มหาย” บ้างหลังรัฐประหาร 2557

วันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์

ที่มาของภาพ, Wasawat Lukharang/BBC Thai

คำบรรยายภาพ,

กลุ่มผู้ชุมนุม 50 คน นำโดย Student Union of Thailand ชุมนุมที่บริเวณ Skywalk หน้าหอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร เมื่อช่วงเย็นของ 4 มิ.ย. เพื่อทวงความเป็นธรรมให้ผู้ลี้ภัยทางการเมืองทุกคน และไว้อาลัยให้ วันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ ที่ถูกลักพาตัวไปในกัมพูชา

นายวันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ ผู้ลี้ภัยทางการเมืองชาวไทย ที่อาศัยอยู่ในประเทศกัมพูชา หายตัวไปอย่างไร้ร่องรอยครบ 24 ชม. แล้ว และยังไม่มีท่าทีใด ๆ จากกระทรวงการต่างประเทศของไทย

สิ้นเสียงร้องตะโกนว่า "หายใจไม่ออก ๆ" ที่หลุดเข้าหูพี่สาวของเขา เมื่อเย็นวันที่ 4 มิ.ย. ก็ไม่มีใครติดต่อเขาได้อีกเลย

ขณะที่นายสุณัย ผาสุข ที่ปรึกษาประจำประเทศไทยของฮิวแมนไรท์วอทช์ประจำประเทศไทย ระบุว่ากรณีนายวันเฉลิม เรียกได้ว่าเป็นบุคคลที่อาจถูกบังคับให้สูญหาย (Forced Disappearance) ซึ่งถือเป็นอาชญากรรมร้ายแรงทางกฎหมายระหว่างประเทศ หลังทางการกัมพูชาปฏิเสธไม่รับรู้ และไม่ยอมสอบสวนเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น

ก่อนหน้านี้ ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน ได้เผยแพร่รายงานในวาระครบรอบ 6 ปีรัฐประหารโดยคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) เมื่อวันที่ 22 พ.ค. ระบุว่า มีผู้ถูกผลักดันให้ลี้ภัยจากสถานการณ์ทางการเมืองและการไล่ล่ากวาดล้างที่เกิดขึ้นอย่างน้อย 104 ราย ภายใต้ประกาศและคำสั่ง คสช. ทำให้เกิดกลุ่มประชาชนที่ตัดสินใจเดินทางออกนอกประเทศ ทั้งด้วยเหตุผลไม่ต้องการเข้ารายงานตัวตามคำสั่ง คสช., ความหวาดกลัวจากการถูกติดตามคุกคามโดยเจ้าหน้าที่ทหาร หรือการถูกออกหมายจับในคดีมาตรา 112 และคดีเกี่ยวข้องกับอาวุธ "ซึ่งประชาชนมักมองไม่เห็นทางสู้คดี"

ในจำนวนผู้ลี้ภัยเหล่านี้ ศูนย์ทนายฯ พบรายงานบุคคลที่อาจถูกบังคับให้สูญหาย 6 คน โดย 3 คนเกี่ยวข้องกับกลุ่มสหพันธรัฐไท ซึ่งในเดือน พ.ค. 2562 มีรายงานว่าทางการเวียดนามได้ส่งตัวผู้ลี้ภัยกลุ่มนี้กลับประเทศไทย แต่ทางการทั้ง 2 ประเทศปฏิเสธเรื่องดังกล่าว และไม่มีใครติดต่อพวกเขาได้อีก

