ስምምዕ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ፡ ብሕጋዊ ትካላት ክሳብ ዘይተደገፈ ምሉእ ውሕስነት ክህልዎ ኣይክእልን እዩ

Image copyright KIBROM DAFLA
ናይ ምስሊ መግለጺ ኣቶ ክብሮም ዳፍላ

ብዛዕባ እዚ ዝኸይድ ዘሎ መስርሕ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ እንታይ ገምጋም ኣለካ?

ሰላም ኩሉ ግዜ ጽቡቐ ብስራት እዩ። ስለዚ እዚናይ ዶክተር ኣብይ ስጉምቲ፡ መቐይሮ ሰላም ክኸውን ይኽእል እዩ።

ግን ከኣ ነቲ መጀመርታ ዘባኣሰ ሕቶ ፈቲሑ እቲ ዝደለ ሰላምን ምዕባለን ከምጽእ ይኽእል'ዶ ይኸውን ንዝብል ግን ዕቃበ ኣሎኒ።

ብወገነይ ሰላም ምምጽኡ ብኣወንታ'የ ዝርእዮ፤ ግን ከኣ በዞም ክልተ ወገናት ተታሒዙ ዘሎ ኣጀንዳ እንታይ'ዩ ኢልካ ክትሓትት ትግደድ ኢኻ።

ምኽንያቱ እቲ ዝርዝራት ስለዘይንፈጦ። እዚ ናይ ሰላም ንፋስ ኣብ ዝባን እዚ ክልተ ህዝብታት ዝጸንሐ ጾር ዝራገፈሉ ዕድል ክፈጥር እዩ።

ይኹን እምበር ኣብዚ ዛዕባ እዚ ፖለቲካዊ ሕቶ ክለዓል እንከሎ ግን ካብ ፈለምኡኸ እንታይ እዩ ነቲ ኩናት ኣበጊሱዎ? ክልተ ኣብ ፍቕሪ ዝብሃሉ ዝነበሩ ሃገራት ናብ ደማዊ ኩናት ዝኣተውሉ ምኽንያት እንታይ እዩ? ንዝብል ምላሽ ኣይትረኽበሉን ኢኻ።

ብወገነይ፡ እተን ንህዝብታት ንውክል ኢና ኢለን ኣብ ስልጣን ዝነበራ ክልተ ሰልፍታት ብዝነበረን ጸገም እዩ እቱ ጉዳይ ናብ ኩናት ኣምሪሑ ዝብል መደምደምታ ስለዘለኒ፡ እዚ ብኣቢይን ብኢሳይያስን ዝግበር ዘሎ ናይ ሰላም ስምምዕ ነቲ ሱር ናይቲ ሽግር ክበጽሖ ድዩ ኣይበጽሖን ኣይፈልጦን እየ።

Image copyright FUTSUM AREGA

ብወገን ኢትዮጵያ ብዙሕ መስርሕ ሓሊፎም እዮም ናብዚ በጺሖም። ብወገን ኤርትራ ግን ዝኾነ ግሉጹነት ስለዘየሎ ጸልማት እዩ። ብወገነይ እዚ ብኤርትራ ዘሎ ስርዓት ነዚ ስምምዕ ሰላም ናብ መወዳእትኡ ከብጽሖ'ዩ ኢለ ኣይኣምኖን'የ።

ፈለማ እንታይ መስርሕ ከኽተል ነይሩዎ ኢኻ ትብል? እንታይ እዩ ስክፍታኻ?

ፈለማ እቲ ንኩናት ዘበገሰን ምኽንያትን ጠንቅን ብግቡእ ክፈለጥ ነይሩዎ መታን ድሕሪ ሕጂ ዝኾነ ጸገም ከይፍጠር። ብሕጂ እውን ክግበር ኣለዎ።

ክሳብ ሕጂ ግን ንምንታይ እቲ ኩናት ከምዝተጀመረን እዚ ኹሉ ህይወት ከምዝጠፍአን ሃብትን ጸጋታት ሃገራት ከምዝባኸነን ብህዝቢ ዝተጸንዐን ክልቲኡ ህዝብታት ዝፈልጦ ነገር የለን።

ዶባት መመኽነይታ እዩ እምበር ቁጠባ እዩ እቱ መንቀሊ ኩናት ዝብል ዘረባታትከ?

