ኣብ ወርሒ ግንቦት ናብ ትግራይ ዝኣተወ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣብ ምንታይ ደረጃ ይርከብ?

ካብ ትግራይ ወጻእ ጸኒሐን ናብ መቐለ ዝኣትዋ መካይን ኣብ ኬላታት ጸረ ባክቴሪያ ተነጺጉለን፣ መራሕቲ መኪናን ተሓጋገዝቶምን ዋዒ ሰብነቶም ተዓቂኑ ይኣትው። ን14 መዓልታት ድማ ኣብ ፈሊኻ መጽንሒ ማእከል ይውሸቡ።

ምንጪ ስእሊ, Hagos Godefay/Twitter

መግለጺ ስእሊ,

ካብ ትግራይ ወጻእ ጸኒሐን ናብ መቐለ ዝኣትዋ መካይን ኣብ ኬላታት ጸረ ባክቴሪያ ተነጺጉለን፣ መራሕቲ መኪናን ተሓጋገዝቶምን ዋዒ ሰብነቶም ተዓቂኑ ይኣትው። ን14 መዓልታት ድማ ኣብ ፈሊኻ መጽንሒ ማእከል ይውሸቡ።

ኣብ መላእ ዓለም ክሳብ ሕጂ ምኽንያት ሞት 373,354 ሰባት ኮይኑ ዘሎ ለበዳ ኮሮናቫይረስ፡ ዝኾነ ዓይነት ክታበት ይኹን መድሓኒት ከይተረኸቦ ሓሙሽተ ወርሒ ኣቑጺሩ'ሎ።

ኣብ ኣፍሪቃ እታ ናይ መወዳእታ ብኮሮናቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ምርካባ ዝሓበረት ሌሴቶ ኮይና፡ ካብ 14 ጥሪ 2020 ጀሚሩ ዝርግሐ እዚ ለበዳ ኣብ ኣፍሪቃ ብሰፊሑ ተዘርጊሑ ይርከብ።

ብ12 መጋቢት 2020 ዝተረኸበ ውልቀሰብ ጃፓናዊ ኮይኑ፡ ኣብቲ እዋን ናብ ዝተፈላለያ ከተማታት እታ ሃገር ተንቀሳቒሱ ስለ ዝነበረ፡ ዓብዪ ስግኣት ፈጢሩ፤ ሰባት'ውን ክስንብዱ ተራእዩ ነይሩ።

ድሕሪ'ዚ፡ ኣብ ውሽጢ ክልተ ሰሙን ኣብ ዘይመልእ መንግስቲ ክልል ትግራይ፡ ዝርግሐ እዚ ለበዳ ኣቐዲምካ ንምክልኻልን ንምቁጽጻርን ብዝብል፡ ንኽልተ ሰሙን ዝጸንሕ ካብ ገጠር ናብ ከተማ፣ ካብ ከተማ ናብ ገጠር ዝግበሩ ምንቅስቓሳት ዝግድብ፣ ማእከላት መዘናግዒ ክዕጸው ዝእዝዝ፣ ኣኼባታት ዝእግድ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ፡ ብ25 መጋቢት 2020 ኣዊጁ።

ኣብቲ ክልል በዚ ምክንያት ንሰለስተ ኣዋርሕ ዝተናውሐ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ እናሃለወ፡ እቲ ቫይረስ ናብ ውልቀሰባትን፡ ናብ ሰብ ሞያ ሕክምናን ተላቢዑ ይርከብ።

ንምዃኑ፡ መዓስ እንታይ ተገይሩ? ዝርግሐ እቲ ለበዳኸ ኣበይ በጺሑ? ዝብል ዳህሲስናዮ ኣለና።

መጋቢት - ሚያዚያ፡ ካብ መቐለ ክሳብ ሑመራ

ዋላ ሓደ ሰብ በዚ ስግኣት ዓለም ዝኾነ ለበዳ ኮቪድ-19 ንከይልከፍ፡ ትግራይ ብደረጃ መንግስትን ውልቀሰባትን፡ ዝገበረቶ ቅድመ ምድላው ቀሊል ኣይነበረን።

መንግስቲ እቲ ክልል፡ ካብ መንግስቲ ፌደራልን ካልኦት ክልላት ኣቐዲሙ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ንምክልኻል ዝሕግዞ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ብምእዋጅ ነዚ ዝመርሕ ሓይሊ ዕማም ኣቑሙ።

