ፈጠራዊ ክእለት እተዓደሎ ቀባኢ - ዳኒ ዳፍላ

ቀባኢ ኣብ ካምፓላ

መሳርሕቱ፡ "ትሑት፡ ምቕሉል፡ ሓሳባት ሰባት ዝቕበል፡ ሓሳባቱ ዘካፍል ጻዕራም ቀባኣይ ምዃኑ ይምስክሩሉ።

እቲ ብወረን ዕላልን ዝላለዮ እውን ከይተረፈ ማዕረ እቲ ብኣካል ዝፈልጦ የድንቖን የኽብሮን።

እዚ ስሙይ ኤርትራዊ ቀባኣይ፡ ሕጂ ካብ ሃገሩ ርሒቑ ኣብ ስደት ኣብ ካምፓላ ኡጋንዳ ይነብር ኣሎ።

እቲ ኣብ ጽንኩር ኩነታት ቃልሲ፡ ኣብ ጉዕዞን ኩናትን ከይተረፈ ኣብታ ንእሽቶ ዕድል ዝረኽበላ ቅብኣታት መኸተን ጀግንነትን ካብ ምቕባእን ስኬጅ ፍጻሜታት ካብ ምሕንጣጥን ዘይበኩር ዳኒ፡ ሕጂ ኣብ ሃገረ ስደት እንተኾነ እውን ቅርጻን ቅብኣን ካብ ምፍራይ ኣይበኾረን።

ስነ-ጥበባዊ ፍሉይ ባህርያት እዩ ዘለዎ። ገሊኦም ስነ-ጥበባውያን ምስ ሰብ እውን ኣይሰማምዑን እዮም። ውልቃዊ ባህሪያቶም ፍልይ ዝበለ እዩ ዝብል ዕላላት ኣሎ።

ዳኒ ግን "እዝጊ ሂቡዎ!" ከምዝበሃሉ ዓይነት ሰባት፡ ዝተፈለየን - ክበዝሕ ምቑልልን እዩ። ማዕረ እቲ ንሳባት ዘለዎ ክብሪ ከኣ እዩ ዝኽበርን ዝፍቀርን።

ጥበብን ፈጠራን

ደቂ ሰባት ኣብ ታሪኾም በዕጻውን ሓመድን፡ ብወርቅን ብሩርን፡ ብሓጺንን ኣስራዝን፡ ብሓጺሩ፡ ብዝተፈላየ ባህርያዊ ትሕዝቶ ዝጭበጥን ዝድህሰስን ዘደንቕ ጥበብ ኣፍርዮም እዮም።

ብላኻን ፈትልን ብጽሕጎን ዒቃን ብሰበባ ባሕሪ እውን ከይተረፈ ዘደንቕ ውሕልነት ዝሰርሑ/ዝሰርሓ ሞያውያን መወዳእታ የብሎምን።

ዳኒ እውን ኣብቲ " ቋሕ ተበልካ ሰማይ፡ ሰም እንተበልካ ምድሪ!" ዝበሃሎ ጽንኩር መድረኽ ሓርነታዊ ቃልሲ፡ ካብ ኣግራብ ኣቑጽልትን ዕምበባታት፡ ካብ መሬት ከኣ በለቕን ባዕኸልን ኣቃሚሙ ሕብሪ ብምፍጣር ብራሽ ኣዋዲዱ፡ ብወኒ ጥበብ ተደሪኹ ክቐብእ ጀሚሩ።

ከምቲ ውሩይ ቀባኣይ ፓብሎ ፒካሶ " ነፍሲ ወከፍ ቖልዓ ኣርቲስት እዩ፡ እቲ ጸገም ምስ ዓበየ ይቕጽሎ'ዶ ኣይቕጽሎን እዩ እቲ ጉዳይ" ዝበሎ፡ ዳኒ ኣብ ቑልዕነቱ ኣብ ቤት ትምህርቲ ኣብ ዝተገብረ ናይ ስእሊ ውድድር ንዝተሸለመሉ ሞያ እዩ ካብ ቆጽልን ሓመድን ሕብሪ ፈጢሩ ሞያ ቅብኣ ዝቐጸሎ።

ዳኒ ብኸመይ እዩ ናብ ቀባኣይ ኮይኑ?

ተማሃራይ መባእታ እንከሎ ንምስሊ ሰባት ብካሪካቸር ዓይነት ኣጋኒኑ ብምስኣል ምስ መዛኑኡ ይላገጽ ነይሩ።

ሓደ ግዜ ኣብ ዝመሃረሉ ዝነበረ ከተማ ናዝሬት ኢትዮጵያ ኣብ ቤት ትምህርቶም ዝደለዩዎ ዓይነት ስእሊ ክስእሉ ይሕተቱ'ሞ፡ ንሃጸይ ቴድሮስ ምስቁናነኦም ከምኡ እውን ኣብ ናይ ክርቢት ባኮ " የሃረር ቆንጆ" ተባሂላ ንዝተሳእለት ምልክዕቲ ሄዋን ቀዲሑ ብምስኣል ይዕወት።