ሓሶት'ዩ - ፈጺሙ ሓሶት እዩ። ነቲ ኢትዮጵያውያን ፖለቲከኛታት፡ ' ኤርትራ ኣብ ቁጠባ ኢትዮጵያ፡ ከም ድላያ ክትገብር ስለዘይከኣለት'ዩ እቲ ኩናት ብምስምስ ዶባት ተባሪዑ' ዝበሃል'ከ እንታይ ምላሽ ኣሎካ?

እቶም ፖለቲከኛታት ከምኡ ዝብሉ እንተኾይኖም፡ ጠንቂ እቲ ኩናት 'ባድመ' ኣይኮነትን ማለት'ዩ። ኣብ ቀዳማይ ኩናት ዓለም፡ ኣብ ሳራየቮ ናይ ሽዑ ዩጎዝላቨያ፡ ሓደ ወዲ ነጉስ ልዑል፡ ስለዝተቐትለ'ዩ ተጀሚሩ'ዩ ዝብሃል።

ብምኽንያት ሰራየቮ ጀሚሩ ኣብ ዝተባህለ ኩናት ግን ኣስታት 200 ሚልዮን ዝኸውን ሰብ ሃሊቑ። ናይ ኤርትራ ብቑጠባ ድዩ ጀሚሩ ብዶብ ኩሉ መመኽነይታ እዩ።

ነቲ ድሕረ ባይታ ምልስ ኢልካ ካብ 1991 እንተሪኢኻዮ፡ እዘን ክልተ ሃገራት ብኽልተ ምሉእ ሓይሊ ዝተቖጻጸራ ውድባት እየን ዝምሓደራ ኔረን። ኢሂወድግ ከማን ኣይኮነን እቲ ቐንዲ ዘመሓድር ዝነበረ፡ ህውሓት እዩ።

እዘን ጥቡቕ ርክብ ዝነበረን ውድባት ብዝፈጠሮ ሕሉፍ ርክብ፡ ኢትዮጵያውያን፡ ህውሓት ብህግሓኤ ተማሓድረና ኣላ ዝብል ሕሜታ ናብ ህውሓት ይመጽእ ኔሩ'ዩ።

ካብ ምሒር ምቅርራብ፡ መለስ፡ ናብ ኣስመራ ክመጽእ እንከሎ ኣብ እንዳ ኢሳይያስ እዩ ዝሓድር ነይሩ። ህዝባዊ ግንባር ከኣ ንዝኾነት ዝደቀቐት ነገር እውን ናብ መቀለ እናኸደ ምስ ወያነ እዩ ዝላዘብ ነይሩ።

ክሳብ 1997 ከኣ ናብ ግርጭት ዘምርሕ ነገር ኣይነበረን። ህውሓት ንትካላዊ መስርሕ ኢትዮጵያ ጥሒሱ ንህዝባዊ ግንባር ሕድገት ይገብር ነይሩ።

እቲ ብ09 ዝግበር ዝነበረ ምንቅስቓስ ዶላርን ቡንን ከም ኣብነት ክውሰድ ይክኣል። ነዚ ከምዚ ዓይነት ምንቕስቃስ ከኣ ካብ ማእከላይ ባንክ ኢትዮጵያ ናብ ህውሓት ናይ ተቓውሞ ሕቶታት ይቐርብ ነይሩ።