ኣብ ውሽጢ ዓድን ወጻእን ዝርከቡ ሙሁራትን መናእሰያት'ውን፡ ነዚ ዝሕግዝ ወፍሪ ምዕባይ ግንዛበ፣ ሓገዝ ገንዘብን ምህዞታት ኣጠቓቕማ ምሕጻብ ኢድን ከስፍሑ ጀሚሮም።

ኣብ ወርሒ መጋቢት፡ መናእሰያት ስነ ጥበባውያን ሽረ እንዳስላሰ፡ ሰብ ኣብ ዝበዝሖም ከባቢታት ምሕጻብ ኢድ ብምምሃርን፡ መሕጸቢ ኢድ ዝኸውን ማይ ዓዲጎም ብምቕራብን ግንዛበ ሕብረተሰብ በብከባቢኦም ክዓቢ ጽዒሮም።

ሙዚቃ፡ ብቐሊሉ ኣብ እዝኒ ሰማዒ ናይ ምብጻሕ ተኽእሎ ስለ ዘለዎ ድማ፡ 'ኮሮና' ዝብለ መከላኸሊ መገዲታት ምትሕልላፍ እዚ ቫይረስ ብምዝኽኻር፡ ሰባት ክጥንቀቑ ከም ዘለዎም ዝምዕድ መዝሙር ኣዳልዮም።

እዚ ሙዚቃ፡ ኣብታ ከተማ ሙሉእ መዓልቲ ብመጉልሒ ድምጺ ተኸፊቱ ይውዕል ነይሩ።

በብግዝኡ፡ ኢድካ ብማይን ሳሙናን ምሕጻብ፣ ኢድካ ከይተሓጸብካ ድማ ኣፍካ፣ ኣፍንጫኻን ዓይንኻን ዘይምትንካፍ፡ ብቐንዱ ካብ መልከፍቲ ኮቪድ-19 ንነብስኻ እትሕልወሎም መምርሒታት ውድብ ጥዕና ዓለም እዩ።

እንተኾነ፡ ቀረብ ማይ፡ ንከተማ መቐለ ሓዊስካ ዓብዪ ጸገም ዝተፈላለያ ከተማታት እቲ ክልል እዩ። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኣብቲ መጀመርታ እዋናት፡ ሰብ ሞያ ጥዕና ኮነ ብተበግስኦም ግንዛበ ናይ ምዕባይ ስራሓት ንምስራሕ ንዝተወደቡ መናእሰያት ፈታኒ ዝኾነሉ ኣጋጣሚ ነይሩ።

ኣብ ክሊ እቲ ዘሎ ዓብዪ ሕጽረት ቀረብ ማይ ግን፡ ብኢድ ዝህሉ ምትንኻፍ ብምንካይ፡ ኣብ ባህሊ ምሕጻብ ኢድ ማሕበረሰባዊ ለውጢ ንምፍጣር፡ ኣብ ከተማ መቐለ መድፍኢ ማይን ሳሙናን ኣቕሓ ብእግሪ ዝጉተት ምህዞ ገይሮም እጃሞም ከወፍዩ ተራእዮም።

እዚ፡ ኣብታ ከተማ ውዕውዕ ምንቅስቓስ ንግዲ፣ ሰብን ኣገልግሎት መጓዓዝያን ኣብ ዝርኣየሉ ቀዳማይ ወያነ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ቦታ መሕጸቢ ኢድ ሰሪሖም ክቕመጥ ከም ዝገበሩ፡ ቢቢሲ ኣብቲ እዋን ዘዘራረቦም ሰባት ሓቢሮም ነይሮም።

ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ንምንካይ፡ ማሕበራዊ ርሕቀትካ ሓሊኻ ምኻድ ወይ ካብ ገዛ ከይወጻእኻ ኮፍ ምባል ዝብሉ ስጉምታት ኣብ ብዙሓት ሃገራት ክውሰድ እንከሎ፡ ኣብ ትግራይ ብቐሊሉ ኣብ ምቕባል ከቢድ ፈተና ገጢሙዎ'ዩ።

እዚ ድማ እቲ ሕብረተሰብ ዓቂብዎ ካብ ዝጸንሖ ጥቡቕ ማሕበራዊ ርክብ ዝነቐለ ክኸውን ከም ዝኽእል ብዙሓት ግምቶም ይገልጹ ነይሮም።

"ሰብ ክትነግሮ ከለኻ ኣይትፍርሒ፤ ፈሪሕኻ ኣይውጻእን'ዩ" ዝብሉ ሰባት ከምዝነበሩ ሓንቲ ወሃቢት ርኢይቶ ተጓንፎኣ ኣካፊላትና ነይራ።

