ደሞክራሲ እንታይ እዩ? እንታይ'ኸ እዩ ፋይድኡ?

መምረጺ ንቑጣ Image copyright Getty Images

ደሞክራሲ፡ ሓደ ካብ ዓይነት ምሕደራ ስርዓታት እዩ። ምልኪ እውን ልክዕ ከም ደሞክራሲ ካልእ ዓይነት ኣገባብ ምሕደራ መንግስቲ እዩ።

ንዓዲ እንግሊዝ ካብ መዓት ካልኣይ ኩናት ዓለም ብዓወት ዝመርሓ ቀዳማይ ምኒስተር ዊንስተር ቸርችል፡ "ኣብ ዓለም እቲ ዝኸፍአ ምሕደራ ደሞክራሲ እዩ። ግን ካብኡ ዝሓይሽ ኣገባብ ምሕደራ የሎን!" ከምዝበለ ተሰኒዱ ኣሎ።

ግን ደሞክራሲ'ኸ ፍታሕ ድዩ? ደሞክራሲ መግብን ማይን ክኸውን ይኽእል ድዩ?

ሎሚ ኣህጉራዊ መዓልቲ ደሞክራሲ እዩ። ኣብዚ ዕለት እዚ ህዝብን ዝተፈላለያ ውድባትን ማሕበራትን፡ መንግስታትን ዘይመንግስታዊ ውድባትን፡ በርጌስን ሲቪክ ማሕበራትን፡ ዝተፈላለየ መድረኽ ዘተን ልዝብን ኮንፈረንስ ብምውዳብ፡ ደሞክራሲ ንምብልጻግ ዝተፈላለየ ንጥፈታት ይውድባን የካይዳን።

ኣብቲ ዝካየድ ህዝባዊ መድረኻትን ኣኼባታትን፡ ዓበይቲ መራሕቲ መንግስታትን ምሁራትን ብምዕዳም፡ ተራን ኣገዳስነትን ደሞክራሲ ብሰፊሑ ብምዝታይ ኣስተምህሮታት ብምውዳብ ዘነቓቕሕ ተመኩሮ ይመሓላለፍ።

ብተወሳኺ፡ ደሞክራሲ፡ ምስ ናጽነት ሚድያን ምንቅስቓስን፡ ምስ ናጽነት ኣምልኾን እምነትን፡ ምስ ሓድሕዳዊ ጽሮትን ምክብባርን ዘለዎ ምትእስሳር ዝሕብርን ዘነቓቕሕን ዝተፈላለየ ጽሑፋት፡ ብሮቸር፡ መጻሕፍቲ፡ መዛሙር፡ ቅብኣን ኣሳእልን፡ ስነ-ጥበባዊ ፍርያት እውን ይቐርብ።

ከም ሕብረት ውስጠ- ፓርላሜንታሪ (IPU) ዝኣመሰሉ ማሕበራት፡ ንጸሮትን ምክእኣልን ብዝምልከት ኣብ ሕብረተሰብ መጽናዕታዊ ህዝባዊ ዳህሳስ ብምክያድ፡ ንደረጃን ኣፍልጦን ሕብረተሰባት ዝመዝን ገምጋማዊ መጽናዕቲ የቕርባ።

እቲ ብመጽናዕቲ ዝተደገፈ ሓበሬታ ከኣ፡ ነቶም በቲ ዛዕባ ዝግደሱ ማሕበራትን ውድባትን ናይ ስራሕ ውጥን ክስእሉን መገዲ ጉዕዘኦም ከቕንዑን ይሕግዞም።

Image copyright Getty Images

ንምዃኑ ደሞክራሲ እንታይ እዩ - ኣብ ሕብረተሰብ'ከ እንታይ ጠቕሚ ኣለዎ?

ገዲም ተጋዳላይ አሕመድ ካብ ሎንደን፡ "ህዝብና ካብ ቀደም ኣትሒዙ ብደሞክራሲያዊ ኣገባብ ምሕደራ እዩ ዝነባበር ነይሩ። ኣቦታትናን ኣቦሓጎታትናን ኣብ እግሪ ጽላል ተኣኪቦም ተዛትዮምን ተላዚቦምን እዮም ሽግራቶም ዝፈትሑ ነይሮም"ንኹሉ ማሕበራዊ ብደሆታቶም ዝፈትሕ፡ ንደምን ቅትለትን ከይተረፈ ብዕርቂ ዝሽምግልን ዘዳቕስን ናይ ገዛእ ርእሱ ዝድነቕ ሕጊ ነይሩዎ" ብምባል ኣብ ቆላን ከበሳን ክልቲኡ ጆኦግራፊያዊ ጫፋት ዝነብር ሕብረተሰብ ኤርትራ ከመይ ዝኣመሰለ ዝድነቕ ባህሊ ከምዝነበሮን እቲ ተጋዲሉ ደሞክራሲ ክነድቕ ተስፋ ዝተነብረሉ ሓይሊ፡ ነቲ ኣቦታቱ ዝሰረቱዎ ደሞክራሲያዊ ባህሊ እውን ክዕቅብ ዘይምኽኣሉ ብዙሕ ከምዘተሓሳስቦ ይገልጽ።