ብዛዕባ ዶላር እንተወሲድና ንኣብነት፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ላንቻ ኣብ ዝብሃል ቦታ ኣብ ቤት ጽሕፈት 09 (ቀይሕ ባሕሪ ) ዶላር ብውግዒ ብ 7.20 ብር ይሽረፍ ኔሩ፡ ናይ መንግስቲ ኢትዮጵያ ናይ ባንክታቱ ሕጋዊ ሸርፊ ዶላር ከኣ ብ6.00 ብር እዩ ኔሩ። እዚ ከምዚ ዝዓይነቱ ስጉምትታት ብሕቡእ ይግበር'ውን ስለዘይነበረ ብዙሕ ተቓውሞታትን ትሕምሕሚን ይስዕብ ኔሩ።

እታ ናይ መጀመርታ፡ መለስ ንህውሓት ወኪሉ፡ ኢሳይያስ ከኣ ንህዝባዊ ግንባር ወኪሉ ኩናት ዝወልዑሉ ምኽንያት ግን ዝተፈልጠ ነገር የለን። ዶክተር ኣቢይ ነዚ ኩሉ ሰሪዙ ኣብ ሞንጎ ህዝቢ ሰላም ይገበር ክብል እንከሎ ግን ብኣወንታ ኢኻ ተቕበሎ።

መንቀሊኡ እቲ ናብዚ ኹሉ ግጭትን ደምን ዘብጸሐ ምኽንያት ከይተፈልጠን ግቡእ መዓልቦ ከይተገብረሉን ግን እቲ ፍታሕ ክመጽእ ድዩ ኣይመጽእን ኣይፍለጥን እዩ።

ሕጂ እቲ ቐንዲ ስክፍታን ሻቕሎትን ዝፈጥር ነገር እንታይ እዩ?

ካብ ፈለማ ግሉጽ ኣሰራርሓን ንቡር ሕጋዊ ርክባት እንተዝነብር ክልቲኤን ሃገራት ናብ ኩናት ዘምርሓሉ ሃዋህው ኣይምነበረን ወይ ኣዚዩ ምወሓደ እብል። ምኽንያቱ ብሕጊ ዝተወሰነ ስለዝኾነ።

ኩናት ተኻይዱ፡ ክልቲኦም ስርዓታት ብዝተሰማምዑን ኣውሓስቲ ኣብ ዝተሳተፉዎን ጠረጴዛ ብስምምዕ ኣልጀርስ ኮሚሽን ዶባት ኣቚሞም ፍርዲ ዝሃቦም ክቕበሉ ተሰማሚዖም።

ካብኡ ንደሓር እቲ ኣሚንካን ረዲኻን ዝኸድካዮ ፍርዲ ቤት ዝሃበካ ምቕባል እዩ። ይኹን እምበር ክልቲኦም ወገናት ጉዳዮም ምስ ባድመ ስለዘተኣሳሰሩዎ እቲ ጉዳይ ተሓላሊኹ።

ባድመ ንመመልሲ ገጽን ክብርን እያ እምበር እንታይ ዓቢ ነገር ኣለዋ ኮይኑ። ግን ኩሉ ነገራቶምን ፖለቲከኦምን ምስ ባድመ ኣተሓሒዞሞ። ኢትዮጵያ ነቲ ብይን ከተተግብሮ ዘይደለየትሉ ምኽንያት ከኣ እቲ ቦታ ወሒድና ወይ በዚሑና ዝብል ኣይነበረን።

ኣቐዲሞም ነቲ ብይን ዘይተቐበልዎ ብዙሓት ስለዝነበሩ፡ ዶ/ር ኣቢይ ክውስን እንከሎ ተቓውሞታት ክመጽእ ግድን'ዩ። ይኹን እምበር ነቲ ዓብላሊ ፖሊቲካዊ ሃዋህው ተኣማሚኑ ዝገበሮ ስለዝኾነ፡ እቲ መስርሕ ብውሳነ ናይ ዶ/ር ኣቢይ ክኸይድዩ ዝብል ግምት ኣለኒ።

