ብኸመይ ጎማ ናይ ባዕሉ ግዳይ ከም ዝኾነ

ኣብ ደንደስ ባሕሪ ዝተደርበየ ጉማታት Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ እቲ መብዛሕትኡ ሰብ ዝጥቀመሉ ጎማታት ብባህሪያዊ ኣገባብ ክውገድ ኣይክልን'ዩ፡ ብዙሕ ካብኡ ድማ ብዳግመ ምጥቃም ኣይሓልፍን'ዩ

"ኣዝየ እንተ ዘይተጋግየ፡ እዚ ምህዞ'ዚ ኣብ መጻኢ ኣገዳሲ ኮይኑ ክርከብ'ዩ"። እዘን ቃላት ኣብ 11 ሓምለ 1907 ሊዮ ባእከላንድ ዝጸሓፈን እየን። ኣብ ጽቡቕ ኩነተ ስምዒት'ዩ ነይሩ። ኣብ መበል 43 ዕድሚኡ ብዙሕ ሰሪሑ'ዩ።

እቲ ኣብ በልጂም ዝተወለደ ሊዮ፡ ኣቡኡ ዓራይ ጫማ'ዩ ነይሩ። ወዱ ወዲ 13 ዓመት ምስ ኮነ ድማ ኣብቲ ስርሑ ከለማምዶ ጀመረ። ኣዲኡ ግና ካልእ መደብ'ዩ ነይሩዋ።

በናታ ምትብባዕ ኸኣ ሊዮ ናይ ምሸታዊ ትምህርቲ ክኸይድ ጀሚሩስ፡ ናብ ዩኒቨርሲቲ ገንት ዘእቱ ማህደረ ትምህርቲ ተዓዊቱ። ወዲ 20 ዓመት ምስ ኮነ ድማ ናይ ዶክተረይት ማዕርግ ስነ-ቐመም (ኬሚስትሪ) ረኺቡ።

ጓል ተሓጋጋዚት መምህሩ ድሕሪ ምምርዓዉ ኸኣ ናብ ኒውዮርክ ግዒዙ፡ ኣብኡ ድማ ናይ ስእሊ ወረቐት ብምሻጥ ብዙሕ ገንዘብ ከኻዕብት ክኢሉ። ኣብዚ ስራሕ'ዚ ግን ነዊሕ እዋን ምጽናሕ ኣይድልዮን ነይሩ።

እንዳ ባእከላንድ ገዛ ምስ ገዝኡ፡ ሊዮ፡ ነቲ ዝነበሮ ናይ ቅመማት ፍቕሪ ንምርዋይ፡ ኣብኡ ሓደ ቤተፈተነ (ላቦራቶሪ) ሰሪሑ። ኣብ ሓምለ 1907 ብፎርማልዲሃይድ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ቀመም ክፈታትን ጀሚሩ።

Image copyright Alamy
ናይ ምስሊ መግለጺ ምህዞ ባእከላንድ ዝና ስለዘጥረየሉ፡ ኣብ ገበር መጽሄት ታይም ክወጽእ ክኢሉ

እዚ ፈተነታት'ዚ ካልእ ናይ ጸጋ ኣፍደገ ከፊቱሉ።

እቲ ሊዮ ባእከላንድ ኣብታ ወርሒ ሓምለ እቲኣ ዝመሃዞ ነገር፡ ፈላሚ ምሉእ ብምሉእ ዝተጸመረ (ሲንተቲክ) ጎማ (ፕላስቲክ)'ዩ ነይሩ።

