ክርስትያን ኮል፥ ቀዳማይ ፀሊም ምሩቕ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ

Image copyright Bodleian Library
ናይ ምስሊ መግለጺ ክርስትያን ኮል ብምስሊ ካርቱን ኣብ ኦክስፎርድ

ኮል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ ክላሲክስ ከፅንዕ እንትኣቱ ናይ ብዙሕ ሰብ ትኹረት ስሒቡ ነይሩ።

ብ1973 ኣቆፃፅራ ፈረንጂ ዝተወልደ ወዲ 21 ፀሊም ሴራልዮናዊ እዩ።

ምሰ ንጉሳዊያን ቤተሰብ ቪክቶርያን እንግዛውያን መናእሰይን ብሓባር ይመሃር ነይሩ።

"መቸም እታ ከተማ ንኮል ብጣዕሚ ኣሰቃቒት ነይራ ክትክውን ትኽእል እያ" ይብሉ በዓል ሞያ ስነዳ ኮሌጅ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ ዶክተር ሮቢን ዳርዎል-ስሚዝ።

"ብዙሓት ሰባት ፀሊም ኣፍሪካዊ ክርእዩ፡ ንሱ ናይ መጀመርተኦም እዩ ዝኸውን" ይብሉ።

ከምኡውን እቶም መማህርቱ ነቲ ብሴራልዮናዊ ላህጃ ዘድምጾ እንግሊዝኝኡ ንኽርድኦም፡ ኣዚዩ ኣፀጋሚ ነይሩ ክኸውን ይኽእል ይብላ ተመራማሪት ባህልን ታሪክን ፓሜላ ሮበርትስ።

አዘን ደራሲት መፅሓፍ "Black Oxford: The Untold Stories of Oxford University's Black Scholars"(ዘይተነገሩ ዛንታታት ፀለምቲ ምሁራን ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ)፥ ኮል'ውን እንተኾነ ዝተፈለየ ኣተሓሕዛ ክግበረሉ ተፀቢዩ ኣይነብርን፡ ይብላ።

"እቲ ጊዜ ንፀሊም ዝተፈለየ ኣተሓሕዛ ወይከዓ ሓገዝ ዝግበረሉ እዋን ኣይነበረን"።

ህይወት ኣፍሪቃዊ ኮል፡ እንታይ ይመስል ከምዝነበረ ብዙሕ ሐበሬታ ኣይተረኸበን።

Image copyright University College
ናይ ምስሊ መግለጺ ንክርስትያን ኮል ዝተሰርሐ መዘከርታ ኣብ ኮሌጅ

"ይኹን 'ምበር"፥ ይብላ እተን ፀሓፊት፡ "ብትምህርቱ ንፉዕ ብምንባሩን ዝሓሸ ቦታን ክብሪን ነይሩዎ ይኸውን"

ኮል፡ ዓሌቱ፡ ወዲ 'ባርያ' እንትኸውን፥ ኣብ ሴራልዮን ዝነበረ ቤተክርስትያን 'ቸርች ኢንግላንድ ሚኒስቴር' እዩ ተዓቂቡ ዓብዩ።

ከምኡ ድማ ኮሌጅ ፎራህባይ ኣብ ዝበሃል ኣብ ርእሰ ከተማ ፍሪታውን ተማሂሩ። እቲ ኮሌጅ ቅድም ክብል ኣብ 1827 ብልኡኻት ሃይማኖት ዝተመስረተ እንትኸውን፥ ብዝነበሮ ክብርን ልዑል ደረጃ ትምህርቱን 'ኣቴንስ ምዕራብ ኣፍሪካ' ክብሉ ይፅውዑዎ ነይሮም።

ኮል ኣብቲ እዋን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ መደበኛ ተማሃራይ ኣይነበረን። ከፊሎም ክመሃሩ ዓቕሞም ንዘይፈቕደሎም ደቂ ድኻታት ኣብ ዝወሃብ ነፃ ፕሮግራም ተሓቒፉ ይመሃር ነይሩ።

ኮል ካብ ኣኩኡ ብዝረኽቦ ሓገዝን ኣብ ዕረፍቲ ጊዜኡ ተወሳኺ ኣካዳምን ትምህርቲ ሙዚቃ ብመመሃርን ነብሱ ይኽእል ነይሩ።

ዶክተር ዳርወል-ስሚዝ ከምዝብልዎ እዞም ተወሰኽቲ ስራሕቲ፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ ዝነበሮ ህይወት ዘይርሳዕ ካብ ምግባር ኣየተዓናቐፍዎን።