እዚ ሓሓሊፉ ዝረአ ዘሎ ተቛውሞታት ንሰላም ኢትዩ-ኤርትራ ከፍርሶ ይኽእል እዩ ዝብል ግምት የብለይን።

ኣመጻጽኣ ኣቢይ'ውን ምስቲ ንሃይለማርያም ደሳለኝ ተኪኡ ናብ ስልጣን ንኽመጽእ ዝተገብረ መስርሕ እንተርኢናዮ፡ ዋላ እውን ኣብ ውሽጢ ኢህወደግ ፖለቲካዊ ክትዕን ምስሕሓብን እንተነበረ፡ ሓደ ደሞክራሲያዊ ዝመስል ግሉጽ ኣሰራርሓ ግን ኣለዎ ክትብል የድፍር እዩ።

ኣብቲ መስርሕ ብዙሕ ፓለቲካዊ ጸወታ ተኻይዱ እዩ - ግን ከኣ እቲ ስልጣን ብሰለማዊ ኣገባብ ካብ ሃይለማርያም ናብ ኣቢይ ሐሊፉ።

ስለዚ ዶ/ር ኣቢይ ናብ ስልጣን መጺኡ ብዛዕባ ሰላምን ጉዳይ ኤርትራን ክዛረብ እንከሎ፡ ነቲ ዝመረጾ ልፍንታዊ ሰልፍታት ይኹን ንድሌታት ህዝቢ የዕግብ እዩ ስለዝበለ እዩ ደፊኡሉ። በዚ ከኣ እቶም ቅድሚኡ ዝነብሩ ክገብርዎ ዘይክኣሉ ገይሩ።

ብወገን ኤርትራ እንተመጺኻ ግን ሕቶ ዶባት ንዓና ሕቶ ኣይነበረን - ተወዲኡ እዩ፤ ኣብ ባይታ እዩ ዘይተመልከት እምበር እቲ ረዲና ዝኣተናዮ ቤት ፍርዲ ዝሃበና ውሳነ ተቐቢልናዮ ኢና። ሕቶና ብይን ይተግበር እዩ ዝብል ጥራሕ እዩ ነይሩ።

ግን ከኣ ቅድም ሰራዊት ኢትዮጵያ ይውጻእ፡ ሰራዊት ከይወጸ ኣይንዘራረብን ኢና ይብሃል ነይሩ። እንተኾነ ሰላም ምስተባህለ ኢሳይያስ ተቐቢሉዎ ልኡኽ ሰዲዱ። እቲ ልኡኽ ንኣስመራ ምስተመልሰ እንታይ ከምዝተዘራረቡ መግለጺ ስለዘይሃበ ቅሬታታት ኣሎ።

እዚ ኣብ ሞንጎ ኢሳይያስን ዶክተር ኣብይን ዝግብር ዘሎ ስምምዕ ማዕረ ክንደይ እዩ ንህዝቢ ኤርትራ ዝውክሎ?

ኢሳይያስ ንህዝቢ ኤርትራ ኣይውክልን እዩ። ኣቢይ ግን ብወገን ኢትዮጵያ ተውኪሉ'ዩ ዝመጽእ ዘሎ። ብወገን ኤርትራ፡ ብዛዕባ ጉዳይ ሰላም ዝኾነ መስርሕ ኣይተኻየደን።

ዓንቅጽ 32 ንኡስ ዓንቀጽ 3 ሃገራዊ ቅዋም ኤርትራ " ምስ ኣህጉራዊ ስምምዕ ዝግበር ውዕል ሃገራዊ ባይቶ'ዩ ዝውስኖ" ክብል ብንጹር የቐምጦ እዩ።

