መጽናዕቲ መበቖል ዓሶ፡ ሕማም ዓሶ ከመይ ኣቢሉ ቐታሊ ከምዝኾነ የርኢ

mosquito Image copyright Science Photo Library

መጽናዕቲ መበቆል ዓሶ ፡ ሕማም ዓሶ ከመይ ኣቢሉ ናብ ናይ ደቂ ሰባት ቀታሊ ሕማም ከምዝማዕበለ የቓልዕ።

እቲ ኣብ ኬምበሪጅ ዌልካም ሳንገር ኢንስቲቱት ዝተኻየደ መጽናዕቲ ፡ ንሸውዓተ ዓይነታት ዓሶ ድሕሪ ምንጽጻር፡ ኣብ ሱረ መቦቖል (family tree) ናይ ጽግዕተኛ ባልዕ'ዩ (parasite) ኣድሂቡ።

ብመሰረት እቲ መጽናዕቲ፡ እዚ ጽግዕትኛ ባልዕ ፡ ቅደሚ 50,000 ዓምታት ኣቢሉ ናይ ገዛእ ርእሱ ጨንፈር ብምቛም ናብ ናይ ደቂ ሰባት ቀታሊ ሕማም ከምዝፈለቐ የረድእ።

ሓደ ባእታ ናይቲ ተፈጠሮኣዊ ለውጢ ፡ ዓሶ ንቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ደቒ ሰባት ከጥቕዕ ዝኽእል ምዃኑ'ዩ ፡ ቅደሚ ሕጂ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ንዓሶ ከገትእ ዝኽእል ክታበት ክርከብ ከምዝካኣል'ዩ።

ሓደ ኣባል ጉጅለ እዚ መጽናዕቲ ዝኾን ዶክተር ማት በሪማን " መጽናዕትና ንኹሉ ቁርጽራጽ ርኽበታት ብተርታዊ መስረዕ በምርኣይ ፡ እዚ ጽግዕተኛ ባልዕ ፡ ናብ ኣካል ውዲ ሰብ ምእታዉ ጥራይ ዘይኾነ ፡ ኣብ ወሽጡ ጽኒሑ ኣብኡ ተፋርዩ ብጣነጡ ናብ ካልእ መግዓዙ ዘሎ መስርሕ ክንረዳእ ኣኽኢልና'ሎ" ይብል።

ቐታሊ ን ቀዛፍን

ዓምታዊ 200 ሚለዮን ህዝቢ ብዓሶ ክምዝልከፉን ፡ ኣብ 2016 መብዛሕትኦም ትሕቲ 5 ዓመቶም ዝርከበዎም፡ ከባቢ ፍርቒ ሚለዮን ብሰንኪ እዚ ሕማም ከምዝሞቱ ጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕበር።

እቲ ቐነዲ ቐታልን ጠንቒ ስግኣት ዓለማዊ ጥዕናን፡ ዕግዕተኛ ፕላሰሞደዮም ፋልሲፓሩም'ዩ።

እዚ ጽግዕትኛ ባልዕ ብኣናፎለስ ዝተብሃልት ኣንስተይቲ ጣነጡ ተጾይሩ ካብ ዝሓመምመ ናብ ካልእ ጥዑይ ሰብ ድሕሪ ምግዓዙ ሕማም ዘማሓላልፈ ኾይኑ ፡ ካልእ ከም ቺምፓንዚን ጎሮላን ዝኣመሰሉ ክኣ በኻልእ ዓሌት ዘርኢ ዕግዕተኛ ባልዕ ይመሓላለፎም።

Image copyright Nil Rahola (IRD/CIRMF)
ናይ ምስሊ መግለጺ ናይ ጋቦን ጉሬላ ኣብ ፓርክ ለከዲ

ነዚ ንምጽናዕ እዞም ተመራመረቲ ኣብ ጋቦን ዝርከብ መካነ እንስሳ ንጉዱኣትን ወለዲ ዘይብሎም ጋዋኑ ዝከታተሉ ውልቀሰባትን ብሓባር ብምዃን'ዮም ኣካይደሞ።

