ሩዶልፍ ዲዜል ዝመሃዞ ሞተር ተሽከርከርቲ ኣብ ምዕባለ ዓለምና ዝነበሮ ብፅሒት ክስእን እዩ።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ሞተራት ተሽከርከርቲ ዲዜል ኣብ ብኽለት ከባቢ ኣየር ዝለዓለ እጃም ኣለዎም

ካብ ቤልጂየም ናብ እንግሊዝ ይመለስ ኣብ ዝነበረሉ ምሸት ድኽምክም ኢልዎ ነይሩ። ክዳን ለይቱ'ውን ኣይተኸደኖን፤ ግን ድማ ኣብ ዓራቱ ኣቕሚጥሎ። እቲ ብሉፅ መሃዚ ብዛዕባ ዝተለቅሖ ገንዘብን ዝኸፍሎ መጠን ወለድን'ዩ ይሓስብ ነይሩ።

29 መስከረም 1913 ኣብ ውልቀ መዘክሩ (ዲያሪ) ምልክት "X" ዝገበረሎም ፅሑፋቱ ነዚ የረድኡ።

ካብ ዓራቱ ወሪዱ ናብ ደጋዊ ክፋል'ታ ዝተሳፈረላ መርከብ ብምውፃእ ዝተኸደኖ ጃኬት ኣውፂኡ ብጥንቃቐ ኣብ መሬት ኣቕመጦ። ዙርያኡ ድሕሪ ምርኣይ ድማ ናብቲ ባሕሪ ጥሒሉ።

እዚ ሓሳብ ዲዜል ዝሞተሉ ኩነታት ካብ ሞንጎ ዝገልፁ ሓደ እዩ። ግን ድማ ዝተፈላለዩ ተወሰኽቲ ግምታት ይቐርቡ እዮም። ብምህዝኡ ቅንኢ ዝሓደሮም ንምሟቱ ምኽንያት ከምዝኾኑ'ውን ይዝረብ። ብዝኾነ ግን ንፍረ ፃዕሩ ከጠዓዕመሉ ዝኽእል ግዘ ኣይረኸበን።

ብዓመታት ናብ 1872 ክንምለስ። ኣብ ከተማ ዝነበረ ግልጋሎት መጉዓዝያ ብኣፍራስ ዝተሓገዘ እንትኸውን፥ ባቡራትን ፋብሪካታትን ግን ካብ ሃፋ ሓይሊ ይረኽቡ ነይሮም።

በቲ እዋን ግን ኣብ ክረምቲ ዘጋጠመ ጉንፋዕ ኣብ ከተማታት ኣሜሪካ ደውታ ዝፈጠረ ኮይኑ።

ፍርቂ ሚልዮን ዝግመት ብዝሒ ህዝቢ ኣብ ዘለዋ ከተማ 100,000 ኣፍራስ ክህልዉ ይግመት። ሓደ ፈረስ ድማ ብውሕድ 15 ኪ.ግ ዒባን ኣርባዕተ ሊትሮ ሽንቲን ኣብ ማእኸል ከተማ ይገድፍ።

ምኽንያት'ቲ ጉንፋዕ እዚ ክኸውን ከምዝኽእል ይእመን። ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት እናሃለኻ ብሃፋ እትሰርሕ መኪና ምርካብ ማለት ካብ ሰማይ ከምዝወረደ ማና ይቑፀር።

ብሃፋ ዝሰርሕ ሞተር ሓደ ተስፋ ኮይኑ፡ ብሃፋ ዝሰርሓ መኻይን ምስ ከተማታት ፅቡቕ ምውሃድ ፈጢረን። መሉእ እምነት ዘይተገበረሉ ምህዞ'ውን ኣብ ፈተነ ነይሩ።

Image copyright Shutterstock
ናይ ምስሊ መግለጺ ሩዶልፍ ዲዜል ብዛዕባ ኣማውትኡ ዝተፈላለዩ ግምታት ካብ ምሃብ ብዝሰገረ ብርግፀኝነት ዝቐርብ መረዳእታ የለን

ብፔትሮልን ጋዝን ወይ ድማ ዓረር ዝሰርሓ መኻይን ይተኣታተዋ ነበራ። እዚ ፈተነታት ኣብ ዝካየደሉ እዋን ሩዶልፍ ዲዜል ገና ተምሃራይ ነይሩ። ኣብዚ ስራሕ ብምድሃብ ድማ ምምሕያሻት ንምምፃእ ክሰርሕ ጀሚሩ። ኣብ ፈላማይ ስርሑ 25% ዕዉት ነይሩ።

ኮይኑ ግን 25% እውን መናሕንሕቱ ካብ ዘዕወትዎ ስራሕ ብክልተ ዕፅፊ ዝዓበየ ውፅኢት'ዩ ነይሩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ድማ ናብ 50% ደይቡ ይርከብ።

ዲዜል ዝሰርሖ ሞተር ካብ ካልኦት ዝፍለየሉ ቀንዲ ምኽንያት ነቲ ነዳዲ ዘቃፅለሉ ከይዲ'ዩ። ፔትሮል ንነዳዲን ኣየርን ብሓንሳብ ፀሚቑ ሞተረ ክለዓል ይገብር። ንኣየርን ነዳዲን ኣዕሪኻ ምፅሟቅ ግን ውፅኢታዊ ኣይኮነን። ሞተር ዲዜል ግን ኣየር ጥራሕ ክስጎድን ክፅሞቅን ይገብር'ሞ፡ ውሱን ነዳዲ እንትረክብ ክለዓል ይኽእል። ብውሑድ ነዳዲ ልዑል ጉልበት ክፍጠር ይገብርሞ ሞተር ይለዓል።

