ፖለቲካውን ጸጥታውን ኩነታት ምብራቕ ኣፍሪቃን ዞባ ቀይሕ ባሕርን፡ ኣብ ኤርትራ ዘለዎ ጽልዋ

ዶክተር ዳንኤል፣ ደስበለን ዓብደልራሕማን (ካብ ጸጋም ናብ የማን) Image copyright BBC/abdulrahman/DOCTOR DANIEL

ዞባ ምብራቕን ቀርንን ኣፍሪቃ ካብቶም ኣብ ዓለምና ቅልጡፍ ለውጥታት ዘርእዩ ዘለው ዞባታት ሓደ እዩ። እዚ ብቀይሕ ባሕሪ ዝጽሎ ቦታ፡ ንማእከላይ ምብራቕ ብዘለዎ ቅርበት ብዙሓት ሓይልታት ብዓይኒ ኢኮኖምን ጸጥታን ይጥምትኦ።

ቢቢሲ ትግርኛ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ንሰለስተ ምሁራት ኣዘራሪቡ ኣሎ። ድሕሪ ዕርቀ ሰላም 2018 ህልዉ ፖለቲካውን ጸጥታውን ኩነታት ዘባና፣ ጎረባብትን ኤርትራን ከመይ ኣሎ?

ኣብ ፖለቲካ ኤርትራ ብተገዳስነት ዝዋሳእ ደስበለ መሓሪ፡ እቲ መስመር ቀንዲ መተሓላላፊ ንግዳዊ ምንቅስቓስ ብምዃኑ ብዙሓት ሃገራት ጽልወአን ከስርጻ ስለዝደልያ ማእከላይ ምብራቕን ቀርኒ ኣፍሪቃን 'ኩሉ ግዜ ኣብ ወጥሪ ዝርከብ ቦታ' ክብል እዩ ዝገልጾ።

ነቲ ስዑድ ዓረብን ኢማራትን ምስ ኢራን ዝቆራቖሳሉ ኲናት የመን ከም ኣብነት ብምጥቃስ፡ ዝተፈላለያ ሓያላት ሃገራት ኣብቲ ዞባ ቀዋሚ መዓስከር ንምኽፋት ዝገብረኦ ዘለዋ ምቅድዳም፡ እቲ ዞባ ናይ ህውከትን ዞባ ከይከውን ዘሰክፍ ምዃኑ ይገልጽ።

ተንታኒ ፖለቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃን ማእኸላይ ምብራቕን ዓብዱልራሕማድ ሰይድ ኣቡሓሽም ብወገኑ፡ መስመር ቀይሕ ባሕሪ ፍርያት ነዳዲ ሃገራት ማእከላይ ምብራቕ ዝመሓላለፈሉ፡ ብጂኦግራፍያዊ ኣቀማምጣ ምስ ቀርኒ ኣፍሪቃ ቅርበት ከምዘለዎ ብምሕባር ኣገዳስነቱ ዕዙዝ ምዃኑ የረድእ።

Image copyright Aburahman
ናይ ምስሊ መግለጺ ዓብዱልራሕማድ ሰይድ ኣቡሓሽም

ኣብ የመን ዘሎ ቅልውላው ንኤርትራ ይኹን ቀርኒ ኣፍሪቃ ብቐረባ ከምዝጸልዎን፡ ሓይልታት ልፍንቲ ስዑድን ኢማራትን ካብ መዓርፎ ዓሰብ እናበረራ ኣብ የመን ደብዳብ የካይዳ ምህላወንን ብምዝኽኻር፡ እቲ ዞባ መንእሰያት ጎደቦ ዝስደዱሉ መስመር ብምዃኑ፡ ሓያል ሰብኣውን ቁጠባውን ጽልዋ ከምዘለዎ ይገልጽ ኣቡሃሽም።

ከም ኢማራት ዝኣመሰላ ወነንቲ ዓበይቲ ወደባት፡ ረብሐአን ንምሕላው ዝገብረኦ ምንቅስቓሳት፡ ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ እትገብሮ ዘላ ምትእትታው ከምኡ ድማ ንፖለቲካውን ጸጥታውን ኩነታት ክብደት ከምዝውስኸሉ ይዛረብ።