Image copyright FUTSUM AREGA

ብተወሳኺ ንስላምን ርግኣትን ምዕባለን ፍትሓውን ኣመሓዳድራ ኤርትራ ዝውስን ሃገራዊ ባይቶ እዩ። ኩናት ንምጅማርን ደውን ምባልን ዝውድእ እውን ሃገራዊ ባይቶ'ዩ። ስለዚ ኢሳይያስ ነዚ ሕጋዊ ነገር ስለዘየማለአ ዘይሕጋዊ ነገር'ዩ ዝግበር ዘሎ።

ህግደፍ ኣብ 1994 ምስ ተኣከበ ብድሕሪኡ ኣይተኣከበን። እቲ ምስ ኢሳይያስ ኣብ ባይቶ ተጋቢኡ ክውስን ዝነበሮ፡ ክፋል ማእከላይ ሽማግለ፡ ሕጋዊ ኣካል ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ወይ ኣብ ስደት እዩ ዘሎ።

ይኹን እምበር ዋላ እውን ብኹረት ልዕልና ሕግን ግዝኣተ ሕግን እንተሃለወ፡ እዚ ናይ ሰላም መስርሕ ኣብ ሞንጎ ክልተ ህዝቢ ሰላም ንኽመጽእ ማዕጾ ዝኸፍት ስለዝኾነ ክትግበርን ክካየድን የብሉን ማለት ኣይኮነን።

ይኹን እምበር፡ ኢሳይያስ ባዕሉ ኩናት ጀሚሩ ባዕሉ ይዕረቕ ስለዘሎ፡ ብትካል ስለዘይተደገፈ፡ እዚ ሰላም ማዕረ ክንደይ ነባሪ እዩ ኣየተኣማምንን እዩ።

ስለዚ ነባሪ ሰላም ብልዕልና ሕጊ እዩ ክረጋገጽ ዝግባእ። ልዕልና ሕጊ እዩ ዝሽከሞን ዝጸሮን። እቲ መሰረታዊ ነገር ሕጊ እዩ።

ብሕጊ ምምእዛዝን ብሕጊ ምግዛእን ከኣ ኣብ ክልቲኡ ሃገራት ክረጋገጽ ይግባእ። ኣብ ኢትዮጵያ ልዕልነት ሕጊ እንተሎ እቲ ብይን ክትግበር እዩ። ኣብ ኤርትራ'ውን ብተመሳሳሊ። ኢሳይያስ ግን ልዕልነት ሕጊ ስለዘይፈልጥ፡ ኣይግበሮ እምበር ክዝረግ እውን ይኽእል'ዩ።

ኤርትራ ብሕጂ ውሽጣዊ ጉዳያታ ክትፈትሕ ተኽእሎ ኣለዋ'ዶ?

ብርእይቶይ ዜሮ እዩ። ሓንቲ ሚእታዊት እኳ ትኹን ተስፋ የብለይን። ሽግርና ናይ ዶብ ሕቶ ጥራሕ ኣየኮነን። ምስቲ ኩናት ዝተኣሳሰር ኣሽሓት ውሽጣዊ ሕቶታት ኣሎና።

ኢሳይያስ ቃሉ ዓጺፉ - ንህዝቢ ጠሊሙ'ዩ። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመታት ኣብ ዝገበሮ መደረ ነቲ ናይ 1997 ሃገራዊ ቅዋም ከምዘየለን ሓዲሽ ቅዋም ከምዝነድፍን ሓቢሩ።

ንማለቱ ምጥያስ ክጅምር ይኽእል'ዩ። ኩሉ እቲ ህዝቢ ኤርትራ ዝጠልቦን ዝሓቶን ሕቶታት ከማልእ ይኽእል እዩ ዝብል ተስፋ ግን የሎን።

ኢሳይያስ ምርጫ እንተጌሩ ብዙሕ ዝሕተተሉ ነገራት ክመጽእ ስለዝኾነ ኣይኣትዋን እዩ። ንሳ ኣብ ስልጣን ክጸንሓላ ዝኽእል ፍልጥቲ እስትራተጂኡ እያ።