ዳን ኮነል፡ እቲ ናይ ሰላም ተበግሶ ብናይ ሓደ ሰብ ጻዕሪ ጥራይ ኣይኰነን ተኸሲቱ

ምዕራባውያን ተመራመርቲ Image copyright MARTIN PLAUT/MICHELA WRONG/DAN CONNELL

ዳን ኮነል መምህር ዩኒቨርሲቲ ቦስቶን ማእከል ምርምር ኣፍሪቃ ከም በጻሒ ተመራማሪ ኮይኑ ዘገልግል ዘሎ፡ ንልዕሊ ኣርብዓ ዓመታት ብዛዕባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝጸሓፈ ምሁር'ዩ።

ዳን ኮነል: ክሳብ ሕጂ ንኤርትራ ዝምልከት ሸውዓተ መጻሕፍቲ ዝጸሓፈ ተመራማሪ እንትኾን ብዛዕባ እዚ ሕጂ ዝርአ ዘሎ ጩራታት ሰላም ኢትዮ ኤርትራ ሓሳቡ ከካፍል እንከሎ ከምዚ ይብል።

እዚ ተበግሶ ንኽዕወት ድሓን ዕድላት ዘሎዎ ይመስል። ክልቲኦም መንግስታት ናብ ሰላምን ንቡር ሃዋህዉን ክምለሱ ዘርኣዩዎ ድልየት ክጥቀሙሉ ዝተዳለዉ ኾይኑ ይስምዓኒ።

ኾይኑ ግን እቲ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ኢትዮጵያ ዝተፈጸመ ሓደጋ፡ ገና ነዚ መገዲ-ሰላም ዝጻብኡ ባእታት ከም ዘሎዉ ክንርዳእ ንኽእል።

ሰላም ዘይምህላው ነቲ ዝጸንሐ ዘይርጉእነትን ታህዲድ ጥሩፍነት ከጓህሮ ብምጽንሑ፡ ኣብቲ ዞባ ዘሎዋ ሃገራትን ኣብ ዓለምለኸ ሓያላት መንግስታትን ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ሰላም ክመጽእ'የን ዝደልያ።

ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ጻውዒት ሰላም ናህሪ እናወሰኸ ክመጽእ ይርኣየኒ ነይሩ'ዩ። እቲ ዝኽተልዎ ዝነበሩ ስትራተጂ 'ኣይ-ሰላም ኣይ-ዉግእ' ክዝርዘር ጀሚሩ ነይሩ'ዩ።

ነቲ ጕዳይ ጃላ ገርካ ምሓዝ ድማ ቁጠባ'ቲ ሃገር ንኸይዓቢ እናኣሰሮ መጺኡ'ዩ። ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበረ ዘይምርግጋእ፡ ግን እቶም ድልየታትን ተበግሶታት ሰላምን ኣብ ከብሒ ተቐሚጦም።

ኵነታት ከይተራጋግአ ናይ ሰላም ተበግሶ ምውሳድ ሸጊሩዎም ከም ዝነበረ'ዩ ዘርኢ። ኤርትራ ድማ በቲ ሰፊሕ ሃገራዊ ዕግርግር ኢትዮጵያ ኽትዳኸም ባህርያዊ'ዩ ዚብል እምነት ነይሩዋ።

ዝዀነ ዀይኑ እቲ ኵነታት ምስ ተመዓራረየሎም ጻውዒት ሰላም ንኸመሓላልፉ ድሕር ኣይበሉን።

ዋላ'ኳ ቀሳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ዜጋታት ንኽበራበሩን ደገፎም ኣብ ምርካብን ወሳኒ ተራ እንተተጻወተ፡ እቲ ናይ ሰላም ተበግሶ ብናይ ሓደ ሰብ ጻዕሪ ጥራይ ኣይኰነን ተኸሲቱ።

Image copyright DAN CONNELL

ንኤርትራ፡ እቲ ኢትዮጵያ ዘበርከተቶ ጻውዒት ድገኛ ምዃኑን ብሸነኽ ኢትዮጵያ ድማ ዘተኣማምኑ ናይ ሰላም መሳርሕቲ ከም ዝዀኑ ከእምን ክኢሉ እዩ። ኢትዮጵያ ድማ ንኤርትራ ከም ዘላታ ተቐበለታ። ከም ዝመስለኒ እዚ ንጊዜኡ ሽግር ኣይክፈጥርን'ዩ።

ኢህወዴግ፡ ነዚ ጕዳይ ሰላም ብሓባር'ዩ ኣድሚጹ። ሃገራዊ ረብሓ ኢትዮጵያ ዀነ ክልላዊ ረብሓ ትግራይ ርኡይ ኰይኑ ስለዝረኸቡዎ፡ ከም ዝመስለኒ'ውን ህወሓት ደጊፋቶ'ያ።

