ቅርፂ ከተማታትና ዝቐየረ- ሊፍት

መብዛሕትና ሊፍት ከም መጓዓዝያ ህዝቢ ሓሲብናዮ ኣይንፈልጥን። እቲ ሓቂ ግን እዚ እዩ።

በብመዓልቱ ብኣማኢት ሚልዮናት ዝቑፀር ህዝቢ ዓለም ብሊፍት ዝንቀሳቐስ እንትኾን፡ ቻይና ጥራሕ ኣብ ዓመት 660 ሽሕ ሊፍት ኣብ ጥቕሚ ተውዕል።

Image copyright Alamy
ናይ ምስሊ መግለጺ ሊፍት

እቲ ኣብ ዓለምና ዝነውሐ ቀዳማይ ደረጃ ሒዙ ዝርከብ "ቡርዥ ኸሊፋ" ዝተብሃለ ህንፃ ዱባይ ልዕሊ 300,000 ስኴር ሜትር ምድሪ ቤታት ኣለዎ።

ኣብ ቺካጎ ዝተሃነፀ ኣደናቒ ህንፃ "ሴርስ ታወር" ድማ ብድምር ልዕሊ 400,000 ስኴር ሜትር ስፍሓት ምድሪ ቤታት ኣለዎ።

እዞም ሰማይ ጠቀስ ዝኾኑ ህንፃታት ኣብ መሬት ምንፃፍ እንተዝከኣልን መዕረፊ መኪና እንተዝህነፅ፡ እዚ ድማ መንገዲ እንተዝራኸብ ንቢሮ ግልጋሎት ዝውዕል ክንዲ ንእሽቶ ከተማ ክንረክብ ምኸኣልና።

ብዙሓት ሰባት ኣብ ዓበይትን ዝተፀዓዐቑን ህንፃታት ብሓባር ክሰርሑ ዝኸኣሉ ሳላ ደሕንነት ሊፍት እዩ።

ሊፍት ንባዕሉ ካብ ዝመሃዝ ነዊሕ ገይሩ እዩ።

ፈለማይ ሊፍት ኣርኪሜድስ ብዝተብሃለ ምሁር ኣብ ግሪክ ከም ዝተሰርሐ ይእመን።

እዚ ሊፍት ብ1743 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን መበል 15 ንጉስ ቬርሳይ ዝተብሃለ ፈረንሳዊ ንጉስ ሉዊ ንውሽምኡ ብምሽጥር ንምርካብ ይጥቀመሉ ነይሩ።

እዚ ንጉስ ዝጥቀመሉ ዝነበረ ሊፍት ኣድላይ ኣብ ዝኾነ እዋን ገመድ ብምጉታት ይሰርሕ ነይሩ።

ኣብ ኢንዱስትራልያዊ ለውጢ ኢንግሊዝ ዓብይ ግደ ዝተፃወቱ፡ ማቲው ቦልተንን ጄምስ ዋትን ድማ ብሃፋ ዝሰርሕ ሊፍት ምሂዞም። ኣብ ከም ዓድታት ሃንጋሪ፥ ቻይናን ግብፅን ዝነበሩ ሊፍትታት ድማ ብሓይሊ እንስሳት ይሰርሑ ነይሮም።

Image copyright Robert Fried / Alamy Stock Photo
ናይ ምስሊ መግለጺ ኣብ ቨርሳይል ዝነበረ መደቀሲ ንጉስ ሉዊ ናብ ውሽምኡ ዝወስድ ምሽጠራዊ ሊፍት ነይርዎ።

ፍርሒ ሊፍት

እዞም ሊፍትታት ፅቡቕ ኳ ይስርሑ እንተነበሩ፥ ኣብ መንጉኡ እንታይ ከም ዝፍጠር ስለ ዘይፍለጥ ሰባት ብጣዕሚ ነዊሕ ርሕቐት ንላዕሊ ንምጓዓዓዝ ኣይድለን።

ሊፍትታት ብግቡእ ኣብ ዝሰርሐሉ እዋን እውን እንተኾነ፡ ናብ ብጣዕሚ ነዊሕ ህንፃ ሊፍት ክጥቀሙ ዘይደልዩ ኣለዉ። ምኽንያቶም ድማ እቲ ሊፍት ኣጋጣሚ ክበላሸው ይኽእል'ዩ ኢሎም ስለ ዝኣምኑ እዮም።

ኣብዝሓ ሰባት፡ እንተበዚሑ ካብ 5 ደረጃታት ንላዕሊ ሊፍት ክጥቀሙ ኣይደልዩን።

ስለዚ እቲ ዘገድስ ጉዳይ፡ ሊፍት ድሕንነቱ ዝተሓለወን ዘየጠራጥርን ምግባር እዩ።

ከም አቆፃፅራ ኣውሮጳውያን 1853 ኣብ ኣሜሪካ ከተማ ኒውዮርክ ኣብ ዝተኻየደ ምርኢት ኣሜሪካዊ ኤሊሻ ኦቲስ ሓደ ነገር ከርኢ ደለየ።

ናብ ሓደ ነዊሕ ደብሪ ከመይ ምድያብ ከም ዝከኣል ንምርኣይ ክሓኩር ጀሚሩ።

Image copyright Alamy
ናይ ምስሊ መግለጺ ፈተነ ሊፍት ኦቲስ

ብምቕፃል፡ ኣብቲ ብገመድ ዝሰሓብ መደየቢ ደው ብምባል፡ ብገመድ እናተሰሓበ ናብቲ ህንጻ ክድይብ ጀመረ ። ኣብኡ ዝነበረ ኩሉ ብዓይኑ ክስዕቦ ጀመረ።

