ብዕስለ ዝፍፀም መጥቃዕቲ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ምኽንያት ምጥፋእ ህይወትን ንብረትን ኮይኑ ቀፂሉ'ሎ

ተቓዉሞ Image copyright Getty Images

ኣብ ዝሓለፉ ክልተ ሰለስተ መዓልታት ዘጋጠሙ ብሄርን ፖለቲካን መሰረት ዝገበሩ መጥቃዕትታትን ናይ ዕስለ ፍርድን፡ ልዕልነት ሕጊ ክንደየናይ ኣብ ሓደጋ ከምዝወደቐ ዘመላኽቱ እዮም።

ኣብ ምብራቕ ወለጋ፡ ወሊጋልተ ኣብ ዝበሃል ገጠር፡ ክልተ ተወለድቲ ትግራይ ቀዳም ምሸት "ብዘስካሕክሕ መገዲ" ተቐቲሎም።

ሰንበት ድማ፡ ኣብ ሻሸመኔ ቦምባ ሒዙ ተረኺቡ ብዝብል፡ መናእሰይ ንሓደ ሰብ ንቑልቁል ደፊኦም ኣብ ዓንዲ ሰቒሎም ቀቲሎምዎ።

ኣብታ ከተማ፡ ንጃዋር መሓመድ ክቕበሉ ኣብ ስቴድየም ካብ መንጎ ዝተኣከቡ ሰባት 'ውን ሰለስተ ሰባት ተፀቓቒጦም ሞይቶም።

መዘራረቢ ኮይኑ ዘሎ ግን፡ ዛዕባ ናይቲ ክዳኑ ተገፊፉ፣ ንቑልቁል ዝተሰቐለ ሰብ እዩ።

እቲ ሰብ መን ምዃኑ ብዘየገድስ፣ ዝፈፀሞ ገበን ይሃሉ ኣይሃሉ፡ እቲ ዝተፈፀሞ መጥቃዕቲ ፍፁም ዘስካሕክሕን ኢ-ፍትሓውን እዩ ዝብል ርኢቶ ዓብሊሉ ኣሎ።

ንሓደ ሰብ ከሲስካ፣ ባዕልኻ ምስክር፣ ባዕልኻ ፈራዲ፣ ባዕልኻ ቀፃዒ ዝኽወነሉ ናይ እስለ ፍርዲ ኣብ ሻሸመኔ ጥራሕ ከይኮነስ፡ ኣብ ካልኦት ቦታታት 'ውን ይረኣይ ኣሎ።

ኣብ ሻሸመኔ ንጃዋር ክቕበሉ ናብ ስቴድየም ከይዶም ካብ ዝነበሩ እቲ ሓደ ስሙ ክጥቀስ እኳ እንተዘይደለየ፡ ነቲ "ቦንባ ሒዙ ተረኺቡ" ብዝብል ምኽንያት ዝተቐተለ ሰብ ተሰቒሉ ከምዝራኣዮ ይዛረብ።

ሰብ ተሰቒሉ ምርኣዩ ኣዝዩ ከምዘስካሕከሖ ዝተዛረበ እዚ ውልቀሰብ "ፅያፍ ተግባር እዩ፡ ኣብ ሃገርና ኮነ ኣብ ባህልና የለን። ፍትሓዊ 'ውን ኣይኮነን" ኢሉ።

ሓላፊ ፖሊስ ከተማ ሻሸመኔ ኮማንደር መኮንን ታደሰ ኣብዚ ተግባር ዝተሳተፉ ሰባትን ምኽንያቶምን የፃርዩ ከምዘለዉ ተዛሪቦም። ዋላኳ እቲ ዝተቐተለ ሰብ "ሳንጃ" ሒዙ'ሎ ዝብል ወረ ተነዚሑ እንተነበረ፡ ዝኾነ ብረት ከምዘይረኸበ ሓቢሮም።

ብኻልእ ወገን ድማ፡ ዝሓለፈ ቀዳም እኽሊ ፅዒና ናብ መቐለ ትጓዓዝ ንዝነበረት ናይ ፅዕነት መኪና፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ መናእሰይ ደው ብምባል ነቲ ፅዕነት ከምዝዘመቱ ተገሊፁ እዩ።

ኮታስ፡ ኣብ ዝፈላለዩ ክፋላት እታ ሃገር፡ ፖለቲካን ብሄርን መሰረት ዝገበሩ መጥቃዕትታት ልዕሊ ካልእ እዋን ጎሊሆም ተራእዮም እዮም።

ቅድም ክብል 'ውን፡ ኣብ ክልል ኣምሓራ፡ ዞባ ኣዊ፡ ኣብ ጥቓ ፕሮጀክት ሽኮር ጣና በለስ፡ ኣብ ትርከብ ከተማ ፈንደቃ፤ ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ትግራይ ዝተፈፀመ ቅትለት ምፅራሕ ይከኣል።