እቲ ዶባት ዕጹው ብምዃኑ ብዝያዳ ንህዝቢ ትግራይ'ዩ ዝዕጅቦ። ብተወሳኺ ዓቢ ክፋል ሰራዊቶም ኣብ ዶብ ተጸሚዱ ንሓዋሩ ክነብር ኣይክእልን'ዩ ዝብል እምነት ኣሎኒ።

እቶም ቅድሚ ኽልተ ሰሙን ዘዛረብኩዎም ደቂ ትግራይ'ውን እዚ ዘሎ ኵነታት ከም ዘየርብሖም ኣግሂዶም'ዮም ዝዛረብሉ ነይሮም።

መርግጋእ እቲ ዞባ፡ ስዑዲያን ኢማራትን'ውን ንግዲ ተኸፊቱ ክርብሓ ስለዝደልያ፡ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ'ውን ጥሩፋት ሓይልታት ከይፈርዩ እቲ ዞባ ክረጋጋእ'ያ እትደሊ።

ሕብረት ኤውሮጳ'ውን ዋሕዚ ስደተኛታት ደው ስለዝደልዩ ብዙሓት መንግስትታን ሓይልታትን ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ሰላም ንኽተኣታቶ ባህጊ ኣለዎም።

እዞም ዝጠቐስክዎም ነገራት ንኢትዮጵያን ኤርትራን ፍሉይ ዝዀነ ዕድል'ዮም ዝፈጥሩ።

እዘን ሃገራት እቲ ኣብ ተስዓታት ገዲፈንኦ ዝመጽኣ ጕዕዞ-ምዕባለ ብሓድሕዳዊ ምትሕብባር ክምክትኦ ሕጂ ተኸፊቱለን ዘሎ ዕድል ክጥቀማሉ ይግባእ።

ከርት ሊንዲየ ሆላንዳዊ፡ ጸሓፍን ልኡኽ ጋዜጣ 'ኤን.ኣር.ሲ ሃንደልባድ' እዩ። ከርት ካብ ሰብዓታት ኣትሒዙ ኣብ ኣፍርቃ ዝነብር ብዛዕባ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዓሚቝ ፍልጠት ዘሎዎ ጋዜጠኛ'ዩ።

Image copyright ከርት ሊንዲየ

እዚ ሕጂ ካብ ኣዲስ ኣበባ ዝተበገሰ ብርቂ ሰላም ርኽበት'ዩ ክብሎ እኽእል፡ ምስ'ቲ ኣብ ሲንጋፖር ዝተኻየደ ዝርርብ ሰላም'ውን ከመዛዝኖ እኽእል ይብል።

ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣብ ጕዳይ ደቡብ ሱዳን ዘካየዶ ናይ ሰላም ዝርርብ ከም ዝተደነቕክሉ ከይጠቐስኩዎ ክሓልፎ ኣይደልን። ንኢትዮጵያ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ንበዓል ሙሰቪኒ ናይ ዩጋንዳ ብምድፋእ፡ ማእከላይ ስፍራ ከም እትሕዝ ይገብር ኣሎ።

እዚ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብ ዉሽጢ ሃገሩ ዝካይዶ ዘሎ ቍርቁስ ሚዛን ከትሕዞ እንተ ድኣ ኽኢሉ እዚ ሕጂ ተበጊሱሉ ዘሎ ዕርቂ ምስ ኤርትራ ክዕወት ይኽእል'ዩ።

ንጊዜኡ ግን እዞም ሕጂ ንርእዮም ዘሎና ምዕባሌታት ምልክታት ሰላም ጥራይ'ዮም። ኣብ ኦሮምያ፡ ኣንጻር ናይ ወጻኢ ትካላት ዘሎ ስምዒታት ጥጡሕ መዕለቢ ኣይረኸበን ዘሎ። እዚ እቲ ዉሽጣዊ ኵነታት ኢትዮጵያ ዘይርጉእ ምዃኑ'ዩ ዘርኢ።

ይዅን'ምበር ኢትዮጵያ ከም ቀዳማይ ሚኒስትር ኣቢይ ዝኣመሰለ ህቡብ መራሒ ርእያ ኣይትፈልጥን'ያ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዘዛረብኩዎም ሰባት ነዚ ዝበልኩዎ እዮም ዘጽድቑ።

ዝሓለፈ ቀዳም ዝተኸሰተ ሓደጋ ንቀዳማይ ሚኒስት ኣብዪ ተንኪፉዎ እንተ ዝነብር ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዓቢ ዘይምርግጋእ መኸተለ ነይሩ ኢለ እየ ዝኣምን።