መርመራ ኮሮናቫይረስ

ድሕሪኡ ብ2 ሚያዚያ 2020 ኣብቲ ክልል መርመራ ኮቪድ-19 ከም ዝተጀመረ ኢንስቲትዩት ጥዕና ሕብረተሰብ ትግራይ ኣፍሊጡ።

መንግስቲ እቲ ክልል፡ ኣብዚ ወርሒ ንቐጸልቲ ሰለስተ ኣዋርሕ ኣብ ዘናውሖ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ፡ ካብ ትግራይ ወጻኢ ጸኒሖም ናብቲ ክልል ዝኣትው ሰባት፡ ን14 መዓልታት ወጻኢታቶም ሸፊኖም ክውሸቡ ምዃኖም ጠቒሱ።

በዚ መሰረት፡ ዝተፈላለዩ ዓበይቲ ሆቴላትን ዩኒቨርሲቲታትን መወሸቢ ማእከላት ኮይኖም ንከገልግሉ ምድላዋት ተገይሩ።

ነዚ ንምሕጋዝ፡ ውሑዳት ዘይበሃሉ ውልቀሰባትን ሰብ ሃፍትን መንበሪ ገዝኦምን ሆቴላቶምን ንመወሸቢ ክከውን ንመንግስቲ ብፍቓዶም ሂቦም'ዮም።

ገለ ትካላት ኢንዳስትርን ማሕበራዊ ትካላትን ብወገኖም፡ ማስክ፣ ፍራሽ፣ መጽረዪ ኢድ ኣልኮልን 'ዲስኢንፌክታንት'ን ለጊሶም።

መንግስቲ ክልል ትግራይ፡ ብተወሳኺ ኩነታት እቲ ቫይረስ ንምፍላጥን ግንዛበ ንምፍጣርን ብዝብል፡ ልዕሊ 23 ሽሕ ሰብ ሞያ ጥዕና ብምውፋር፡ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ ጀሚሩ ዳህሳስ ከካይድ ጀሚሩ።

እዚ፡ እቲ ቫይረስ ዘብጽሖ ጥዕናዊ ሳዕቤን ሓዊሱ፡ ማሕበረ ቑጠባዊ ቅልውላው ቅድሚ ምስዓቡ ናይ ምክልኻል ስራሓት ንምስራሕ ዕላማ ዝገበረ'ዩ ክብል፡ ተተካኢ ኣውራ ከይዲ ስራሕ ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕማማት ቢሮ ጥዕና ኣቶ መንግሽ ባህረስላሰ፡ ንቢቢሲ ገሊጹ።

ግንቦት - ፈላሞት ብኮቪድ-19 ዝተለኸፉ ሰባት ተረኺቦም

እዚ ኹሉ ቅድመ ምድላው ኣብ ዝተገብረሉ እዋን፡ ድሕሪ ሓደ ወርሕን ዓሰርተ መዓልትን ኣብ ትግራይ ፈላሞት ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዙ ኣርባዕተ ሰባት ተረኺቦም።

ሓይሊ ዕማም ምክልኻል ኮሮናቫይረስ እቲ ክልል፡ ብ6 ግንቦት 2020 ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዘሎ መወሸቢ ማእከል ኣርባዕተ መራሕቲ መኪና በቲ ቫይረስ ከም ዝተትሓዙ ኣፍሊጡ።

ካብዚኦም እቲ ሓደ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ካብቲ ተፈልዩ ክጸንሐሉ ዝግባእ ቦታ ብምውጻእ ናብ ስድርኡ ከም ዝተሓወሰን ምስ ዝተፈላለዩ ሰባት ይራኸብ ምንባሩን ምስ ተፈልጠ፡ ሓያል ስንባደ ፈጢሩ።

ኣሰር ምስዚ ውልቀሰብ ዝተተናኸፉ ሰባት ንምርካብ ብዝተገብረ ስራሕ ድማ፡ 62 ሰባት ናብ መወሸቢ ክኣትው ከምዝተገብረን፡ ምስኡ ቀጥታዊ ርክብ ነይሩዎም ዝተባህሉ መርመራ ካብ ዝተገብረሎም 17 ሰባት እቲ ሓደ መልከፍቲ እዚ ቫይረስ ተራእዩዎ።

ድሕሪኡ ኣብ ዘለዋ ኣርባዕተ መዓልታት ዋላ ሓደ መልከፍቲ ከይተራእየ ብምጽናሕ፡ ብ11 ግንቦት 2020 ካልኦት ክልተ በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ተረኺቦም።