ส่วนผู้ลี้ภัยอีก 2 คนกลายเป็นศพลอยมาตามแม่น้ำโขงเมื่อ ธ.ค. 2561 ในสภาพถูกกระทำอย่างโหดร้ายทารุณ และยังไม่มีคำตอบชัดเจนว่าการกระทำดังกล่าวเกิดขึ้นอย่างไรและโดยใคร อย่างไรก็ตามประชาไทรายงานว่าผลการตรวจสอบดีเอ็นเอของ 2 ศพนั้นตรงกับนายชัชชาญ บุปผาวัลย์ และนายไกรเดช ลือเลิศ ซึ่งลี้ภัยไปอยู่ที่ประเทศลาว พร้อมกับนายสุรชัย ด่านวัฒนานุสรณ์ ซึ่งหายตัวไปอย่างลึกลับจนถึงปัจจุบัน

บีบีซีไทยรวบรวมภูมิหลัง-หมายจับ-ข้อมูลสุดท้ายที่ปรากฏกับคนใกล้ชิด ก่อนที่ "ผู้ลี้ภัย" อย่างน้อย 9 คนจะกลายเป็น "ผู้สูญหาย" จนถึงปัจจุบัน

นายวันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ หรือต้าร์

ภูมิหลัง : อดีตเอ็นจีโอเกี่ยวกับเยาวชนด้านเอชไอวี/เอดส์ และถูกตำรวจระบุว่าเป็นแอดมินเพจ "กูต้องได้ 100 ล้าน จากทักษิณแน่ๆ"

ข้อหา : หมายจับคดีฝ่าฝืนคำสั่งเรียกรายงานตัวของ คสช. เมื่อปี 2557, หมายจับคดีผิด พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ เมื่อปี 2561 กรณีโพสต์ข้อความบิดเบือนให้ร้ายรัฐบาล พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา เกี่ยวกับการปราบปรามยาเสพติด นอกจากนี้สำนักข่าวอิศรายังรายงานโดยอ้างแหล่งข่าวด้านความมั่นคงว่าเขาเป็น 1 ใน 14 ผู้ต้องหาคดีหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ เมื่อปี 2558 ด้วย

ที่มาของภาพ, Thai government handout

คำบรรยายภาพ,

เอกสารฝ่ายความมั่นคงไทยที่มีชื่อของวันเฉลิมอยู่ใน "ขบวนการหมิ่นสถาบัน" ด้วย

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : มิ.ย. 2563

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : กัมพูชา

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : น.ส.สิตานัน สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ พี่สาว เล่าให้บีบีซีไทยฟังว่ากำลังสนทนากับน้องชายทางโทรศัพท์ในช่วงเวลาประมาณ 16.35 น. ของวันที่ 4 มิ.ย. สักพักได้ยินเสียงปัง คิดว่าวันเฉลิมโดนรถชน ก่อนได้ยินเสียงน้องชายร้องตะโกนว่า "หายใจไม่ออก ๆ" อยู่ร่วม 30 นาที แล้วสายก็ตัดไป

นายชูชีพ ชีวะสุทธิ์ หรือ "ลุงสนามหลวง"

ภูมิหลัง : นักจัดรายการวิทยุใต้ดิน และถูกตำรวจระบุว่าเป็นแกนนำกลุ่มสหพันธรัฐไท

ข้อหา : หมายจับคดีอาญามาตรา 112 กรณีจัดรายการวิทยุพาดพิงสถาบันพระมหากษัตริย์ เมื่อปี 2551

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : พ.ค. 2562

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : เวียดนาม

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : นายจอม เพชรประดับ นักข่าวและผู้ลี้ภัยทางการเมือง เปิดเผยผ่านเฟซบุ๊กโดยอ้างข้อมูลจากสมาชิกในเครือข่ายสหพันธรัฐไทว่าติดต่อลุงสนามหลวงผ่านแอปพลิเคชันไลน์เมื่อ 27 ก.พ. 2562 โดยเจ้าตัวบอกว่า "ปลอดภัยดี" ก่อนจะติดต่อไม่ได้อีกเลยหลังจากนั้น ขณะที่นายเพียงดิน รักไทย ผู้ลี้ภัยทางการเมือง และแกนนำภาคีเพื่อสิทธิมนุษยชน แถลงเมื่อ 9 พ.ค. 2562 ว่าผู้ลี้ภัยทางการเมือง 3 คนที่ถูกควบคุมตัวที่เวียดนาม ประกอบด้วย นายชูชีพ, นายสยาม ธีรวุฒิ และนายกฤษณะ ทัพไทย ถูกส่งตัวกลับไทยแล้วเมื่อเวลาบ่ายแก่ ๆ ของวันที่ 8 พ.ค. หลังถูกจับกุมที่ประเทศเวียดนามมาระยะหนึ่ง