ግን ከኣ ቀንድን ቀዳማይ ዕማም ቀዳማይ ሚኒስት ኣብዪ፡ ኣብ ዉሽጢ ኢትዮጵያ ምርግጋእ ምፍጣር ክኸውን ኣሎዎ እብል። ስለዚ፡ ኣብ ዉሽጢ ኢትዮጵያ ምርግጋእ እንተ ዘይዓሲሉ ህውኽ ኢልና ኣብ መደምደምታ ዕርቂ ኢትዮጵያን ኤርትራን ክንኣቱ ኣይንኽእልን።

ብተወሳኺ ክሳብ ሕጂ፡ ከምዚ ኸማይ ዝኣመሰሉ ጋዜጠኛታት ንኢትዮጵያ ክንኣቱ ከም ዘይንኽእል ክሕብር እፈቱ።

Image copyright MICHELA WRONG

ሚከላ ሮንግ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ እትነብር፡ ብዛዕባ ኣፍሪቃ ብዙሕ ኣፍልጦ ዘሎዋ ጸሓፊት'ያ።

"Borderlines" ከምኡ'ውን "I Didn't Do It For You." ዘርእስቱ ኤርትራ-ጠቀስ መጻሕፍቲ ዝጸሓፈት (ከምኡ'ውን ካልኦት) ምኵርቲ ተመራማሪት ኢያ። ብዛዕባ ኣብ ዞባና ዚካየድ ዘሎ ናይ ሰላም ምንቅስቓስ ሓሳባ ክትገልጽ እንከላ፡

ለውጢ ዘይተርፍ'ዩ - ሓደ ጕዳይ ጃላ ዀይኑ ንዘልኣለም ኣይነብርን'ዩ።

እዚ እንርእዮ ዘሎና ድፍኢት ለውጢ ኵሉ ካብ ሸነኽ ኢትዮጵያ'ዩ ሻቕሎት መንግስቲ ህዝባዊ ተቓውሞ ንኸይመጽእ፡ እናዓሞቘ ዝኸይድ ቍጠባዊ ቅልውላው ከይፍጠር፡ ወትሃደራዊ ስትራተጂካዊ ምዝንባዕ ንከየስዕብ ስክፍታ ምሕዳር፡ ብሸነኽ ምዕራባውያን ኣዕሩኽ ሃገራት ብኵነታት 'ኣይ-ሰላም ኣይ-ኲናት' ጽዑቕ ጸቕጢ ከይመጽእ።

በዚ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቐሰ ጉዳያት ምስ እንርእዮ፡ እዚ ዝግበር ዘሎ ምንቅስቓስ ትርጕም ክህልዎ ይኽእል።

ብዓንተብኡ እቲ መሰሓሓቢ ጕዳይ ብዓይኒ ሕጊ ክርአ ኸሎ ኤርትራ ኣይኰነትን ኣብ ግጉይ መገዲ ዝነበረት፡ ኢትዮጵያ'ያ። ስለዚ እቲ ምትዕርራይ ብሸነኽ ኢትዮጵያ ክመጽእ ግቡእ'ዩ። ሰብ-ጠቀስ ጕዳያት'ውን ኣሎዉ።

ብዙሓት ተንተንቲ ፖለቲካ ከም ዝብልዎ፡ ነቲ ዉግእ 1998-2000 ስዒቡ ዝመጸ፡ ብተግባር ዝተራእየ ዝሑል ዉግእ፡ በቶም ንነዊሕ እዋን ክተሃላለኹ ዝጸንሑ ክልተ ኣካላት ህዝባዊ ግንባርን ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ኣብ ናይ ቀደም ኣረኣእያ ሰጢሞም ዝተረፉ ንሰላም ጅሆ ሒዞም ክጐዓዙ ጸንሑ።

ድሕሪ ሞት መለስ ዜናዊ፡ ኣሜንነት ሃይለማርያም ደሳለኝ፡ ካብ ኦሮም ዝመበቆሉ ሓድሽ መራሒ ብምምጽኡ ነቲ ምዕሪት (ኢክወዥን) ክልውጦ ኸኣለ።

ኣብ መስቀል ኣደባባይ ዝተፈንጀረ ቡምባ ተኣፋፍነት ቀዳማይ ሚኒስት ኣብዪ ከርኢ ክኢሉ ኣሎ። እቶም ዝኣወጆም ለውጥታት ዝባን-ንዝባን 'ዮም መጺኦም ኣዝዮም ቀልጢፎም። ብመጀመርያ፡ እቶም ዘተኣታትዎም ዘሎ ለውጥታት ዓንቢቦም ንኽርኢ ፖለቲካዊ መቖምያኡ ከደልድል ይግባእ።