ኣብ መደረኻት ክትዕ'ቲ ዩኒቨርሲቲ፣ ሕብረት ኦክስፎርድ፣ ይዛረብ ነይሩ። ተፈላጢ ክኸውን ድማ ኪኢሉ።

Image copyright TargetOxbridge
ናይ ምስሊ መግለጺ ኦክስፎርድ ቁፅሪ ፀለምቲ ተምሃሮ ንምብራኽ እናሰርሐ እዩ

ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ፡ ናይ ክብሪ ዶክትሬት ኣብ ዝህበሎም መድረኻትን ካልኦት ማሕበራዊ ዋኒናትን እንትሕወስ፡ ምምፅኡ ብቐሊሉ ይልለ ነይሩ።

መዝገብ ፍፃመታት ኦክስፎርድ "ሰለስተ ታሕጓሳት ክሪስቲያን ኮል" ብዝብል ብዛዕብኡ ሰኒዱ ይርከብ።

ዶክተር ዳርወል "ዑደተኛታት መፂኦም፡ እዚ 'መን'ዩ?' እንትብሉ፡ ክርስቲያን ኮል እዩ፡ ካብ ሰራልዮን ዝብል መልሲ ምስረኸቡ ይግረሙ ነይሮም" ይብሉ።

"ኮል ነዚ ክፈልጥ ምተገብኦ....ኮይኑ ግን ኣርሒቁ ተጓዒዙ እዩ። ኣዝየ ይንእዶ ኸኣ" ይብሉ።

ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ ምንባሩ ንምዝካር ብካርቱን (ንድፊ ስእሊ) ተሰኒዱ'ሎ።

ኣብ ውልቀ-መዘክር (ዳያሪ) ኣን ፍሎረንስ እውን ተፀሪሑ ይርከብ። ብ1876 ኣብ ኮሌጅ ማግደሊን ይመሃር ንዝነበረ ሓዋ ክረክብ ምስ መፀ ከምዝረኣየቶ ትገልፅ።

"ክሪስትያን ኮል (coal-ፈሓም) ርእየዮ..." ክትብል ፅሒፋ። መእተዊ እቲ ውልቀ-መዘክር ብንፁር ዘርኣዊ ትሕዝቶ ነይርዎ።

ዶክተር ዳርዌል-ስሚዝ "ሓደ ሓደ ዝሓዘኑሉ ሰባት ይሕልውዎ ነይሮም" ክብሉ ይኣምኑ።

ናይ ምስሊ መግለጺ መዘክር ክርስትያን ኮል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ

ሓደ እዋን ኣኩኡ ንዝሞትዎ ኮል፥ ገንዘባዊ ሓገዝ ክገብሩሉ ተምሃሮ ተንቀሳቕሶም ምንባሮም ከም ኣብነት የልዕሉ።

እቲ ምንቅስቓስ ናይቲ ዩኒቨርሲቲ ሓለቓ ዝነበሩ ጆርጅ ብሬድሊ ከምኡውን ሀርበርት ግላድስቶን (ወዲ ኣርባዕተ ግዘ ቀዳማይ ሚንስትር ንዝነበሩ ዊልያም ኤዋርት) ይድገፍ ከምዝነበረ ይዝረብ።

ብፍላይ ብሬድሊ ካብቲ ዩኒቨርሲቲ ዋላ ምሰለቐቐ ንኮል ናይ ክልተ ዓመት ክፍሊት ትምህርቲ 'ውን ሸፊኑሉ።

ኮል ብራብዓይ ደረጃ ክብሪ እዩ ዲግሪኡ ዛዚሙ። ዶክተር ዳረዌል ግን ነዚ ከም ውድቀት ኣይቆፅርዎን። ናይቲ ኮሌጅ ስሩዕ ተመሃሪ ንዘይኮነ ሰብ ቀሊል ኣይነበረን። ውሑዳት እዮም ዝሓሸ ውፅኢት ዲግሪ ዘመዝግቡ ነይሮም።

'ክላሲክስ' ድማ በቲ ሽዑ እዋን ዝኸበደ ዝበሃል ትምህርቲ ተገይሩ ይውሰድ ነይሩ።

ፈላማይ ፀሊም ዳኛ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ

ኮል ኣብ ኦክስፎርድ ዝነበሮ ፃንሒት ድሕሪ ምዝዛሙ ንሓፂር ጊዜ ናብ ሃገሩ ሴራልዮን ተመሊሱ ነይሩ።

መሊሱ ድማ ኣብ 1883 ናብ እንግሊዝ ብምኻድ ኣብ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር ፈላማይ ፀሊም ዳኛ ኾይኑ።