ሩዶልፍ ዲዚል ኣብ ኣጀማምርኡ ኣይሰመሮን። ዝሰርሖም ሞተረታት ዝዓደጉ ዓማዊሉ ዕጉባት ብዘይምንባሮም ገንዘቦም ክመልሰሎም ይሓትዎ ነይሮም። እዚ ድማ ናብ ዘይተፀበዮን ከዋፅኦ ናብ ዘይክእልን፡ ዕዳን ልቓሕን ክኣትው ገይርዎ። ነዚ ፈተና ኢዱ ብዘይምሃብ ድማ ስርሑ ቀፀለ።

ሞተር ዲዝል ብዝነከየ ዋጋ ዝረከብ "ዲዜል" ዝተሰመየ ዓይነት ነዳዲ ካብ ምጥቃሙ ብተወሳኺ፡ ንሓደጋ ባርዕ ዘለዎ ተቃላዕነት'ውን ዝተሓተ እዩ። በዚ ምኽንያት ብፍላይ ኣብ ወታሀራዊ መጉዓዝያ ተጠላቢ ክኸውን ክኢሉ። ሓይሊ ባሕሪ ፈረንሳይ ድማ ሞተራቱ ዓዲግዎ።

እዚ ናብ ፈላማይ ሽርሒ ኣማውታ ሩዶልፍ ዲዜል ይመልሰና። 1913፡ ኣውሮፓ ብኲናት ትሕመስ ዝነበረትሉ እዋን'ዩ። ጀርመን ድማ ገፃ ናብ እንግሊዝ ብምዛር ጉዕዞ ጀሚራ ነይራ። ሽዑ ዝነበረ ሓደ ጋዜጣ "ምህዝኡ ንእንግሊዝ ከይሸይት ዝተሰግአ መሃዚ ናብ ባሕሪ ክጥሕል ተገይሩ" ዝብል ፅሑፍ ሒዙ ወፂኡ።

Image copyright Alamy
ናይ ምስሊ መግለጺ ሩዶልፍ ቅዲሚ ሞቱ ሓደ ዓመት ይኸውን፡ ካብ ኣትክልቲታት ዝዳሎ ዘይቲ ማዕረ ውፅኢታት ፔትሮልየም ተደለይቲ ከምዝኾኑ ተንብዩ።

ዲዜል ዝመሃዞ ሞተር፥ ካብ እምኒ ሕመት ኮነ ዘይቲ ኣትክልቲታት ብዝዳሎ ነዳዲ ክሰርሕ ሃሲቡ እዩ። ብ1900 ፈረንሳይ ተዳልዩ ኣብ ዝነበረ ዓውደ-ምርኢት ካብ ፉል ዝተፀሞቐ ዘይቲ ኣላልዩ ነይሩ።

እዚ ሓሳቡ ግን ብፍላይ ኣብ ምፍራእ ነዳዲ ንዝተዋፈሩ ኣካላት ዘሕጎሰ ኣይነበረን። ምኽንያት ምጥፍኡ እዚ ክከውን ከምዝኽእል ዝዛረቡ ኣካላት እውን ኣለው። "ካብ ዓበይቲ ተካላት ነዳዲ ብዝተልኣኹ ወኪላት ተቀቲሉ" ክብል እውን ሓደ ጋዜጣ ፅሒፉ ነይሩ።

ብርግፅ ምክንያት ሞት ሩዶልፍ ዲዜል ብንፁር ዝፍለጥ ኣይኮነን። በቲ እዋን ኣስከሬኑ ድሕሪ 10 መዓልታት ተራእዩ እዩ። ንምርመራ ዝጥዕም ግን ኣይነበረን።

ሞት ዲዜል

ሩዶልፍ ዝመሃዞ ሞተር ኣብ ቀረባ ካብ ግልጋሎት ወፃኢ ዝኸውን ይመስል። ዋላ'ኳ ካብ ፔትሮል ዛሓሸ ውፅኢታዊ እንተኾነ፡ ትክኖሎጂ ሞተር ፕትሮል ግን ነቲ ክፍተት እናዓበሰ ይርከብ። ኣብ ዲዜል ዘሎ ዓብዪ ፀገም ብኽለት ከባቢ ኣየር እዩ።

ሞተር ዲዜል መንቀሊ ሞት ሚልዮናት ህዝቢታት ዓለም ኮይኑን እናኮነን እዩ። ንጥዕና ደቂ ሰባት ጠንቂ ዝኾኑ ጋዛት ይፍኑ። ካብዚ ዝነቀለ ገለ ከተማታት ካብ 2025 ንደሓር፡ ዲዜል ኣብ ግልጋሎት ከይውዕል ብኣጋ ኣጊደን እየን። ገለ ሃገራት እውን ካብ 2040 ንደሓር ዲዜልን ፔትሮልን መኻይና ከይሽየጣ ካብ ብሕዚኡ ገዲበን ኣለዋ።

እሞ ድኣ ንሩዶልፍ ዲዜል ኣብ ልዕሊኡ ዝተኾመረ ዕዳ እንተዘይቀቲልዎ፡ ምናልባት ብኽለት ኣየር'ዶ ይኸውን?