ኣብቲ ናይ ረብሓ 'ቁሩቁስ' ዝካየደሉ ከባቢ ቀይሕ ባሕሪ፡ ተዶኪነን ዘለዋ ሃገራት ማዕር ክንደይ ድሌታተን ከውሕሳ ይኽእላ? ንዝብል ሕቶ፡

"ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘሎ ኩነታት ንምግምጋም፡ ካብቲ ውሽጣዊ ኩነታት ናይተን ሃገራት [ክንብገስ'ዩ] ዝግባእ" ዝብል ምሁር ሕግን ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላትን ዶክተር ዳንኤል ረዘነ፡ እተን ሃገራት ነናይ ገዛእ ርእሰን ጸገማት ከምዘለወን ይዝርዝር።

"ኢትዮጵያ፡ ብዓሌታዊ ጎንጽን ግጭትን፡ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ህዝቢ ተመዛቢሉ ኣብ ብርቱዕ ፖለቲካዊ ቅልውላው ትርከብ ምህላዋ፡ ሶማል ብነብሰ ቕትለታዊ መጥቃዕቲ ኣልሸባብን ሓሓሊፉ ብዘጋጥም ናይ ዓሌት ግጭት፡ ሱዳን እውን ሕጂ ቁሩብ ህድእ ዝበለ ይመስል ኣሎ እምበር ዘሰክፍ ኩነታት እዩ ጸኒሑ፡ ናይ ደቡብ ሱዳን ቅልውላው ኩናት ሓድሕድ፡ ኩሉ ተደማሚሩ ዘሰክፍ እዩ" ይብል ደስበለ ንጸጥታ እቲ ዞባ ክትንትን እንከሎ።

ዶክተር ዳኒኤል እውን እቲ ኣብ መንጎ ኢትዮጵን ኤርትራን ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐ ዘይምርግጋእ ንኩነታት ሶማል ከምዘጋደዶ ይዛረብ።

Image copyright DOCTOR DANIEL
ናይ ምስሊ መግለጺ ዶክተር ዳንኤል

"ኣብ ዝሓለፈ 18 ኣዋርሕ ኣብ ኢትዮጵያ ብለውጢ ዝመጽአ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስትር መጺኡ ተባሂሉ ብዙሕ ተስፋ ተነቢርሉ ከምዝጸንሐ፡ ሕጂ ስኽን ኢልካ ክረአ እንከሎ ግን እቲ ኩነታት ኣብ ከቢድ ምልክት ሕቶ ኣትዩ'ሎ"ክብል ስግኣቱ ይገልጽ።

ኣብቲ ዞባ ዘሎ ጸጥታዊን ፖለቲካውን ኩነታት ንኤርትራ ማዕረ ክንደይ ክጸልዋ ከምዝኽእል፡ ተንታኒ ፖለቲካ ማእከላይ ምብራቕን ቀርኒ ኣፍሪቃን ኣቡሓሽም፡ " ከባቢኻ እንተዘይረጊኡ፡ ኣብ ሓደ ዓዲ ቅልውላው ኣብ ካልእ ዓዲ ድቃስ ክህሉ ኣይከኣልን''ዩ" ይብል።

ኣብ ቀጻሊ ፖለቲካዊ ውሽጣዊ ዘይምርግጋኣት ዘላ ኢትዮጵያ ከምኣብነት ዝጠቅስ ኣቡሃሺም፡ እታ ልዕሊ ሚልዮን ዝብዝሒ ህዝባ ናይ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዓባይ ሃገር ኢትዮጵያ ከይቀሰነት ከኣ እተን ኣብ ከባቢኣ ዘለዋ ናእሽቱ ሃገራት ጅቡቲ፡ ሶማልያ፡ ኤርትራ፡ ደቂሰን ክሓድራ ይኽእላ እየን ክበሃል ከምዘይከኣል የረድእ።

ዞባዊ ለውጢ ክመጽእ እንተኾይኑ ከኣ ኣብተን ሃገራት ቅሳነትን ርግኣትን ክህሉ ኣድላይ ምዃኑ ይዛረብ።

ድሕሪ ስምምዕ ኢትዮ-ኤርትራ፡ ዝመጽአ ፖለቲካዊ ለውጢ፡ ኣብ ኤርትራ ፖለቲካውን ቁጠባውን ለውጢታት ክመጽእን ቅዋማዊ ስርዓት ክትከልን ትጽቢት ከምዝነበሮ ዝዛረብ ደስበለ መሓሪ፡ እንተኾነ ይትረፍ እቶም ትጽቢት ዝተገበረሎም ነገራት፡ እቲ ዝተፈረመ ውዕላት ክሳብ ሕጂ ኣብ ግብሪ ክውዕል ከምዘይተራእየ ይገልጽ።

