ብሰንኪ ናይ ሓሶት ኣፋውስ፡ 'መዓልታዊ ሰባት ይሞቱ ኣለዉ'

ዝበክይ ቆልዓ Image copyright Science Photo Library

ውላድኩም ብሕማም ዓሶ ክሳቐ ክትርእዪ እሞ ሕሰብዎ። ዓሶ ሓደ ካብቶም ህጻናት ዝቐዝፉ ዓበይቲ ሕማማት ዓለም'ዩ። ምልክታቱ ድማ ረስኒ፡ ረሃጽ፡ ተምላስን ገብገብ ምባል (ምንፍርፋር)ን ይርከብዎም።

እንተኾነ ግና፡ ብዙሕ ከይትሻቐሉ ትኽእሉ ኢኹም፡ ምኽንያቱ ደሓን ካብ ዕዳጋ ፈውሲ ዓሶ ገዚአሉ ኣለኹንዶ ክትብሉ ትኽእሉ ኢኹም።

እንተኾነ ግና፡ እቲ ዝገዛእኩሞ መድሃኒት ናይ ሓሶት መድሃኒት ብምዃኑ፡ ውላድኩም በቲ ዓሶ ተሰኒፉ ክመውት ከሎ ዝስመዓኩም ሓዘን ክትግምትዎ ትኽእሉ ትኾኑ።

እቲ ሃሳዪ ኩነታት ናይቲ ብብልዮናት ዝቑጸር ገንዘብ ዘንቀሳቕስ ንግዲ ናይ ሓሶት መድሃኒት እምብኣር እዚ'ዩ ኾይኑ ዘሎ።

ኣብ ኣፍሪቃ ጥራይ ልዕሊ 120 000 ሰባት ኣብ ዓመት፡ ብሰንኪ ናይ ሓሶት ፈውሲ ዓሶ ከም ዝሞቱ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ይገልጽ። እቶም ናይ ሓሶት ኣፋውስ ወይ ደረጃኦም ዘይሓለዉ'ዯም ወይ ድማ ምሉእ ብምሉእ ጸረ ዓሶ ዝኾኑ ባእታት የብሎምን።

ዋላ እቶም ደረጃኦም ዘይሓለዉ መድሃኒኣታት- እኹል ኣቐን ናይቶም ጸረ ዓሶ ዝኾኑ ባእታት ዘየብሎም፡ እውን ሐደገኛታት ክኾኑ ይኽእሉ እዮም። ምኽንያቱ ናይቲ መድሃኒት ተጻዋርነት ከስዕቡ ስለዝኽእሉ፡ ኣብ ከም ዓሶን ዓባይ ሰዓልን ዝበሉ ተላባዕቲ ሕማማት።

ብዝተገብሩ ገለ ግምታት፡ ሓደ ሲሶ ናይቲ ኣብ ኣብ ትሕተ-ሳሃራ ኣፍሪቃ ዘሎ ኩሉ ጸረ-ዓሶ መድሃኒታት ናይ ሓሶት መድሃኒታት እዩ። እዞም ናይ ሓሶት መድሃኒታት ኣብ ፋርማሲታት፡ ክሊኒካትን ኣብ ጽርግያን ክሽየጡ ይኽእሉ'ዮም። ከምኡ'ውን ኣብ ተቖጻጻሪ ዘይብሎም መርበባት ኢንተርነት ክሽየጡ ይኽእሉ።

በጻብዕ ዝቑጸሩ ጀመርቲ ነጋዶ ግና ቴክነሎጂ ብምጥቃም ክቆጻጸርዎ ይፍትኑ ኣለዉ።

Image copyright Getty Images

ብመሰረት ሓደ ስፕሮክሲል ዝበሃል ኩባንያ ዘተኣታተዎ ሓደ ሜላ፡ ዓደግቲ ነቲ ኣብቲ መትሓዚ ናይቲ መድሃኒት ዘሎ ፍሉይ ቁጽሪ (ባርኮድ) ብምቕራጽ (ስካን) ናብቲ 24 ሰዓታት ዝሰርሕ ማእከል ሓበሬታ ብምድዋል ሓቅነቱ ከረጋግጹ ይኽእሉ።

እቲ ኩባንያ፡ ተጠቀምቲ ነቲ ኣገልግሎት ክጥቀምሉ ምእንቲ ከም ተንቀሳቓሲ ተሌፎናትን መደወሊ ግዜን (ኤርታይም) ከም ሽልማት ብምሃብ ከተባብዖም ጀሚሩ።

ከም በዓል ግላክሶስሚትክሊን (ግላክሶ) ኖቫርቲስን ዝበላ ልዕሊ 70 ዝኾና ናይ መድሃኒት ኩባንያታት ነቲ ኣገልግሎት ክጥቀማሉ ጀሚረን ከም ዘለዋ፡ ኣፈኛ ስፕሮክሲል ቶሉሎፕ ገባሞላዩን ተዛሪቡ።

እቲ ኣገልግሎት ኣብ 2009 ካብ ዝጅምር ንደሓር ኣስታት 28 ሚልየን፡ ናይ ምጽራይ ጠለባት ኣብ ምሉእ ዓለም ተካይዶም ኣለዉ።

"ቀሊልን ሕሱርን ዝኾነ ናይ ድሕነት ስጉምቲ እዩ" ይብል ሚስተር ገባሞላዩን።

እቲ ኣገባብ፡ ኣብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ኬንያ፡ ጋና፡ ናይጀርያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ታንዛንያን፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን'ውን ኣብ ማሊ ይሰርሕ ኣሎ።