'ቤክላይት' ብምባል ድማ ሰምይዎ (ምስ ስሙ ኣተሓሒዙ)።

ብዛዕባ ናይ መጻኢ ኣገዳስነት ናይቲ ምህዞ ዝበሎ ድማ ሓቁ'ዩ ነይሩ። ፕላስቲክ ጎማ ኣብ ኩሉ ዝርከብ ነገር'ዩ ኾይኑ።

ደረት ዘይብሉ ክህሎት

ብብዝሒ ካብ ምስናዕ ዝኣክል፡ ፕላስቲክ 8% ናይ መፈረ ዘይቲ ይወስድ- ፍርቁ ከም ጥረ ነገር፡ ፍርቁ ድማ ከም ጸዓት።

ባእከላንድ ኮርፖረሽን ኣብ እትገብሮ መወዓውዒ ኸኣ፡ ሰባት ነቲ ናይ እንስሳታት፡ ማዕድናትን ኣሕምልትን ደሩትነት ከም ዝሰገርዎ'ዩ ዘቃልሕ። ስለዚ ሕጂ "ዶባቱ ደረት ዘይብሉ ራብዓይ ዓሌት [ኪንግደም]" ኣሎና ብምባል ይጭድር።

ቤክላይት ካብ ኩሉ ንላዕሊ ተዓጻጻፊ (ኣብ ኩሉ ዝኣቱ) ምዃኑ ኣረጋጊጹ'ዩ።

ምልዕዓል ሰብ-ሰርሖ (ኣርቲፊሻል) ጎማታት

ቤክላይት ኮርፖረሽን ነቲ ጎማ "ናይ ኣሽሓት መዓላ ዘለዎ ጥረ-ነገር) ክብል ሰምዪዎ እዩ።

ኣብ ኣገልግሎት ቴለፎን፡ ራድዮታት፡ ብረት፡ ናይ ቡን ጀበናታት፡ ናይ ቢልያርዶ ኩዓሳሱን ስልማትን ክውዕል ኪኢሉ'ዩ።

Image copyright Alamy
ናይ ምስሊ መግለጺ ቤክላይት ፕላስቲክ ሰፊሕ ምውዕዋዕ ዝግበረሉ ዝነበረን ህቡብን እዩ ነይሩ ኣብ 50ታት

ናይ ቤክላይት ዓወት፡ ናይ ካልኦት ሰብ-ሰርሖም ነገራት መጽናዕቲ ክግበር ኣለዓዒሉ። ኣብ 1920ታትን 30ታትን ድማ ካብ ቤተ-ፈተነታት (ላቦራቶሪታት) ዓለም ፕላስቲክ ክውሕዝ ጀሚሩ።

ንመሸጊ ዝውዕል ፓሊስቲሪን፡ ከምኡ'ውን ናይሎን ዝበሃል ናይ ደቂ-ኣንስትዮ ናይ ናይ ማሓውር ክዳን (ስቶኪኒ) ዝስረሓሉ ይኹን ናይ ፕላስቲ ቦርሳታት ዝስረሓሉ ፓሊትሊን ክምዕብሉ ኪኢሎም።

ህቡብነት ፕላስቲክ ካብ ዓመት ናብ ዓመት እናበረኸ ክኸይድ ጸኒሑ'ዩ፡ ኣብዘን ዝቕጽላ 20 ዓመታት'ውን እቲ ፍርያት ፕላስቲክ ብዕጽፊ ክውስኽ ትጽቢት ይግበረሉ።

እንተኾነ ግና፡ ብዛዕባ ፕላስቲክ ዘሎ ኣራኣእያ እናተለወጠ መጺኡ'ዩ።

ዝቕየር ዘሎ ኣረዳድኣ

ጽልዋ ፕላስቲክ ኣብ ኣከባቢ ወላሓደ ዝኽሕዶ የለን። ሓበላ ዓይኒ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብቲ ፕላስቲክ ዘለው ቀመማት ኣብ ምምዕባልን ምፍራይን እንስሳታት ሳዕቤን ከም ዘለዎም እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ጭብጥታት የረድእ።

ናይ ፕላስቲክ ጎማታት ኣብ እንዳጎሓፍ ክእከብ እንከሎ፡ እቶመ ቀመማት ናብቲ ኣብትሕቲ መሬት ዘሎ ማይ ክልሑኽ ይኽእል፡ ኣብ ውቅያኖሳት እንተድኣ ተጎሒፎም ድማ ገለ ፍጥረታት ይበልዕዎም። በዚ ድማ ናብቲ ናይ ስርዓተ መግቢ ሰንሰለት ክድይቡ ይኽእሉ፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ንዓና ደቂ ሰባት የረኻኽቡልና።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ሊዮ ባእከላንድ ቤክላይት ዝበሃል፡ ኣብ ዓለም ናይ መጀመርታ ዝተጸመረ (ሲንተቲክ) ፕላስቲክ ምሂዙ