እቲ ምኽንያት ወጥሪ ኮይኑ ዝጸንሐ ዝነውሐ ዶባት ምስ ትግራይ - ኢትዮጵያ ዝዳወብ ብምዃኑ ህወሓት ኣግሊልካ ዝፍጠር ሰላምን ምርግጋእን ከምዘየሎ ብምጥቃስ ኣብ ሞንጎ ህወሓትን ፈደራላዊ ማእከላይ መንግስትን ምፍጣጥ ክሳብ ዘሎ እቲ ዝተፈረመ ውዑል ኣብ ግብሪ ንክውዕል ዘለዎ ሻቕሎት ይገልጽ።

ዶ/ር ዳኒኤል ብወገኑ፡ እቲ ዕርቀ ሰላም ምስተፈረመ፡ ኣብ ኤርትራ፡ እቲ በዂሩ ዝነበረ ዕዮ ገዛ ክሳለጥ፣ ናይ ፖለቲካ እሱራት ክፍትሑ፣ ናይ ፖለቲካ ሕቶታት ክፍታሕ ትጽቢት ከምዝነበሮ፡ እንተኾነ ግን መንግስቲ ኣብ ምድልዳል ስልጣኑ ጥራሕ ኣድሂቡ ምህላው ይዛረብ።

መንግስቲ ኤርትራ፡ ብእንቢታ ህወሓት ንትግባረ ብይን ኮሚሽን ዶባትን ዘይፍትሓዊ እገዳን ተጻቢቡ እንከሎ፡ ከመይ ገይሩ ዘቤታዊ ጉዳያቱ ከሳልጥ ይኽእል ንዝብል ሕቶ፡ ዶ/ር ዳኒኤል " እቲ ናይ ዶብ ሕቶ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ ብመትከል ደረጃ ክፈትሖ ቅሩብ እየ ስለዝበለ እቲ ዝጸንሐ ምኽንያት ሎሚ ዛንታ ኮይኑ እዩ" ብምባል፡ መንግስቲ ኤርትራ ንለውጢ ዘተባብዕ ስጉምቲ ክወስድ ትጽቢት ከምዝነበሮ ይሕብር። ።

መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ብኮሚሽን ዶባት ዝተዋህበ ብይን፡ ብዘይ ዝኾነ ይኹን ቅድመ ኩነት ተቐቢለዮ እኳ እንተበለ እቲ ዝነውሐ ዶባት ምስ ክልል ትግራይ ክንሱ፡ መንግስቲ ኤርትራ ነቲ ዕርቀ ሰላም ክቕበል እንከሎ፡ 'ወያነ ጌይም ኦቨር' ኢሉ ስለዝጀመረ፡ መሪሕነት ህወሓት፡ ንህዝቢ ትግራይ ኣለዓዒሉ፡ ዶባት ንኸይምልከት ህዝቢ ኣጎሳጊሱን ኣለዓዒሉን ናዕቢ ብምግባር፡ " ባድመ ናብ ኤርትራ ኣይትኸይድን እያ ኣብዚኣ ደም ክንፋሰስ ኢና፡ ኢሮብ ካብ ኤርትራ ትዓቢ" ዝብል ሰለማዊ ሰልፊ ብምውዳብ፡ ነቲ ናይ ሰላም መንገዲ ይዕንቅፍን ይኾልፍን ኣሎ ንዝበሃል ዘረባ ርእይተኦም ክህብሉ ካብ ዝተሓተቱ ተዛተይቲ፡

ደስበለ መሓሪ፡ ዋላ'ኳ እቲ መስርሕ ሰላም ብመራሕቲ ክልቲአን ሃገራት እንተተፈጸመ፡ እቲ ኣብ ወረቐት ተጻሒፉ ዘሎ ስምምዕ ሙሉእ ዝኸውን ህወሓት እውን ኣብቲ ጉዳይ ተርኡ ብእወታ ምስዝጻወት ምዃኑ የረድእ።