ዳያኑን መረጽቲ ስእልን ወለዲ ተማሃሮ እዮም ነይሮም። ክልተ ኣሳእሉ ከኣ ብደያኑ ተመሪጸን ቀዳመይትን ካልአይትን ስለዝወጽኣ፡ ቀስቲ ፈጣሪ (arrow of god) ዘርእስታ ናይ ኣቺኖ ቺኖቨ መጽሓፍ ሽልማት ወሲዱ፡ ብድሕሪኡ ተተባቢዑ ምስኣል ቀጺሉ ።

ኣብ 1977 ንሜዳ ተሰሊፉ፡ ተዓሊሙ ናብ ሓይልታት ምስተወዘዐ ኣብ ባጽዕ ኣብ ዝነበረ ድፍዓት ኣብ ዝኣረዮም ጠዋሉን፡ ኣብታ ብኩናት ዝዓነወት ከተማ ብዝረኸቦ ቀለምን ንመወጽ ከም ብራሽ እናተጠቕመ ንጽንዓትን ዓወትን ተጋደልቲ ዘንጸባርቕ ዝተፈላለየ ቅብኣታት ብምስራሕ ዓቕምታቱ ከዕብን ፍቕሪ ጥበቡን ከንጸባርቕን ፈቲኑ።

ንምዃኑ ስነ-ጥበብ እንታይ እዩ?

ምላሽ እዚ ሕቶ'ዚ ባሕሪ እዩ - መወዳእታ የብሉን። ዝተፈላለዩ ጸሓፍቲ፡ ሃየስቲ፡ ቀባእቲ፡ ቀረጽቲ፡ ገጠምቲ፡ ኮታ ኩሎም ስነ-ጥበባውያን ነናቶም መግለጺ ኣለዎም።

ሄንሬ ጄምስ ዝተባህለ ጸሓፋይ ንኣብነት ኣብታ "ኣብ መፋርቕ ዓመታት!" ዘርእስታ ሓጻር ጽሕፍቲ፡ ንስነ-ጥበብ "ውሽጣዊ ስምዒትካ ክትገልጽ ኣብ ጸልማት ከይተረፈ በታ እትኽእላ ንክትውፈ ዝድርኽ ውሽጣዊ ፍቕሪ እዩ ጥበብ።

ስነ-ጥበባዊ ከኣ ሓሳባት የውርድ የደይብ ይፈላሰፍ ይመራመር ኣብ ጸልማት ንበይኑ ይዛረብ፡ ብሓሳብ ይዓብድ ይጽለል -ካብቲ ጽላለ ከኣ ጥበብ ይፍጠር" ክብል ብርቀት ይገልጾ።

እቲ ውሩይ ጸሓፋይ ሊዮ ቶልስተይ እውን ኣብታ "ጥበብ እንታይ እዩ?" እትብል ዓንቀጹ፡ "ጥበብ ከምቶም ቅርጸ ኣካላት ዘጽንዑ (ሜታፊዝይሻን) ዝብልዎ ሓደ ሕቡእ ውህበተ ጽባቐ ኣይኮነን፡ ወይ ከምቶም ፊዝዮሎጂስት ዝብሉዎ ወዲ ሰብ ኣብ ውሽጡ ዝተኸዘነ ጸዓት ዝተፍኣሉ ወይ ውሽጣዊ ስምዒቱ ዝገለጸሉ ምልክት ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ንሰባት ብኹለንትነኦም ዘሕብሮም ኣብ ህይወት መተካእታ ዘይብሉ ዕቤትን ምዕባለን ዝፈጥር ረቂቕ ሓይሊ እዩ" ክብል ይገልጾ።

ኣብ ልዕሊ ቅብኣ ናይ ቋንቋ ተውህቦ ዘለዎ፡ ምስ መጻሕፍቲ ዝነብር፡ ወትሩ ምስ ፍልጠት ዝቆራቖስ ስነ ጥባባዊ ተጋዳላይ ዳኒ ዳፍላ፡ "ጥበብ ፍቕሪ እዩ፡ ፍቕሪ ድማ ወትሩ ምሳኻ ዝነብር ዘይጎድል ሃብቲ እዩ" ብምባል ይገልጾ።

ቀባኢ ራልፋ ዋልዶ ኢመረሰን፡ ንኣብነት "ነፍሲ ወከፍ ቀባኢ ኣብ ፈለማ ጀማሪ እዩ" ይብል፡ ሄንሪ ማቲሰ፡ "ፈጠራውነት ትብዓት ይሓትት እዩ!" ብምባል ንፈጠራን ትብዓትን የተኣሳስሮ፡ ፎቶግራፈር ኣንሰል ኣዳምስ " ንፎቶግራፍ ትሰርሖ እምበር ኣይተልዕሎን ኢኻ" ብምባል፡ ስነ-ጥበባዊ ጽባቐ ዝርእየሉን ዘጉልሓሉን ፍሉይ ጥበብን ተውህቦን ከምዘድልዮ የዘኻኽር።

