ኣዱሊስ፡ "ኣብ ትሕተ-ሳሃራ ኣፍሪቃ ናይ መጀመርታ ኣርኪኦሎጂካዊ ፓርክ" ክትከውን ትዳሎ

መሰረት ናይቲ ንዘመናት ተደብዩ ዝጸንሐ ኣብ መጀመርታ ክርስትና ዝተሰርሐ ቤተክርስትያን Image copyright Serena Massa
ናይ ምስሊ መግለጺ መሰረት ናይቲ ዝተረኽበ ቤተ-ክርስትያን ብውሕሉል ኣገባብ ዝተነድቀ ምዃኑ ንተመራመርቲ ኣደኒቑዎም ይርከብ

ኣዱሊስ ንኤርትራውያን፡ ህዝብታት ቀርኒ ኣፍሪቃን ተመራመርቲ ታሪኽን ፍሉይ ስሚዒትን ኣገዳስነትን ኣለዋ።

እዛ ጥንታዊት ከተማ ንወለዶታት ኣብ ኣእምሮ ብዙሓት ተሰዂዓ ክትነብር ዝጸንሐት እያ።

'ጋንታ ኣዱሊስ'፡ 'ቤት መግቢ ኣዱሊስ'፡ 'ጎደና ኣዱሊስ' ዝብሉ ስያሜታት ንህቡነታን ተቐባልነታን ዘንጸባርቕ'ዩ።

ብዓቢኡ ድማ ኣብ ካሪኩለም ትምህርቲ ኤርትራ ተማሃሮ ብናኣሽትኦም ብዛዕባኣ እናሰምዑ፡ ምስ ታሪኽን ጥንታዊ ስልጣነ ሃገሮምን ዓለምን ዝላለዩላ ኣፍደገ'ያ።

ስነጥበብ ኤርትራ'ውን ንህላወ ናይታ ዘይትረአን ዘይትጭበጥን ኣዱሊስ ኣብ ኣእምሮ ብዙሓት ከምእትስረትን እትዝከርን ጌሩ'ዩ።

ድምጻዊ ስውእ ዑቕባጋብር ኣብታ 'ዙራ'ሞ ሃገርካ ጠምት ተዓዘባ' እትብል ህብብቲ ደርፉ "ኣዱሊስን ዙላን ናይ ምዕባለ መሰረት" ብምባል'ዩ ዝገልጻ።

ኣዱሊስ፡ ካብ ወደባዊት ከተማ ባጽዕ ንደቡዊ ምብራቕ 50 ኪ/ሜ ርሒቓ እትርከብ ኮይና፡ ብሰሜን ዓፍታ ብደቡባ ዙላ ማእኪላ ኣብ ገምገም ቀይሕ ባሕሪ ተደኲና ትርከብ።

Image copyright Serena Massa
ናይ ምስሊ መግለጺ ጥንታዊት ወደባዊት ከተማ ኣዱሊስ ኣብ መበል 8ይ ክፍለ-ዘመን ድሕሪ ልደተ-ክርስቶስ ብናይ ማይ ዕልቕልቕ ተደብያ ንዘመናት ተዓቚራ ትነብር ነይራ

ኣዱሊስ ምስ ዓለም እተራኽብ ቀንዲ ኣፍደገ ባሕሪ ስልጣነ ኣክሱም ዝነበረት እኳ እንተነበረት፡ ኣዱሊስ 2000 ዓመታት ቅድሚ ልደተ-ክርስቶስ በቲ ኣብ ታሪኽ ብዙሕ ዝዝረበሉ ኣፈታሪኽ 'ምድረ ፑንት' ትፍለጥ ዝነበረት ክትከውን ከም እትኽእል ተመራመርቲ ይገልጹ።

ኣዱሊስ ኣብ መበል 8ይ ክፍለ-ዘመን ድሕሪ ልደተ-ክርስቶስ ብናይ ዝናብ ዕልቕልቕ ዓንያን ተደብያን ክትከውን ከም እትኽእል ተመራመርቲ ታሪኽ ይእምቱ።

እንተኾነ ግን ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ወጥም ቅልቅል ትብል እኳ እንተ ነበረት፡ ንዝናኣ ዝዳረግ ኣካላዊ ህላወ ኣይጸንሓን፡ በጺሕካ ክትሪኦ እትኽእል ቅርጽን ምስልን ኣይነበረን።