ที่มาของภาพ, ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน

คำบรรยายภาพ,

ตำรวจเคยดำเนินคดี "เสื้อต้องห้าม" กับหญิงคนหนึ่งเมื่อ ก.ย. 2561 กรณีครอบครองเสื้อยืดมีป้ายสี่เหลี่ยมแถบสีขาวสลับแดงบนหน้าอก โดยสัญลักษณ์นี้ถูกระบุจาก พล.อ. ประวิตร วงษ์สุวรรณ ว่า "เป็นเสื้อของกลุ่มการเมืองหนึ่ง มีแนวทางแบ่งแยกการปกครองเป็นสหพันธรัฐไท"

นายสยาม ธีรวุฒิ หรือ "สหายข้าวเหนียวมะม่วง"

ภูมิหลัง : บัณฑิตจากคณะรัฐศาสตร์ ม.รามคำแหง, อดีตสมาชิกกลุ่มประกายไฟ และถูกตำรวจระบุว่าเป็นสมาชิกกลุ่มสหพันธรัฐไท

ข้อหา : หมายจับคดีอาญามาตรา 112 กรณีร่วมแสดงละคร "เจ้าสาวหมาป่า" ในงานรำลึก 40 ปี เหตุการณ์ 14 ตุลา เมื่อปี 2556

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : พ.ค. 2562

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : เวียดนาม

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : ศูนย์ทนายฯ ระบุว่าน้องสาวของนายสยามติดต่อพี่ชายผ่านแอปพลิเคชันไลน์ครั้งสุดท้าย ประมาณวันที่ 31 ธ.ค. 2561-1 ม.ค. 2562 ส่วนเพื่อนของนายสยามติดต่อได้เมื่อวันที่ 24 และ 31 ธ.ค. 2561 ก่อนมาปรากฏเป็นข่าวถูกจับที่เวียดนามและส่งตัวกลับไทยพร้อมนายชูชีพ และนายกฤษณะ

นายกฤษณะ ทัพไทย หรือ "สหายยังบลัด"

ภูมิหลัง : ถูกตำรวจระบุว่าเป็นสมาชิกกลุ่มสหพันธรัฐไท

ข้อหา : หมายจับคดีด้านความมั่นคงที่เกี่ยวกับอาวุธปืน อาวุธสงคราม และวัตถุระเบิด ในช่วงชุมนุม กปปส. เมื่อปี 2557

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : พ.ค. 2562

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : เวียดนาม

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : สหายในลาวผู้ไม่ประสงค์จะออกนามบอกบีบีซีไทยว่าครั้งสุดท้ายที่ติดต่อนายกฤษณะได้คือ 24 ม.ค. 2562 หลังจากนั้น เขาก็ไม่อ่านข้อความหรือรับโทรศัพท์อีกเลย ก่อนมาปรากฏเป็นข่าวถูกจับที่เวียดนามและส่งตัวกลับไทยพร้อมนายชูชีพและนายสยาม

นายสุรชัย ด่านวัฒนานุสรณ์ หรือ สุรชัย แซ่ด่าน

ภูมิหลัง : แกนนำกลุ่มแดงสยาม, นักจัดรายการวิทยุใต้ดิน, อดีตผู้ต้องขังคดีหมิ่นพระบรมเดชานุภาพรวม 5 คดี ซึ่งถูกจองจำนาน 2 ปี 7 เดือน ก่อนได้รับอิสรภาพเมื่อวันที่ 4 ต.ค. 2556