ናይ ምስሊ መግለጺ ደስበለ መሓሪ

ኣቡሃሺም እውን፡ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ትግራይ ምሉእ ቁጽጽር ከምዘይብሉ ብምጥቃስ፡ " ድሕሪ እቲ ስምምዕ፡ ነቲ ጉዳይ ዘተግበር ሓደ ኮሚሽን ተፈጢሩ፡ ኣብቲ ከባቢታት ዘለዉ ሰራዊታት ከመይ ገይሮም ይስሕቡ?፣ እቲ ፈንጂ ከመይ ጌርካ ተውጽኦ፡ ዝሕግዝ ካብ ክልቲኡ ሃገራት ዝወጽእ ሓደ ኮሚሽንን ምናልባት ናይ ሕብረት ኣፍሪቃን ሕቡራት ሃገራትን ዝተደገፈ ክኸውን ምተገበአ" ይብል።

ኣስዒቡ " ብሰንኪ እቲ ኣብ ኤርትራ ዝጸንሐ ኣይ ሰላም ኣይ ውግእ ዝምኽነ ዝነበረ ማእሰርቲ …. ኣብቂዑ፡ እቲ ዕርቀ ሰላም ኣብ ኤርትራ ብኣወንታዊ ሸነኽ ክንጸባረቕ ነይርዎ" ይብል።

ኣብ ግጭት ኢትዮ-ኤርትራ ቀንዲ ተዋሳእቲ ካብ ዝነበሩ ኣካላት ህወሓት ሓደ ከምዝነበረ ዝዝክር ዶ/ር ዳኒኤል፡ ዋላ'ኳ እቲ ውድብ ኣብዚ እዋን ኣብ ማእከላይ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝነበሮ ዓብላልነት እንተሰኣነ፡ " ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ብዛዕባ ክህሉ ዝግበኦ ናይ ሰላም ዝርርብን ርክብን ብዝምልከት ግን ንህወሓት ካብ ስእሊ ኣውጺእካ ክትገብሮ ኣይከኣልን እዩ" ይብል።

መስርሕ ሰላም ኣብዪ ኣሕመድ ድልዱል መሰረት ሒዙ ኣይተበገሰን ዝብል እምነት ዘለዎ ዶክተር ዳኒኤል፡ '' ህወሓትን ህግደፍን ናብ ሰላም ከይመጽኡን ከይተዓረቑን፡ ዶባዊ ግጭት ናይ ኢትዮጵያን ኤርትራን ክፍታሕ ኣይኽእልን እዩ።'' ዝብል እምነት ኣለዎ።

''ስለዚ ኣብዚ እዩ ዘሎ እቲ ጸገም፤ ኣዲስ ኣበባን ኣስመራን ጥራሕ ስለዝተዘራረባ፡ መቐለ ነጢርካ ናብ ኣዲስ ኣበባን ባህርዳርን ብምኻድ ዝመጽእ ናይ ብሓቂ ሰላም የሎን? ምናልባት ብወገን ኤርትራ ዝነበረ ናይ ዝሓለፈ ዓመታት ፖለተካዊ ኣካይዳ ስለንፈልጦ፡ እስከ ንሳቶም'ሲ ደሓን ኣይለበሙሉን ክትብል ትኽእል፤ እቲ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ብብዙሕ መልክዑ ክነኣድ ዝጸንሐን ዓለም ትዛረበሉ ዘላ ዓይነት ልቦና ሒዙ መጺኡ ዝበሃል ዘሎ ግን ከመይ ገይሩ ነዚታት ክዝንግዖ ይኽእል? እዚ ስለዘይኮነ ከኣ እዩ ተሸኺሉ ተሪፉ ዘሎ" ይብል።