'በሪ' ጥንታዊት ኣዱሊስ ተኸፊቱ

ኣብ ዝሓለፈ ክፍለ ዘመን ውሱን ኩዕታ ተኻይዱ እኳ እንተነበረ፡ ንበሪ እታ ከተማ ዝኸፍት ግን ኣይነበረን።

ኣብዚ ቀረባ እዋን ግን እቲ ምታሃታዊ ህላወ ናይዛ 'ስውርቲ ከተማ' (Lost City) ናብ ብዓይንኻ ዝረአን በእዳውካ ዝድህሰስን ዘደንቕ ክውንነት ተቐይሩ'ሎ።

ሓደ ብኢጣልያውያንን ኤርትራውያንን ዝቖመ ዓቢ ጉጅለ ተመራመርቲ ስነ-ጥንቲ፡ ነዛ ኣብ ትሕቲ መሬት ተዓቂባ ዝጸንሐት ከተማ ጉልባባ ክቐልዖ ጀሚሩ'ሎ።

Image copyright Serena Massa
ናይ ምስሊ መግለጺ ክሳብ ሕጂ 1% ናይታ ኣብ 40 ሄክታር ተደብያ ዘላ ከተማ ኣዱሊስ ጥራዩ ተዃዓቱ ዘሎ

ኣካይዲት ናይቲ ፕሮጀክት ኩዕታ ዝኾነት ኢጣልያዊት ፕሮፌሰር ሰረና ማሳ ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ፡ "ሚትዮሎጂካዊ [ብብሂል ዝትረኽ] ዙፋን ኣዱሊስ ከም ዝቕመጠሉ ዝተጻሕፈሉ ምዕራባዊ በሪ ናይታ ጥንታዊት ከተማ ረኺብናዮ ኣሎና ኢልና ንኣምን" ብምባል ብሓጎስ ገሊጻ።

ከምዚ ዓይነት ኣፍደገ ናይ ከተማታት ብፍላይ ኣብ ማእከላይ ክፍለ-ዘመን ኣብ ኣውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን ይዝወተር ከም ዝነበረ ዘርኢ ህንጻታት ሎሚ ዓቢ ክብሪ ዝወሃቦ'ዩ።

ምርካብ በሪ ከተማ ኣዱሊስ ድማ፡ በኹሪ ናይቶም ከም በዓል ብ'ባብ ኣልፍቱሕ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ በሪ ግብጻዊት ከተማ ካይሮን፡ እቲ ብብራንደንበርግ ዝጽዋዕ ምርኡይ ኣፍደገ ከተማ በርሊንን ከይኮነ ኣይክተርፍን'ዩ።

ወላኳ ድሩት ይኹን እምበር ቀዳሞት ጸሓፍቲ ታሪኽ ብዛዕባ'ታ ኣብ እዋና ወቅብቲ፡ ህብብትን ምዕብልትን ዝነበረት ኣዱሊስን ንዝነበራ ኣገዳስነትን ዘርኢ ዛንታታት ሰኒዶም'ዮም።

Image copyright Serena Massa
ናይ ምስሊ መግለጺ በቲ ናይቲ ከባቢ ክእለትን ነቲ ፈራሪሱ ዝጸንሐ ቅርጽታት ከም ዝሕደስ ይግበር ኣሎ

እቲ ኣብ መበል 6ይ ክፍለ ዘመን ናብታ ከተማ ከም ዝበጽሐ ዝንገረሉ ኮሰማስ ኢንዲኮፕሉስተስ ዝተባህለ ነጋዳይ ዝነበረን ጸኒሑ'ውን ባሕታዊ ዝኾነን ግሪዃዊ፡ ሓደ ካብቶም ብዛዕባ ሂወት ጥንታዊት ኣዱሊስ ካብ ዝሰነዱ ቀዳሞት ጸሓፍቲ'ዩ።

ነቶም ሰነዳት መሰረት ብምግባር ድማ'ዮም እዞም ተመራመርቲ ንኣዱሊስ ሃሰው ክብልዋ ዝተደረኹ።

"ኣዱሊስ ትእምርቲ ታሪኻውን ባህላውን ስልጣነ'ያ። ብዛዕባ ሓንቲ እንናማዕበለት ዝኸደት ዓባይ ከተማ ኢና ንዛረብ ዘሎና" ይብል እቲ ምስ ማንታ ሓዉ ኣልፍረዶ ኣብ 2010 ንኣዱሊስ ንምንዳይ ናብ ወሽመጥ ዙላ ዝበጽሐ ደ/ር ኣንጀሎ ካስቲሊዮኒ ብወገኑ።

ዝተረኽቡ ቅርስታት

እቶም ነቲ ኩዕታ ዝመርሑ ዘለዉ ተመራመርቲ፡ ክሳብ ሕጂ 1% ናይታ ኣብ 40 ሄክታር ዝርገሐ ዘለዎ ቦታ ተደብያ ዘላ ከተማ ጥራይ ተዃዒቱ ከም ዘሎ ሓቢሮም።