እዞም ዝተኣታተዉ ዘሎዉ ለውጥታት ብርቱዕ ጥንቃቐ ከድልዮም'ዩ፣ ውዒሉ ሓዲሩ ሑረት (ትራጀክቶሪ) ክልቲአን መንግስታት ተነቃፊ ሸነኻቶም ክቓላዑ'ዮም።

ድሮ'ኳ ድኣ ብጕዳይ ዶብ ኣንጻር ቀዳማይ ሚኒስት ኣብዪብሸነኽ እቶም ተሪር ዝመርገጺኦም ኣባላት ህወሓት ዝመጽእ ዘሎ ግብረ-መልሲ ንርእዮ ኣሎና።

ፕረሲደንት ኢሳያስ፡ እውን ኣብ ክንዲ ኵነታት ዘጓህር ንጥቕምን ረብሓን ክብል ቀዳማይ ሚኒስት ኣብዪ በቲ ኣቕሪቡሉ ዘሎ ጻውዒት ብግቡእ ክትሓባበሮ ይግባእ።

ክሊ ትግራይ ካብቲ ዝድለ ዘሎ ሰላም ብዝያዳ ተጠቀምቲ ከም ዝዀኑ ምርዳእ ኣድላዪ ዀይኑ ይስምዓኒ። እቶም ኣብ ትግራይ ዝርከቡ፡ መስርሖም ተጠናኒጎም ዘሎዉ ትካላት፡ መስተንፈሲ'ኳ ምረኸቡ።

ኣህጕራዊ ማሕበራዊ-ሰብ ከኣ ብግዲኡ ንኽልቲአን ሃገራት ክረድእ ምኸኣለ ዓቢ ረዲኤት'ኳ ድኣ 'ካሮት እናጕሰመ' ትሕተ ቅርጺኣዊ ወፍሪ፡ ረዲኤት፡ ፖለቲካዊ ይዅንታ ከተኣታቱ ምኸኣለ ... እዚ ሰላም ክፈጥሮ ዝኽእል ኣዎንታዊ ሸነኻት ስኽነት'ዩ ረዚን ርግኣት

ማርቲን ፕላውት፡ ዋና ኣሳናዳኢ ናይ ቢቢሲ ኣገልግሎት ዓለም ጨንፈር ኣፍሪቃ ዝነበረ ጋዜጠኛ፡ ሕጂ ኸኣ ገዲም ተመራማሪ/ ኣባል ለንደን ዩኒቨርሲቲ።

ኣብ ናይ መጻሕፍቲ ምጽሓፍ ብምስግጋር ድማ ብኵነታት ኣፍሪቃ ዝመራመር ሰብ'ዩ። እታ ናይ መጨረስታ ዝደረሳ መጽሓፉ 'Understanding Eritrea' እትብል ኰይና ኵነታት ኤርትራ ብደቂቕ እትገልጽ መጽሓፍ'ያ።

Image copyright MARTIN PLAUT

ንማርቲን እዚ ሕጂ ተበጺሑ ዘሎ ዝርርብ ሰላም ፋይዳ'ዶ ይርከቦ ይኸውን? ከምኡ እውን ኣብ ልዕሊ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ዘንበርካዮ ትዕዝብቲ'ዶ መካፈልካና ንዝብል ክልተ ዝቐረባሉ ሕቶታት ምላሹ እነሆ።

ተቐላጢፍካ ብዛዕባ ውጽኢት ናይቲ ዝካየድ ዘሎ ምይይጥ እዝን እትን ምባል ኣይከኣልን እዩ ምንባይ እውን ኣጸጋሚ እዩ።

እቶም ዝርእዮም ዘሎኹ ምልክታት ግን ኣወንታውያን ኢዮም። እቲ ዝድለ ኣህጕራውያን ማሕበረ-ሰባት ቀልጢፎም ንክተሓባበሩ'ዩ - ብሕልፊ ተራ ሕብረት-ኣፍሪቃ ኣገዳሲ ዀይኑ ይስምዓኒ።

ቀዳማይ ሚኒስት ኣብዪ ናይ ፖለቲካ እሱራት ፈቲሑ፡ ንጽሑፍን ሚድያን ዝምልከት ናይ ምምያን ነበሰ ምምያን ኩነታት እውን ኣዝሊቑዎ ኣሎ።

ምምያን ንሓድሽ ዉዕላት ወደብ ተፈራሪሙ፡ ሕጂ ኸኣ ቈጽሊ ኣውሊዕ ንኤርትራ ኣቕሪቡ። በዚ ተግባራት እዚ እዚ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ስልጣን ዘመጸ መራሒ ዘርኣዮ ተበግሶታትን ንጥፈታትን ብርቂ ኣዎንታዊ ምጅማር'ዩ ክብል እኽእል ብምባል ሓሳባቱ ኣካፊሉ።

ተመሳሳሊ ዛዕባታት

ተወሳኺ ዛንታ