ንጥዕና እቶመ እንሰሳ ንምክትታል ካኣ ሓካይም ካብቶም ጋዋኑ ደም ወሲዶም።

ዶክተር በሪማን " እቶም ጥዑያት ኮይኖም ዝጸንሑ እንስሳት ፡ ለዑል ድሕረ ባይታ ጽግዕተኛ ባልዕ ኣብ ደሞም ተረኺቡ ፡ እዞም እንስሳ ኣብ ደሞም ንሳይንሳዊ ርድኢት ዝረትዕ ርኽበ'ዩ ኣብ ደሞመ ጸኒሑ" ክበል ንቢቢሲ ሓቢሩ።

እቲ ኣብ ደም ዝጸንሐ ናይ ዓሶ ተፈጥሮኣዊ ምልክት ብምክትታል ታሪኻዎ ፍልቐት እዚ ሕማም ንምርዳእ ከኽእል'ዩ።

"ንታሪኸ ናይዚ ጽገዕተኛ ከነጽንዕ ዘኽእል ቅሪት ( fossils) የብልናን " ዝበለ ዶክተር በሪማን እንትኾነ ሰረተ ናይዞመ ዘርእታተ ዓሶ ብምንጽጻር ንዕኡን ንጉጅልኡን ፡ ምስ መሰርሕ ፍልቐት እቲ ምልክት (ኮድ) ከመይ ኢሉ ከምዝተቐየረን ፡ ከመይ ኣቢሉ ናብ ቀታሊ ከምዝማዕበለን ክርድኡ ኣኽኢልዎም'ዩ።

ናይ ቀረባ ኣዝማድ

እዞም ተመራመርቲ ፡ ሰለስተ ንቺምፓንዚ ፡ ሰለሰተ ንጉሬላ ሓደ ካኣ ንሰብ ዘጥቅዕ ንሸውዓተ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ዓሶ ኣጽኒዖም።

ዘርኢ ሓርግ ፕላስሜድዩም ፋልሲፓርዩም ቅድሚ 50000 ዓመታት ከምዝጀመረ ፡ እንተኾነ ክሳብ እዚ ዝሓለፈ 3000 ክሳብ 4000 ዘሎ ዓመታተ ጠቕሊሉ ከምዘይተፈለየ ተረዲኦም።

"እዚ ምስፍሕፋሕ ናይ ደቂ ሰባት ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ነቲ ጽግዕተኛ ባልዕ ፡ ናብቲ ቐደም ዝነበሮ ከምዘይምለስ ኮይኑ ከምዘፍልቖ " ዶክተር በሪማን የረድእ።

ዳይረክተር ሊቨርፑል ትሮፒካል መዲሰን ፕሪፌሴር ጃነት ሀሚንግወይ" ኣዝዩ ኣገዳሲ ውፅኢት'ዩ፡ ምኽንያቱ እዚ ሕማም ከመይ ኣቢሉ ናብ ናይ ወዲ ሰብ ቐዛፊ ሕመማ ከምዝተሰጋገረ ስእሊ ዝፈጥር ስለዝኮነ " ትብል።

እታ ተመራማሪት ኣስዒባ "ደቂ ሰባት ንዓሶ ከምቀታሊ ሕማመ ንደቒ ሰባት ጥራይ ብማሕሳብ ፡ ዙናቲክ ኮይኑ ቅድሚ 50000 ቅርጹ ብምቕያር ናይ ደቒ ሰባት ዝልዓለ ቓታሊ ሕማም ምኳኑ ይርስዕዎ ፡ ምናልባት ኣብዚ ሕጂ ምንቕስቓስ ናይ እንስሳታት ጽግዕተኛ ባልዕን ቫይረሳትን ምርዳእ ናብ ሰብ ከይሰግሩን ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝመሓላልፉ ቀወምቲ ሕማማት ከይኮኑን ስጉምቲ ንምወሳድ የኽእለና'ዩ" ትብል።