እንተኾነ ግን እቲ ክረኽብዎ ዝኸኣሉ ነገራት ልዕሊ ትጽቢቶም'ዩ ኮይኑ ዘሎ። "ንመጀመርታ እዋን ኣብቲ ቦታ ምስ በጻሕና፡ ብዓይንኻ ዝረአ ነገር ኣይነበረን፡ ብዘይካ ቆጥቋጥን ሓመድን" ይብል ዶ/ር ካስቲሊዮኒ።

እቲ ኩዕታ ተተሓሒዞሞስ ድሮ ንመልክዓን ኣገዳስነታን ዝመስክሩ ዘደንቑ መሰረታት ናይቶም ዓበይቲ ህንጻታታን ቅርጽታታን ዳግም ብርሃን ክርእዩ ኣኽኢሎሞም ኣለዉ።

Image copyright Serena Massa
ናይ ምስሊ መግለጺ እቶም ክሳብ ሕጂ በቲ ኩዕታ ተረኺቦም ዘለዉ መሰረታት ህዝባውያን ህንጻታት ጥንታዊት ኣዱሊስ ዝነበራ ምዕባል ዘንጸባርቑ'ዮም

"ኣብዚ እዋን'ዚ ናይ ሓወልቲ ህንጻታት፡ ብዘደንቕ ክእለት ዝተነድቀን ብእምነበረድ ዘጌጸ መሰረት ቤተክርስትያን (ባዚልካ) ክንረክብ ኪኢልና ኣሎና። እዚኣቶም ኣዱሊስ ኣብ ጥንቲ ዝነበራ ኣገዳስነት ዘርእዩ'ዮም" ትብል ፕሮፌሰር ማሳ።

እዚ ናይ ኣዱሊስ ናይ መጀመርታ ርኽበት ምኳኑ ዝንገረሉ ብቤተ መዘክር ብሪጣንያ (ብሪቲሽ ሙዝየም) ኣብ መበል 19 ክፍለ-ዘመን ተረኺቡ ዝነበረ ናይ ፈለማ እዋናት ክርስትና ቤተ-ክርስትያን (ባዚሊካ) ምዃኑ እቶም ተመራመርቲ ይገልጹ።

እቲ ቤተ ክርስትያን ብናይ ቢዛንታይን እምነበረድ ዝወቀበ ከም ዝነበረን፡ ድርቅምቃም እምነበረድ ኣካል ናይቲ ብሪቲሽ ሙዝየም ዝረኸቦ ተመሳሳሊ ማቶኔላታት ክኸውን ከም ዝኽእል'ውን እቶም ተመራመርቲ ይዛረቡ።

ነቶም ተመራመርቲ ስነጥንቲ ካብ ኩሉ ዝመሰጦም ነገር ድማ፡ እቲ ይበል ዘብል ኣርኪተክቸርን (ቅርጽን) ናይቲ ዘመን ጥበብ ዘርኢ ውሕሉል ናይ ምንዳቕ ክእለትን'ዩ።

Image copyright Serena Massa
ናይ ምስሊ መግለጺ ጥንታዊት ኣዱሊስ ክቡር ኣቑሑት ንዕዳጋ ዝቐርበላ ዝነበረት ከተማ ምዃና'ዩ ዝፍለጥ

በዘይካ'ዚ፡ ዝተፈላለዩ ናይቲ ዘመን ሳነቲምን ስራሓት ካይላ ዝኾኑ ዕትሮታትን መሳተዪን ተረኺቦም ኣለዉ።

ፕሮፌሰር ማሳ ከም እትብሎ፡ "ሓንቲ ኣብ ትሕቲ ጭቃ ናይቲ ኣዕንይዋ ክኸውን ዝኽእል ዕልቕልቕ ዝተዓቀበት ምልእቲ ከተማ ምርካብ ማለት፡ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ሓድሽ ናይ ታሪኽ ምዕራፍ ክጻሓፈሉ ዘኽእል ፍሉይ ሓበሬታ ምርካብ ማለት'ዩ"።

ንምርምር ስነ-ጥንቲ ሓደስቲ መጽሓፍትን ከበርክት ዝኽእልን፡ ነቲ ተረኺቡ ዘሎ ቅርስታትን ጭብጥታትን ምሉእነት ብዘለዎ መንገዲ ንምትንታን ዝሕግዝ ናይ ዝተፈላለዩ ዓውድታት ሓባራዊ ናይ መጽናዕቲ ኣገባብ ኣብ ምምዕባል ኣበርክቶ ዝገብር'ዩ ዝብል እምነት ከምዘለዎም እቶም ተመራመርቲ ይዛረቡ።