ኣብዚ እዋን፡ መቐለ ይኹን ኣብ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ከተማታት ሰቲት ሑመራን ማይ ካድራን ኣብ ዝተዳለው መወሸቢ ማእከላት፡ ዘሎ ሓለዋ ኮነ ኣተሓሕዛ ቑጽሪ በቲ ቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ንክውስኽ ምኽንያት ከይከውን ይስጋእ ነይሩ።

ካብዚ ዕለት ኣትሒዙ ክሳብ 19 ግንቦት 2020 ኣብ ዘለው መዓልታት፡ ሓደ ወይ ሰለስተ በቲ ቫይረስ ዝሓመሙ ሰባት ክርከብ ጸኒሑ፤ መብዛሕትኦም ናብ ወጻኢ ሃገር ተጓዒዞም ዝጸንሑ ምዃኖም ድማ ይሕበር ነይሩ።

20 ግንቦት 2020፡ ኣብቲ ክልል ዝለዓለ ዝተባህለ መልከፍቲ ዝተመዝገበሉ እዩ፤ ሸውዓተ በቲ ቫይረስ ዝተለኸፉ ሰባት ክርከቡ እንከለው፤ እቶም ኣርባዕተ ካብ ወጻኢ ዝመጽኡ፡ እቶም ሰለስተ ድማ በዚ ቫይረስ ምስ ዝተትሓዙ ሰባት ዝተተናኸፉ ከም ዝኾኑ፡ ሚኒስትሪ ጥዕና ዝሃቦ መግለጺ የመልክት።

ካብዚኦም እቶም ሽዱሽተ ኣብ ማይ ካድራ ካብ ዘሎ መወሸቢ ማእከል ኮይኖም፡ እቶም ክልተ ሰብ ሞያ ጥዕና ከም ዝኾኑ ተፈሊጡ።

ኣብዚ እዋን፡ ዩኒቨርሲቲ ኣክሱምን ኢንስቲትዩት ምርምር ጥዕና ትግራይን'ዮ፡ ኣብ ትግራይ መርመራ ኮሮናቫይረስ ዘካይዱ ዘለው።

ክሳብ እዛ ዕለት ድማ [31 ግንቦት ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ]፡ መርመራ 2992 ቅምሶታት ተኻይዱ'ሎ።

ድሕሪ ኣርባዕተ መዓልታት ድማ፡ ካልኦት ሸሞንተ በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ከም ዝተረኽቡ ሓይሊ ዕማም እቲ ክልል ብትዊተር ከፍልጥ እንከሎ፡ ብሓፈሻ ክሳብ እዛ ዕለት ብኮቪድ-19 ናይ ዝሓመሙ ሰባት ናብ 50 ደይቡ።

ሓላፊ ቢሮ ጥዕና እቲ ክልል ዶክተር ሓጎስ ጎደፋይ ነዚ መዓልታዊ ናይ ምውሳኽ ተርእዮታት ዘርኢ ዘሎ ዝርግሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣመልኪቱ ቅድሚ ክልተ ሰሙን ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃለ መሕትት፡ መብዛሕትኦም ካብ ደገ ዝመጽኡ [ኢምፖርትድ ኬዝ] እዮም ኢሉዎም ነይሩ።

እንተኾነ፡ መልከፍቲ እቲ ቫይረስ ከይተራእየ ከሎ ዝነበሩ ናይ ቅድመ ጥንቃቐ ንጥፈታት ኩሎም ምዝሕሓል ኣርእዮም፣ መምርሒ ኣካለዊ ርሕቐትካ ምሕላው ተጣሒሱ፣ ኣብ ገገሊኡ'ውን ናይ ሳሙናን መጽረዪ ኢድ ኣልኮልን ቐረባት ተሪፉ ምዝንጋዕ ከም ዝተራእየ እቲ ሓላፊ ተኣሚኑ ነይሩ።

ብካልእ ወገን፡ ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃ ዝለዓለ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ካብ ዝተራእየን ሃገራት ጅቡትን ሱዳንን፡ ናብቲ ክልል ዝኣትው ሰባት ብዙሓት ስለ ዝነበሩ፡ ቑጽሪ በቲ ቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ቀልጢፉ ክውስኽ ምኽንያት ከም ዝኾነ ይጥቀስ።