ቶማስ መርቶን "ስነ-ጥበብ ነብስና እንፈልጠሉን እንርስዓሉን ተውህቦ እዩ" ብምባል ንስነ-ጥበብ ክብረ-ድባብ የጎናጽፎ። ዳኒ ከኣ ንጥበብ ብፍቕሪ ይምስሎ። ፍቕሪ እውን ከም ጥበብ ዕምቆቱ ባሕሪ ስለዝኾነ።

"ዳኒ ግን ቀባኣይ ጥራሕ ኣይኮነን" ይብሉ ናይ ቀረባ ፈለጥቱ፡ " ንጽጉማት ዝሕግዝ፡ ዘተባብዕ፡ ዘለዎ ዘካፍል፡ ልዕሊ ኩሉ ከኣ ዝመክርን ዝምህርን ኣላይ እዩ" ክብሉ ይምልኡ ብምኽርታቱ ዝተሓገዙ ፈለጥቱ።

ድሕሪ ናጽነት ኣብ ሃገራዊ ቤተ-መዘክር ምስ ተመደበ፡ ናብ ኩሉ ኩርናዓት ሃገር ተንቀሳቒሱ፡ ባህላዊ ቅርስታት ብምእካብ ፍቕሪ ጥበቡ ንኸዕቢ ብዝከኣሎ ጽዒሩ፡ ግን ኣይጠዓሞን።

ንዓመታት ካብ ዝተጋደለላን ንእስነቱ ካብ ዝወፈየላን ሃገር ተሰዲዱ ንዩጋንዳ መጺኡ። ኣብ ጁባ ንግዳዊ ንጥፈት ፈታቲኑ እንተኾነ ከም ዝሓሰቦ ስለዘይኮነሉ ንካምፓላ ተመሊሱ ህይወቱ ይቕጽል ኣሎ።

ኣብ ኡጋንዳ ብቕሩብ ሓገዝ ህይወቶም ክመርሑ ይኽእሉ እዮም ንዝበሎም ሓያሎ ኡጋንዳውያን ግዳም ሓደር፡ ብውልቃዊ ተበግሶኡ፡ ብዝተጓሕፈ ባኮታትን ወረቓቕትን ከመይ ዝኣመሰለ ዘድንቕ ፈጠራዊ ቅርጺ ክስራሕ ከምዝከኣል ምሂሩዎም።

ብሓንቲ እምኒ ንክልተ ዑፍ ከምዝበሃል፡ በቲ ሓደ ሸነኽ ነቲ ዝጓሓፍ ፍርያት ገረብ ወረቓቕትን ባኮታትን ዳግማይ ብምምስራሕ ኣግራብ ምዕቃብ፡ በቲ ካልእ ሸነኽ ከኣ ካብ ጓሓፍ ጥበብ ከምዝፈጠር ምርኣይን ምምስካርን እዩ ዕላምኡ።

ብሰንኪ ህይወት ስደት ካብን ናብን ምግዕዓዝ ከምቲ ዝተመነዮ እኳ እንተዘይኮነሉ ንብዙሓት ግዳም ሓደር መንእሰያት መባእታዊ ፍልጠት ጥበብ ብምውራሱ ሕጉስ እዩ።

ሕጂ ኣብ ኡጋንዳ ብፈጠራዊ ክእለቱ ኣብ ዝማዕረገት ቤት ብልዑ፡ ንዓማዊሉ መግቢ ከስዐን አእምሮን ይምግቦም ኣሎ።

ዛጊት ጎድኒ ጎድኒ ንግዳዊ ንጥፈታቱ፡ ንስነ-ጥበብ ኣይገደፎን - ምስ ቅብኣ ዘለዎ ፍቕሪ ኣይነከየን። ምድረ ሰማይ ህድእድእ ኣብ ዝበለሉ ከውታ ለይቲ፡ ኣብታ ብሕትውቲ ክፍሉ ክሰርሕ ይሓድር።

ዳኒ " ንዓይ ለይቲ እዩ ቀትረይ!" ይብል ንኹሉ ቅብኣታቱ ከኣ እታ ብጫውጫውታ ሰባትን መሳለጢያታቶምን ክትናወጽ ዝወዓለት መሬት ጸጥ ምስበለት፡ እንስሳ ዘቤት አዕሪፎም ናቋ እንስሳ ዘገዳም እናሰምዐ'ዩ ብራሹ ኣዋዲዱ ንሓሳባቱ ኣብ ካናፓስ ዝሕንጥጦ።

ብሕንጸጻት ቅርጺ ይፈጥር ነቲ ቅርጺ ሰጋ ኣልቢሱ ብሕብሪ የወቅቦ፡ የጸብቖን የድምቖን። ብቕሉዕን ምስጡርን ጥበባት ከኣ እስትንፋስ ዘለዎም ዝመስሉ ሰባት፡

ከምቲ ሳሚ "ስእሊ ብዘይ ቃላት ዝቐውም ግጥሚ'ዩ" ዝበሎ፡ ብምስሊ ብዘይ ቃላት ግጥምታት ቅብኣ ይደርስ - ተጋዳላይ ቀባኣይ ዳኒ ዳፍላ!!!ዳፍላ