ግና ኻኣ ፕላስቲክ ኣከባቢያዊ ጥቕሚ'ውን ክህልዎ ይኽእል'ዩ።

ብናይ ፕላስቲክ ኣቑሑት ዝተሰርሓ መካይን ፈኮስቲ ስለዝኾና፡ ውሑድ ነዳዲ ይወስዳ። ናይ ፕላስቲክ መዐሸጊ መግቢታት ከይተበላሸወ ንነዊሕ እዋን ክጸንሕ ብምግባር ምብኻን የጉድል። ኣብ ርእሲኡ ድማ፡ ምስ ካልኦት ልምዳውያን ነገራት ክወዳደር እንከሎ፡ ፕላስቲክ ቀልጢፉ ዘይኣርግ ስለዝኾነ፡ ኣብቲ ዝተናወሐ ዕድሚኡ ዝተሓተ ድምር ጸዓት ይወስድ።

መጠን ዳግመ ምጥቃም

ኣብ መወዳእታ ንፕላስቲክ ብዝበለጸ ዳጊምና ክንጥቀመሉ (ሪሳይክል) ከድልየና'ዩ፡ ምኽንያቱ እንተወሓደ ነዳዲ ንዘላኣለም ዝነበር ስለዘይኮነ።

ከም ቤክላይት ዝበሉ ገለ ጎማታት ደጊምና ክንጥቀመሎም ኣይካኣልን'ዩ። ብዙሓት ካልኦት ግና ዝከኣል እናሃለወ፡ ደጊምና ኣይንጥቀመሎምን ዘሎና። እኳ ደኣ ሓደ ካብ ሸውዓተ ናይ መዐሸጊ ጎማታት'ዩ ኣብ ዳግመ ምጥቃም ዝኸይድ፡ እዚ ድማ ካብ ወረቐትን ሓጺንን ኣዝዩ ዝወሓደ'ዩ። እቲ መጠን ናይ ካልኦት ጎማታት እሞ ኸኣ ካብኡ ዝወሓደ'ዩ።

ነዚ ንምምሕያሽ ናይ ኩሉ ጻዕሪ ክሓትት'ዩ። ኢንዱስትሪታት ጻዕረን እንተ ኣዛይደን'ውን መንግስታት ኣሰረን ክኽተላ ይኽእላ። መጠን ዳግመ ምጥቃም ኣብ ምሉእ ዓለም ዓቢ ፍልልይ ኣለዎ።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ታይዋን 55% መጠን ዳግመ ምጥቃም ብምምዝጋባ ኣድናቖት ኣትሪፋ'ያ

ሓደ ካብ ዕዉታት ኣብነታት ታይፐይ፡ ርእሰ-ከተማ ታይዋን እያ። ዜጋታታ ብቐሊሉ ዳግመ ምጥቃም ከም ዝገበሩ ብምግባርን ነቶም ዘይገበሩ ድማ በምቕጻዕን ባህሊ ናይ ዳግመ ምጥቃም ቀይራቶ።

ሓደስቲ ጥረ ነገራት

ሰናዕቲ ሎሚውን እንተኾነ ሓደስቲ ዓይነት ጎማታት ንምርካብ ተስፋ ከይቆረጹ ሃሰው ይብሉ ኣለዉ።

እቲ ተጀሚሩ ዘሎ ሓድሽ ሜላታት፡ "ኣፕሳይክል" ዝበሃል ዝተጓሕፈ ጎማ ምስ ዝተጓሕፈ ፍርያት ሕርሻን ናኖፓርቲክልስ (ኣመና ደቀቕቲ ነገራት) ብምሕዋስ፡ ሓድሽ ጠባያት ዘለዎም ሐደስቲ ነገራት ንምስራሕ'ዩ

ሊዮ ባእከላንድ ነዚ'ውን ምተቐበሎ ነይሩ።