ที่มาของภาพ, ROMCHALEE SINSEUBPOL

คำบรรยายภาพ,

นายสุรชัย ด่านวัฒนานุสรณ์ หรือ สุรชัย แซ่ด่าน (คนที่สองจากซ้าย) หายตัวไปพร้อมกับผู้ติดตามอีก 2 คนเมื่อ ธ.ค. 2561

ข้อหา : หมายจับคดีบุกล้มการประชุมอาเซียนที่พัทยา จ.ชลบุรี เมื่อปี 2552

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : ธ.ค. 2561

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : ลาว

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : นางปราณี ด่านวัฒนานุสรณ์ ภรรยา สนทนากับสามีผ่านแอปพลิเคชันไลน์ครั้งสุดท้ายวันที่ 9 ธ.ค. 2561 และมีผู้ติดต่อเขาได้ล่าสุดเมื่อ 12 ธ.ค. 2561 ก่อนหายตัวไปพร้อมผู้ติดตามอีก 2 คนคือนายชัชชาญ บุปผาวัลย์ และนายไกรเดช ลือเลิศ

นายชัชชาญ บุปผาวัลย์ หรือ "สหายภูชนะ"

ภูมิหลัง : อดีตการ์ด นปช., นักจัดรายการวิทยุใต้ดิน

ข้อหา : หมายจับคดีด้านความมั่นคงที่เกี่ยวกับอาวุธปืน อาวุธสงคราม และวัตถุระเบิด ในช่วงชุมนุม กปปส. เมื่อปี 2557

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : ธ.ค. 2561

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : ลาว

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : นายกึกก้อง บุปผาวัลย์ เปิดเผยว่า บิดาได้แจ้งผ่านแอปพลิเคชันไลน์เมื่อ 12 ธ.ค. 2561 ว่าจะไม่อยู่เป็นเวลา 3-4 วัน แต่หลังจากนั้นก็ไม่ติดต่อมาอีก โดยหายตัวไปพร้อมกับนายสุรชัยและนายไกรเดช กระทั่งก่อนปีใหม่จึงมีข่าวพบร่างผู้เสียชีวิต 2 ศพลอยอยู่ที่แม่น้ำโขงบริเวณ จ.นครพนม ครอบครัวได้รับการติดต่อจากเจ้าหน้าที่ตำรวจผู้รับผิดชอบคดี ก่อนที่ผลการตรวจสอบดีเอ็นเอจะพบว่าหนึ่งในร่างผู้เสียชีวิตคือสหายภูชนะ

นายไกรเดช ลือเลิศ หรือ "สหายกาสะลอง"

ภูมิหลัง : อดีตแนวร่วม นปช., ผู้ควบคุมการถ่ายทอดรายการวิทยุใต้ดิน นอกจากนี้นายวิรัตน์ คลี่เกษร พี่เขยของสหายกาสะลอง บอกกับข่าวสดว่าน้องเขยของเขาสนิทสนมกับนายสุรชัย โดยความสัมพันธ์เสมือนเป็น "พ่อกับลูก"

ที่มาของภาพ, Getty Images

คำบรรยายภาพ,

นักกิจกรรมติดเข็มกลัดรูปนายสุรชัย ด่านวัฒนานุสรณ์ หรือ สุรชัย แซ่ด่าน ในระหว่างการเรียกร้องให้ยกเลิกมาตรา 112 ของประมวลกฎหมายอาญา

ข้อหา : ไม่ปรากฏข้อมูล

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : ธ.ค. 2561

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : ลาว

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : หลังปรากฏข่าวพบร่างผู้เสียชีวิต 2 ศพลอยอยู่ที่แม่น้ำโขงบริเวณ จ.นครพนม ครอบครัวได้รับการติดต่อจากเจ้าหน้าที่ตำรวจผู้รับผิดชอบคดี ก่อนที่ผลการตรวจสอบดีเอ็นเอจะพบว่าหนึ่งในร่างผู้เสียชีวิตคือสหายกาสะลอง