ኮሮናቫይረስ፡ ምኽንያት ሞት ኮይኑ

ብ30 ግንቦት 2020፡ ኣብቲ ክልል ብሰንኪ ሕማም ኮሮናቫይረስ ሓደ ሰብ ሞይቱ። እዛ ውልቀሰብ ጓል 29 ዓመት ኮይና፡ ኣብ ሑመራ ሆስፒታል ካሕሳይ ኣበራ'ያ ሞይታ።

ካልኦት ሓሙሽተ በዚ ቫይረስ ሓሚሞም ዝነበሩ ሰባት ክሓውዩ እንከለው፡ ሰለስተ ድማ ካብ ትግራይ ወጻኢ ክትትል ሕክምና ይግበረሎም ከም ዘሎ፡ ሓበሬታ ኢንስቲትዩት መጽናዕቲ ጥዕና ትግራይ የረድእ።

መከላኸሊ መገዲታት ዝርግሐ እዚ ሕማም፡ ከምቲ ውድብ ጥዕና ዓለም ዝብሎ ቀለልቲ እዮም።

ኢድካ ብዝግባእ ብማይን ሳሙናን ምሕጻብ፣ ኣካላዊ ርሕቐትካ ምሕላው፣ ሰብ ኣብ ዝእከበሉ ቦታ ዘይምዝውታር ግድን እንተኾይኑ ድማ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምጥቃም እዮም።

ኣብ ትግራይ ግን፡ ዋላ'ኳ ምትእኽኻብ ሰባትን ካልኦት ምንቅስቓሳትን ዝግድብ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ እንተሃለወ፡ ብርክት ዝበሉ ሰባት ግን ንቡር ማሕበራዊ ህይወቶም ዘከውትሩ'ዮም ዝርኣዩ።

ኣብዚ ግዜ፡ ኣብ ወርሒ ግንቦት ፖሊስ ዝርገሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምዕጋት ንዝወጸ ህጹጽ ኣዋጅ ንምፍጻም ኣብ ዝፍትንሉ ኣብ ውሽጢ ክልተ ወርሒ፡ ክልተ ሰባት ከም ዝቐተሉ ይዝከር።

ብ17 ግንቦት 2020 ኣብ ከተማ መቐለ፡ ቀበሌ 05 ኣብ ዝበሃል ከባቢ፡ ፖሊስ ተኣኪቦም ንዝነበሩ መናእሰይ ንምብታን ኣብ ዝፈተነሉ፡ ሓደ መንእሰይ ተቐቲሉ፡ ካልእ ሓደጋ መቑሰልቲ ዘጋጠሞ ድማ ናብ ሆስፒታል ኣትዩ።

ነዚ ሓደጋ ዘብጽሐ ኣባል ፖሊስ፡ ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተወ ፖሊስ እታ ከተማ ንቢቢሲ ገሊጹ ነይሩ።

ቅድም ክብል'ውን፡ ኣብ ትግራይ ወረዳ ናዕዴር ዓዴት: ምስቲ ብሰንኪ ኮሮናቫይረስ ዝተኣወጀ ህፁፅ ኣዋጅ ብዝተኣሳሰር: ሓደ ኣባል ፖሊስ ንሓደ መንእሰይ ከምዝቐተለ ዝዝከር እዩ።

እቲ ቅትለት፡ ብኣቆፃፅራ ኢትዮጵያ፡ 19 መጋቢት ጅራ ኣብ እትበሃል ጣብያ ዘጋጠመ ኾይኑ: ፖሊስ ኣብ እንዳ መስተ ንዝነበሩ ሰባት ክብትኑ ኣብ ዝፈተንሉ እዋን ዘጋጠመ እዩ ነይሩ።

ሙሁር ማሕበራዊ ዕዮ ሓጋዚ ፕሮፌሰር ቢነጋ ሃይለስላሰ ድማ፡ ኩሉ ሰብ እዚ ቫይረስ ቐታሊ ምዃኑ ክግንዘብ ኣለዎ ብምባል፡ "እዚ ሕማም ሙሉእ ብሙሉእ ተቖጻጺርና ክሳዕ ንሓልፎ እዚ ኣካላዊ ምትንኻፍ፣ ምትእክካብ ኮነ ካልኦት ብቐሊሉ እቲ ቫይረስ ክላባዕ ዝገብሩ ነገራት ከነወግድ፡ ብዝተፈላለየ መገዲ ድማ እቲ ሕብረሰተብ ሒዙዎ ዝጸንሐ ባህሪ ብዘላቕነት ክቕየር ኣለዎ" ይብል።