Image copyright Serena Massa
ናይ ምስሊ መግለጺ ኣብ ታሪኽ ቀርኒ ኣፍሪቃ ሓዲሽ ምዕራፍ ክኸፍት ትጽቢት ዝግበረሉ ዘሎ ኩዕታ ኣዱሊስ

ፕሮፌሰር ሰረና ማሳ ነቲ ብሕጂ ተሪፉ ዘሎ ስራሓት ክትገልጽ እንከላ፡ "መዓልታዊ ሂወት ኣዱሊሳውያን ከመይ ከምዝነበረ ከንምርምር ኣለና።

እዚ ማለት ገዛውቲ፡ ሕርሻዊ ኣወዳድባ፡ ናይ ማይ መዕቆሪ ኣገባባት፡ ፋብሪካታትን መቓብራትን ክንፈልጥ፡ ክንመርምርን ክንትንትንን ከድልየና'ዩ" ብምባል ትገልጽ።

ቀይሕ ባሕሪ እቲ ካልእ 'ጎደና ሃሪ'

እዚ ሎሚ ዕሙር መስመር ንግዲ ዓለም ኮይኑ ዝርከብ ቀይሕ ባሕሪ፡ ኣብ ጥንቲ'ውን ኣገዳስነቱ ዓቢ ምንባሩ ታሪኻውያን ሰነዳትን ጭብጥታትን ይምስክሩ።

ኣዱሊስ ከም መላግቦ ናይቲ ዝካየድ ዝነበረ ንግዳዊ ምልውዋጣት ከም ዝነበረት እቶም ዝተረኽቡ ጭብጥታት ዝገልጽዎ'ዩ።

ካብ ምዕራብን ምብራቕን ዝመጹ ሰባት፡ ኣቑሑትን ሓሳባትን ተአንግድ ነይራ። እዚ ማለት ኸኣ ኣብ መንጎ ምዕራብን ምብራቕን ባህላዊ ምትእስሳር ከም ዝነበረ ዝሕብር'ዩ።

ብፍላይ፡ ኣብቲ ዳሕረዋይ እዋና፡ ኣፍደገ ባሕሪ ስልጣነ ኣኽሱም ብምንባራ፡ ብዙሓት በጻሕቲ ምስቲ ንግስነት ርክብ ንምግባር ጃልባታቶም ኣብ ወደብ ኣዱሊስ ይዕሽጉ ነይሮም።

"ኣዱሊስ ኩሉ ዓይነት ክቡር ኣቑሑት ዝሰጋገረላ ጥንታዊት ከተማ'ያ ነይራ" ብምባል ዶ/ር ካስትሊዮኒ ንኣገዳስነታ ይገልጽ።

Image copyright Serena Massa
ናይ ምስሊ መግለጺ ድሮ እቲ ፕሮጀክት ንሓሎ ደቂ'ቲ ከባቢ ናይ ስራሕ ዕድል ከፊትሎም ኣሎ

እዚ ሕጂ ዝግበር ዘሎ ኩዕታ ኣዱሊስ ዝነበራ ዝናን፡ ናይቲ ዘመን መነባብሮ ተቐማጦኣን ዝያዳ ዘብርህ ክኸውን ዓቢ ትጽቢት ኣሎ።

እቲ ክምስረት ተወጢኑ ዘሎ ስነ-ጥንታዊ (ኣርኪኦሎጂካዊ) ፓርክ እንተድኣ ተዓዊቱ ኸኣ፡ ጥንታዊት ኣዱሊስ ብርሃን ዓለም እትርእየሉ ጥራይ ዘይኮነ፡ ዳግም በጻሕቲ ዓለም እተአንግደሉ ካልኣይ ዕድል ክትረክብ'ያ።

እዚ ድማ ንናይ ኤርትራ መስሕብ ቱሪዝም ናብ ዝበረኸ ጥርዚ ብምስቃል፡ ኣብ ቁጠባ'ቲ ከባብን እታ ሃገርን ቀሊል ዘይኮነ ኣበርክቶ ክህልዎ'ዩ ዝብል ትጽቢት ኣሎ።

ኣዱሊስን ከባቢኣን ኣብ ናይ ዩኔስኮ መዝገብ ቅርሲ ዓለም ክትምዝገብ ክግበር ዝሕሰብ ዘሎ ጻዕሪ እንተ ተዓዊቱ'ውን ንቱሪዝማዊ ኣገዳስነት ኣዱሊስ መሊሱ ዝድርዕ ክኸውን'ዩ።

ተመሳሳሊ ዛዕባታት