นายวุฒิพงศ์ กชธรรมคุณ หรือ "โกตี๋" หรือ "สหายหมาน้อย"

ภูมิหลัง : อดีตแกนนำ นปช.ปทุมธานี, อดีตนักจัดรายการและเจ้าของวิทยุชุมชน "เรด การ์ด" และถูกตำรวจระบุว่าเป็นสมาชิกกลุ่มสหพันธรัฐไท

ข้อหา : หมายจับคดีอาญามาตรา 112 กรณีให้สัมภาษณ์สื่อต่างประเทศโดยมีเนื้อหาที่เข้าข่ายหมิ่นสถาบันเบื้องสูง เมื่อปี 2557, หมายจับคดีบุกล้มการประชุมอาเซียนที่พัทยา จ.ชลบุรี เมื่อปี 2552, หมายจับคดีครอบครองอาวุธสงคราม และคดีขว้างระเบิดใส่บ้านนายสำราญ รอดเพชร ช่วงชุมนุม กปปส. เมื่อปี 2557

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : ก.ค. 2560

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : ลาว

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : นายจอม เพชรประดับ นักข่าวและผู้ลี้ภัยทางการเมือง ระบุผ่านเฟซบุ๊กว่าโกตี๋ถูกกลุ่มชายชุดดำประมาณ 10 คน คลุมหน้าด้วยหมวกไหมพรมพร้อมอาวุธครบมือบุกเข้าจับตัวไป เมื่อ 29 ก.ค. 2560 จากนั้นก็หายตัวไป

ที่มาของภาพ, Wasawat Lukharang/BBC Thai

คำบรรยายภาพ,

กลุ่ม Student Union of Thailand ชุมนุมที่บริเวณ Skywalk หน้าหอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร เมื่อช่วงเย็นของ 5 มิ.ย. เพื่อทวงความเป็นธรรมให้ผู้ลี้ภัยทางการเมืองทุกคน

นายอิทธิพล สุขแป้น หรือ "ดีเจซุนโฮ" หรือ "ดีเจเบียร์"

ภูมิหลัง : อดีตแกนนำคนเสื้อแดงกลุ่มเชียงใหม่ 51, นักจัดรายการใต้ดินผ่านยูทิวบ์

ข้อหา : หมายจับคดีอาญามาตรา 112, หมายจับคดีฝ่าฝืนคำสั่งเรียกรายงานตัวของ คสช. เมื่อปี 2557

ช่วงเวลาที่หายตัวไป : ก.ค. 2559

ประเทศที่พำนักอยู่ก่อนหายตัวไป : ลาว

ข้อมูลสุดท้ายตามการรับรู้ของคนใกล้ชิด : ไอลอว์ระบุว่านายอิทธิพลติดต่อกับบุคคลใกล้ตัวครั้งสุดท้ายเมื่อ 19 ก.ค. 2559 จากนั้นอีก 3 วัน มีผู้พบเห็นเขาครั้งสุดท้ายขณะรับประทานอาหารที่ร้านอาหาร และขึ้นมอเตอร์ไซด์กลับบ้านในช่วงเที่ยงคืน ในช่วงค่ำมีชายคนหนึ่งได้ยินเสียงร้องในพื้นที่นั้น ก่อนพบรถมอเตอร์ไซด์และรองเท้ากีฬาข้างหนึ่งของเขาถูกพบห่างจากร้านอาหารไป 1 กม.

หมายเหตุ : บีบีซีไทยรวบรวมข้อมูลจากศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน, โครงการอินเทอร์เน็ตเพื่อกฎหมายประชาชน (ilaw) และข่าวที่ปรากฏตามสื่อสาธารณะต่าง ๆ