ወይዘሮ ምልእተ ብርሃነ እውን እቲ ደሞክራሲ ዝብል ቃል እኳ ይፈልጠኦ እንተዘይነበራ ኣቦአን ዝርከቡዎም ሽማግለ ዓዲ፡ ኩሉ ማሕበራዊ ጉዳዮም ኣብ ባይቶ ተጋቢኦም ብሓባራዊ ዘተን ልዝብን ይፈትሑዎ ምንባሮም ይዝክራ።

"ሎምን'ኸ…." ብማለት ከኣ "ሓውን ሓፍትን ከይኣክል፤ ውሉድን ወላድን ከይተረፉ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝቖሙሉ ግዜ ኢና ኣርኪብና፡ ንኸማይ ዝኣመሰላ ዕድመ ዝደፍኣ ኣዴታት ከኣ ምጾታት እዩ!" ብማለት ምረት ዝሓዘለ ርእይቶአን የቕርባ።

"ደሞክራሲ፡ መሰረታዊ መፍትሒ ጉዳያት እዩ" ብማለት ርእይቶኡ ዝሃበ ናይ ሕጊ በዓል ሞያ ሙሴ ኤፍረም፡ ኣብቲ ሎሚ ኣብ ሃርጌሳ ርእሰ ከተማ ሶማሊ ላንድ፡ ንኽብሪ እዛ ዕለት ብዝምልከት ዝተጋብአ ህዝባዊ ኣኼባ፡ ሓደ ካብ ላዕለዎት ፖለቲከኛታት ኣፈ-ባይቶ ሶማሊ ላንድ፡ "ደሞክራሲ ኩሉ ሕብረተሰብ ዓቢኡ ንእሽትኡ በብማሕበራዊ ቀጸላታቱ ተወዲቡ ዝንቀሳቐሰሉን ዘበርክተሉን ኣብ መስርሕ ዝምዕብልን ዝዓብን ዋልታ ሰላምን ምርግጋእን እዩ" ክብል ከምዝገለጾ ንቢቢሲ ትግርኛ ሓቢሩ።

ሙሴ ንባዕሉ እውን ሕብረተሰብ ዓለምና ንኹነታቶም ዘንጸባርቕ ኣብ ዝተናውሐ መስርሕ ዘማዕበሉዎ ደሞክራሲያዊ ኣገባብ ምሕደራን ኣልያን ከምዘለዎም ብምጥቃስ፡ "ደሞክራሲ ክብርታት ናይ ሓደ ሕብረተሰብ ዘንጸባርቕ ፍትሕን ሰላምን ዘረጋግጽ ኣነባበራ እዩ ይብል።

እታ ካብ 1990 ነብሳ ዝኸኣለት ሃገር ምዃና ካብ እትእውጅ ክሳብ ሕጂ ኣህጉራዊ ተፈላጥነት ዘይረኸበት ሶማሊ ላንድ ንኣብነት፡ ክሳብ ሕጂ ሓያሎ ሳዕ ደሞክራሲያውን ሰላማውን ምርጫ ብምክያድ ዘደንቕ ሰላማዊ ምስግጋር መንግስቲ ዘካየደት ሶማሊ ላንድ፡ ብዙሕ ኣድናቖት ዘትረፈት ኮይና ምህላዋ ጸብጻባት የመልክቱ።

ሕቡራት ሃገራት ካብቲ ቐንዲ ዝቃለሰሉ ነገር ሰላምን ርግኣትን ዓለምና እዩ። ደሞክራሲ ከኣ ሓደ ካብቲ ሰላምን ርግኣትን አህዛብ ዘውሕስን ኣገባብ ምሕደራ እዩ።

ኣኽብሮት ሰብኣዊ መሰላትን ግዝኣተ ሕግን እቶም ቀንዲ አዕኑድ ደሞክራሲ እዮም።

ኣብ ርእሲ እዛ ሎሚ እትኽበር ዘላ ኣህጉራዊ መዓልቲ ደሞክራሲ፡ መራሕቲ ሃገራትን ሓለፍቲ ሕቡራት ሃገራትን ንጥቅምቲ 18 ከም ዓለማዊ መዓልቲ ደሞክራሲ ኮይና ንክትበዓልን ነዛ ሎሚ እትኽበር ዘላ ዕለት ብንጥፈታትን ሓሳባትን ክትድርዓ ጎስጓስ ይካየድ ኣሎ።