ደድሕሪ ኦቲስ ድማ ሓደ ፋስ ዝሓዘ ሰብኣይ ነይሩ። እቲ ዝተኣከበ ሰብ ትንፋስ ሓፀሮ። ኦቲስ እውን ክንቅጥቀጥ ጀመረ። ግና ኣይወደቐን።

ናብ ጫፍ እቲ ህንጻ ምስ ወፀ፡ እቲ ፋስ ዝሓዘ ሰብኣይ ነቲ መስሓቢ ገመድ ኣብ ክልተ ቆረፆ። እቲ እኩብ ሰብ ተደናገፀ።

ኣብ መወዳእታ "ኩለኹም ክቡራት፥ ኩሉ ደሓን እዩ፥ ሰላም እዩ" ዝብል ድምፂ ኦቲስ ተሰሚዑ።

ኦቲስ እዚ ድሕሪ ምፍጣሩ ፡ ቅርፂ ዕብየት ከተማታት ብፍሉይ እናተለወጠ መፂኡ።

ቴክኖሎጂ ሊፍት ምስ ዕብየት ሓፂንን ኮንክሪትን ክውንጨፍ ጀሚሩ።

ናይዚ ምኽንያት ድማ፡ ነዋሕቲ ህንፃታት ብሓይሊ ሓፂንን ኮንክሪትን ምስራሕ ብምጅማሮም እንትኸውን፡ ብዙሓት ሰባት ኣብ ሓደ ቦታ ሓቢሮም ክሰርሑ ኣኽኢሉ እዩ።

ኣብ ትሕቲ ምድሪ ብዘለዉ ገዛውትን ሊፍትን ኣሜሪካዊት ከተማ ማንሃታን ዝገነነት እያ።

ሰማይ ጠቀስ ህንፃታት ማንሃታን ብሓደ ግዘ ብዙሓት ሰባት ምትእንጋዶም ድማ ከተማ ማንሃታን ዝያዳ ዘመናዊት ይገብራ።

80 ሚእታዊ ነበርቲ ከተማ ማንሃታን ትሕቲ ምድሪ ብእግሮም ወይ ከዓ ብሳይክል ናብ ስራሕ ይኸዱ።

ሊፍት እሙን መገልገሊ እዩ። ሓደ እዋን ኒክ ፓምጋርተን ንኒውዮርክ መፅሄት እንትገልፅ ፡ "ሊፍት እንትንጥቀም ዓርስና ቴሌፖርት ከም ዝገበርና ይስመዓና፡ በሪ ብዕፀዉ፡ ብምድሪ ከም ዝተሰሓብና ይስመዓና፡ በሪ እንትኽፈት ድማ ኣብ ካልእ ቦታ ኢና " ኢሉ ነይሩ።

ሊፍት ኣብ ንጥቀመሉ እዋን መከታተሊ ስክሪን (LED) ከይረኣና ኣበየናይ ምድሪ ቤት ከም ንወርድ ብውሕዱ ዝስመዐና ስምዒት ኣሎ።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ሊፍት

ደቀቕቲ ተኣምራት

ኣውቶብስ ወይ ባቡር ንደቓይቕ ክንፅበ እንሕጎስ ሰባት ንሊፍት 20 ሰከንድ እንትንፅበ ግና ንሓርቕ።

ዋላ እኳ ሊፍት ምጥቃም ደረጃ ካብ ምጥቃም ብዓሰርተ ዕፅፊ ድሕንነቱ ዝተረጋገፅ እንተኾነ፡ ኣብዝሓ ሰባት ሊፍት ንምጥቃም ግና ኣዝዮም ጭኑቓት እዮም።

ኣብዚ ሐዚ እዋን፡ ሰማይ ጠቀስ ህንፃታት ብቀጢን ገመድ ዝንቀሳቀሱ፡ ወይ ድማ ብኮምፒተር እናተሓገዙ ዝሰርሑ ሊፍትታት ምጥቃም ጀሚሮም እዮም።

ካብዚ ብተወሳኺ ድማ ሊፍትታት ብተፈጥርኦም ሓይሊ ቆጠብቲ እዮም።

ምኽንያቱ ከዓ ብጣዕሚ ቀሊል ክብደት ስለ ዘለዎምን ብዙሕ ሓይሊ ዘይወስዱ ብምዃኖምን እዩ። ኮይኑ ግና ምምሕያሽ ኩሉ ግዜ ዘሎ እዩ።

መለለይ ከተማ ኒውዮርክ ዝኾነ ህንፃ ኢምፓየር ስቴት 550 ሚለዮን ዶላር ብምምዳብ መጠን ልቀት ካርቦን እቲ ህንፃ ንምቕናስ ምንቅስቓስ ጀሚሩ ኣሎ።

ካብቲ ዝተተሓዘ ትልሚ ብዋናነት ድማ እቶም ሊፍትታት ኣብ ዝንቀሳቐስሉ እዋን ሓይሊ ንክህቡ ምግባር እዩ።

ገለ ገሊና ሊፍት ዋላ እኳ ኣቕሊልና እንተረኣናዮ ንዓለም ዓብይ ረብሓ እናበርከተ እዩ።

በብዓመቱ ቢልዮናት ዘተኣናግዱ ሊፍትታት ድማ ምስ ተፈጥሮ ብምስናይ ስርሖም እናቐፀሉ ይርከቡ።