ከምኡውን እንግሊዝ 'ዙሉ ዋር' ብዝብል ኣብ ዝፍለጥ ኲናት ዝፈፀመቶ ግፍዒ ብግጥሚ ኣቢሉ ኮኒኑዎ።

እቲ ፅሑፍ፥ ዊ ግላድስቶን ንዝበሃል ከም ዓብይ ሓለቓን ኣቦ ፖሊቲካን ተገይሩ ዝውሰድ ኣባል ባይቶ ቤት ምኽሪ እታ ዓዲ ድማ ክበፅሖ ተገይሮ።

ኮል ንፉዕ ተምሃሪን ፈላማይ ፀሊም ተምሃሪ እቲ ዩኒቨርሲቲ ካብ ምዃኑን ወፃዒ ስሙ ብኻሊእ ጎሊሁ ዝፍለጥ ሰብ ኣይነበረን።

ብርግፅ እዚ ኣብ ቀፃሊ ተቐይሩ እዩ።

ናይ ምስሊ መግለጺ ክርስትያን ኮል ግፍዒታት እንግልኢዝ ብግጥሚ ኣቢሉ ተቓዊሙ።

እቲ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ክሊ መንደቑ ብስእሊ፥ ብቅብኢን ብቅርፅን ታሪኽ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ድሕረ ባይታ ዘለዎም ተምሃሮኡ ምዝካር ከም ሓደ ዕላማ ሒዙዎ ኣሎ።

ቅድም ክብል ብዛዕባ እቲ ትካል ዝውረን ኣብቲ ማሕበረሰብ ዘሎ ገዛኢ ኣተሓሳስባን እቲ ዩኒቨርሲቲ ሃፍታማት ፀዓዱን ጥራሕ ዘተኣናግድ ከምኡድማ ብፍላይ ንፀለምትን ተወለዲቲ ውሑዳት ብሄርን (ማይኖሪቲ) ዘይሕሰብ ተገይሩ እዩ ዝውሰድ።

ንኣብነት ኣብ 'ትሪኒቲ ኮሌጅ' ብሕታዊት ፀላም ተምሃሪት ንዝኾነት ቶቢ ቶማስ ዝማሰለት እቲ ፀገም ጉሉህ እዩ።

" 'ንምንታይ ኢኺ ኣብዚ ኣመልኪትኪ' ዝበሉኒ ብዙሓት ይዝክር እየ" ትብል።

ናኦሚ ኬልማን ኣብ ኦክስፎርድን ካምብሪጅን ንዘመከልክቱ ፀለምቲ ተምሃሮ ድጋፍ ዝገብር ትካል 'ታርጌት ኦክስብሪጅ' ወናኒት እያ።

"እዚ ስር ዝሰደደ ኣተሓሳስባ ኣብ ልዕሊ ስም እቲ ዩኒቨርሲቲ ዓብይ ፅልዋ ዘሕድር እዩ። እዚ ንምቕያር ድማ ይመስለኒ ሎሚ ሎሚ ብዙሓት ፀለምቲ መመልከትቲ ዝቕበሉ ዘለዉ" ትብል።

ታሪክ ክርስትያን ኮል ግና ከመይ ተቖፀየ?

ዋላ ኮል ዳኛ ኮይኑ ይመረቕ 'መበር ብዘሐዝን መልክዑ ብቐሊሉ ስራሕ ምርካብ ኣይከኣለን ነይሩ።

ምስ ጨነቖ ድማ ናብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ክስደድ ክኢሉ።

Image copyright OXFORDACS
ናይ ምስሊ መግለጺ ፀለምቲ ተመሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ ዓመተ ዓመት ብሓባር የኽብሩ

ወይዘሮ ሮበርትስ ከምዝብለኦ ብዛዕባ ታሪክ ሂወት ኮል እኹል ሓበሬታ ምርካብ ኣይከኣልን።

ኣብ መወዳእታ ኮል ኣብ ዓዲ ዛንዚባር ብሕማም ንፍዮ (እነውሽን) ኣብ 1885 ኣብ 33 ዕድሚኡ ዓሪፉ።

ኣብ ዝሓለፈ ቀዳም ዝተኸፍተ መዘከርታ ቅርፂ ኮል፥ ምስ 'ወርሓ ታሪክ ፀለምቲ' ክገጣጠም እዩ ተገይሩ።

ሓላፊ እቲ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ ሰር ኢቮር ክሪው እቲ ኣጋጣሚ "ንፉዕነትን ዕውትነትን" ኮል ዘኪሮም።

ከምኡድማ፥ "ድሕረ-ባዕተኦም ብዘየገድስ፥ ብሩህ ኣእምሮ ንዝነበሮም ተምሃሮ፥ ኣፍልጦ ንምሃብ ዘለና ተገዳስነት ሓደ መርኣያ እዩ" ኢሎም።