"ጨናፍርና ናብ ኩለን ናይ ኣፍሪቃ ሃገራት ንምስፋሕ ንፍትን ኣሎና" ይብል ደጊሙ።

ምሓዝ ናይ'ቶም ገበነኛታት

ቅድሚ 10 ዓመታት፡ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝነጥፍ፡ ብራይት ሲሞንስ፡ 'ቨሪፋይ-ባይ-ሞባይል' (ብተንቀሳቓሲ ቴለፎን ምርግጋጽ ዘኽእል) 'ኤምፐዲግሪ' ዝበሃል ተመሳሳሊ ሜላ ፈጢሩ።

ነቲ ምህዞ ምስ ሀወለት-ፓካርድ ዝተባህለ ናይ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ፍሉጥ ኩባንያ ብምትሕብባር'ዩ መስሪትዎ።

ዝተሓትሙ (ፕሪንት ዝኾኑ) ባርኮዳትን፡ ክቕለጥ ዝኽእል ተለጠፍትን፡ ተጠቀምቲ፡ ነቲ ዝዓደግዎ መድሃኒት ምስቲ ማእከላይ ማዕከን-ሓበሬታ ናይ መድሃኒታት ብምንጸጻር፡ ሓቀኛ ድዩ ኣይኮነን ከረጋግጹ የኽእልዎም።

"እንተኾነ ግና፡ ነቲ መድሃኒት ካብቲ ፋሪካኡ ክሳብ ናብ ኢድ ተጠቃሚ ዝበጽሓሉ ዘሎ ምሉእ ጉዕዝኡ፡ ክትከታተሎ የድሊ"፡ ክብል ኣቶ ሳይሞንስ ንቢቢሲ ሓቢሩ። "እቲ ናይ ተጠቀምቲ ንዋይ (ኣፕ) ከተማዕብሎ ቀሊል'ዩ ነይሩ፡ ኣብቲ ናይ ምጥቃም ጫፍ ምስበጻሕና ዝነበረ ስራሕ ግን ኣዝዩ ከቢድ ነይሩ"።

Image copyright Sproxil

ብግምት ናይ ኣቶ ሳሞንስ፡ ኣስታት 75 ሚልየን ሰባት ተጠቀምቲ ክኾኑ ኪኢሎም እዯም። ምንኽንያቱ ድማ፡ ናይ ሓሶት መድሃኒታት ኣብ ኣፍሪቃ ክጥለፉ ስለዝኻኣሉ'ዩ። ኣብዚ እዋን'ዚ 'ኤምፐዲግሪ' ኣብ 12 ሃገራት ኣፍሪቃን ኤስያን ስራሓቱ የካይድ ኣሎ።

ናይ ሓሶት መድሃኒታት ንምቁጽጻር፡ ናይ መፍረ-መድሃኒት ኢንዱስትሪ፡ ብርክት ዝበሉ ናይ ቴክነሎጂታት ኣብ ምጥቃም ይርከብ።

'ሰባት ይሞቱ'ለዉ'

እዞም ቴክነሎጂታት ይሰርሑ እንተድኣ ሃልዮም ድኣ፡ ስለምንተይ ሰባት ብሰንኪ ናይ ሓሶት መድሃኒታት ይሞቱን ይሳቐዩን ኣለዉ?

"ዝበዝሑ ካብቶም ሓሶት መድሃኒታት ኣብ ኤስያ ዝተሰርሑን ናብ ኣፍሪቃ ዝኣትዉን እዮም" ይብል ኣቶ ሳይሞንስ። መጠን ናይቲ ንግዲ ኣዝዩ ገዚፍ እዩ፡ ምስቲ ዕብየት ናይቲ ጸገም ክነጻጸር እንከሎ እቲ ንሕና እንገብሮ ዘሎና ንእሽቶ'ዩ"።

"እተን ዓበይቲ ናይ መፍረ-መድሃኒት ኩባንያታት ድማ፡ ክሳብ ሕጂ ዓቃባዊ ኣካይዳ እየን ከርእያ ጸኒሐን- ኣብ ከምዚ ዝበለ ተበግሶታት ድሒረን'የን ክሳተፋ ጀሚረን" ብምባል ወሲኹ ይዛረብ። "ናይ ቴክነሎጂ ጀመርቲ ንበይኖም ክፈትሕዎ ዝኽእሉ ጸገም ኣይኮነን"።

ስፕሮክሲል ቶሉሎፕ ገባሞላዩ ካብ ስፕሮክሲል፡ እውን ምስዚ ሓሳብ'ዚ ብምስምማዕ፡ "ንቕሓት ህዝቢ ከነዕቢን ጽቡቕ ዜና ናብ ኣፍረይትን ተጠቀምተን ከነብጽሕ ኢና ንፍትን ዘሎና፡ ግናኸ ካብዚ ንላዕሊ ብዙሓት ሰባት ክንምህር ኢና ዘሎና" ይብል።

"ናይ ሓሶት መድሃኒታት ሕጂ'ውን ጸገም ኮይኖም ኣለዉ- ሰባት መዓልታዊ ይሞቱ ኣለዉ"።

ብልሽውና ብወገኑ እቲ ካልእ ጸገም ከም ዝኾነ ኣቶ ሳይሞንስ ይሕብር። ናይ መንግስቲ ሚኒስትራት ከይተረፉ፡ ነቲ ብመነግስቲ ዝተደጎመ መድሃኒታት ብምስራቕ፡ ብውልቆም ኣብ ዕዳጋ ብዝተዓጻጸፈ ዋጋታት ይሸጥዎ። ተኸታተልቲ (ኢንሰፐክተራት) ብወገኖም፡ ነቲ ናይ ሓሶት ሪኦም ከም ዘይራኣዩ ብምዃን ከም ዝሓልፍ ይገብሩ"።