''እዚ ማለት ግን ህወሓት ብጹእ፣ ጻድቕ እዩ ማለት ኣይኮነን፤ ክልቲኦም መንግስታት ብደረጃ ውድባትን መንግስታትን ዝገበርዎ ጌጋ ነይርዎም፣ ዝተሰርሐ በደላትን ናይ ታሪኽ ተሓታትነትን ነይሩ'ዩ። ሕጂ ሰላም ንግበር እንድሕር ዝበሃል ኣሎ ግን፡ ብንጽህና ኣብ ጠረጴዛ ኮፍ ኢልካ፡ መዘራረቢ ባይታ ተፈጢሩልካ ክትገብሮ ክትኽእል ኣለካ፤ እዚ ይግበር ስለዘየሎ ከኣ'ዩ እዚ ጸገማት ተፈጢሩ።'' ብተወሳኺ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው ቀጻልነት እታ ሃገር ክሳብ ዘጠራጥር እናጎሃረ ይኽይድ ከምዘሎን እቲ ጸገም ንሙሉእ እቲ ዞባ ዝጸሉ ከምዝኾነን ዶ/ር ዳኒኤል ይዛረብ።

ኣብዪ ኣሕመድ ኣብ ዕርቀ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ ብዘርኣዮ ድፍረትን ትብዓትን ክምስገን ኣይግበኦን ድዩ ንዝብል ሕቶ፡ ኣቶ ደስበለ፡ ''እቲ ኣብይ ዘካየዶ ናይ ለውጢ ተበግሶ ኩሉ ፍሹልን ኩሉ ሕማቕን ነይሩ ማለት ኣይኮነን'' ይብል፤ እንተኾነ ግን ወድዓዊ ኩነታት እታ ሃገር ኣብ ግምት ከየእተወ ብታህዋኽ ዝወሰዶ ስጉምቲታት ከምዘሎ እዩ ዝስመዖ።

ዶክተር ዳኒኤል ብወገኑ ''ምስ ኤርትራ ሙሉእ ብሙሉእ ተዓጽዩ ዝነበረ ዲፕሎማስያዊ ርክብ ሰይሩ ሓድሽ ምዕራፍ ክኸፍት ብምኽኣሉ ክምስገን ይግበኦ እዩ፤ ንደረጃ ሽልማት ኖቤል ዝበጽሕ ስራሕ ግን ኣይሰርሐን'' ዝብል ርእይቶ ከምዘለዎ ይገልጽ።

እዚ ሕጂ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ፖለቲካዊ ኩነታት ንክመሓየሽ ክግበር ኣለዎ ዝብልዎ ነገራት ከኣ፡

" እቲ ስምምዕ ኣብ መንጎ ክልተ ሉኡላውያን ሃገራት ክኸውን ኣለዎ ዝብል ኣቡሃሽም፡ " እንድሕር ድኣ ምስ መቐለ ሓደ ስምምዕ፡ ምስ ኣዲስ ኣበባ ካልእ ስምምዕ ትገብር ኮይንካ፡ ነተ ጸገም ጸገም ኢኻ ትድርበሉ'ምበር ፍታሕ ኣይተቕርበሉን ኢኻ" ክብል ይገልጾ።

ብወገን ኤርትራ ከኣ '' ኣብ ልዕልና ሕጊ ዝምርኮስ ቅዋማዊ ዲሞክራስያዊ ምሕደራ ክህሉን ቅዋማዊ ትካላት ክሰርሑን ኣለዎም'' ይብል።

ኣቶ ደስበለ ብወገኑ፡ እታ ሃገር ቀጻልነት ክህልዎ እንተኾይኑ፡ እቲ ፖለቲካዊ ኩነታት ክቕየር ከምዘለዎ፡ ኩሉ ኤርትራዊ ብነናቱ ኣበርክቶ ክሳተፍ ዘኽእል ባይታ ክኽፈት ከምዘለዎ ይዛረብ።

ኣብ ክንዲ ቀጻሊ ነቐፌታ፡ መንግስቲ ኤርትራ ኣብ ህንጸት ዲጋታት፡ ኣብ ትምህርትን ሕክምናን ብዓቕሙ ዝሰርሖ ዘሎ ንጥፈታትከ ክምስገን ኣይግበኦን ድዩ ንዝብል ሕቶ ርእይቶኦም ክህብሉ ምስ ተሓተቱ፡ እቲ ስራሕ ኣብ መነባብሮ ህዝቢ ለውጢ ክሳብ ዘየምጸአ ክትዛረበሉ ዝከኣል ኣይኮነን ክብሉ ተመሳሳሊ ርእይቶኦም የካፍሉ።

ተወሳኺ ዛንታ