ኣብ ከተማ ደሴ፡ መናእሰይ ፍርዲ ኣብ ልዕሊ ዝተውሃቦን፡ ምስ መኽበርቲ ሕጊ ኣብ መንገዲ ንዝነበረ ገበነኛ፡ ጉጅለኣዊ መጥቃዕቲ ፈፂሞም ከምዘህደምዎ፡ ኣዛዚ ቀዳማይ ፖሊስ ጣብያ እታ ከተማ፡ ዋና ኢንስፔክተር ጌታቸው ንቢቢሲ ተዛሪቦም ነይሮም።

ኣብ ክልል ኦሮምያን ሶማልን እውን፡ ብሄር መሰረት ብዝገበሩ መጥቃዕትታት ብዙሓት ግዳያት ሞት ኮይኖም፡ ብዙሓት እውን ካብ መረበቶም ክመዘባሉ ተገዲዶም እዮም። ንፃት ርህራሀ ዝበሃል ጠፊኡ፡ ህፃናት እውን፡ ግዳያት እዚ መጥቃዕቲ ክኾኑ ክኢሎም።

ኣብ ከተማታት ሃዋሳን ኣሶሳን፡ ብተመሳሳሊ ምኽንያት፡ ህይወቶም ዝሰኣኑ ውሑዳት ኣይኮኑን። ሰባት ከም ተመን ብእምኒ፣ ብበትርን ሓፂንን ብዕስለ ተቐጥቒጦም ብዘስካሕክሕ ኩነታት ህይወቶም ይስእኑ ኣለዉ።

ናይ እከለ ወገን፡ ናይቲ ብሄር፤ ናይቲ ሓጋዚን ዓሌትን ብዝብል ዕስላዊ ኣተሓሳስባ፡ ሰባት ተቐቲሎም፣ መኻይን ተቓፂለን፡ ህንፃታት እውን ብዕስለ ዓንዮምን፡ መንገድታትን ተዓፅዮምን።

ካብ ቀረባ ግዘ ንነዘ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት እታ ሃገር፡ ሰባት ብጉጅለ ብዝወስድዎ ስጉምቲ፡ ህይወት ሰብ ከምብዋዛ እናተቐዘፈን፡ ንብረት እናዓነወን፡ እቲ ኩነታት፡ ናብ ዝኸፍአ ኩነታት ይቕየር ከም ዘሎ ተዓዘብቲ ይገልፁ።

ሰብ ሞያ ሕጊን ማሕበራዊ ሳይንስን፡ ሎሚ፡ ሰባት ባዕሎም ከሰስቲ ባዕሎም ፈረድቲ ዝኾኑሉ ኩነታት እዩ ዘሎ ይብሉ።

Image copyright Getty Images

ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣባባ፡ ኣብ ክፍሊ ትምህርቲ ሶሲዮሎጂ ን 36 ዓመታት ዘምሃሩ ዶክተር የራስወርቅ ኣድማሴ፡ ናይ ዕስለ ፍትሒ፡ ብኢንግሊዘኛ ድማ 'ሞብ' ዝበሃል ኣካይዳ፡ ተዓፊኑ ዝነበረ ወይድማ ተዓፊነ ነይረ ኡሉ ዝሓስብ ማሕበረሰብ፡

ሕዚ ናፃ እየ፡ ዝኾነ ዝሰርሖ ነገር ኣየሕትተንን ኢሉ እንትሓስብ ዝፍፀም ኩነታት ከምዝኾነ የብርሁ።

ስለዝኾነ ድማ፡ ሰባት ብናይ ውልቆም ኣተሓሳስባ እንተይኮነስ፡ ብዕስለ ሕልና እዮም ዝድመሩ ዘለዉ ይብሉ።

"ሓደ ሰብ ኣብ 'ሞብ' እንትሳፈር፡ ብናይ ባዕሉ ሕልና እንተይኮነስ፡ ብዕስለ እዩ ዝምራሕ። እቲ ዕስለ ናይ ባዕሉ ሕልና እዩ ዝፈጥር" ዝብሉ ዶክተር የራስወርቅ፡ ሰባት ብናይ ዕስለ ሕልና፡ ጥፍኣት ምስፈፀሙ፡

ካብቲ ዕስለ ተፈልዮም ናብ ገዝኦም እንትኸዱን ናብ ሕልንኦም እንትምለሱን፡ ዝፈፀምዎ ተግባር ንምእማን ከምዝፅገሙን ከምዝጠዓሱን ብመፅናዕትታት ከምዝተረጋገፀ ይዛረቡ።

ብኻልእ ወገን ድማ፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝነበረ ፖለቲካዊ ተቓውሞ ዕዙዝ ፅዕንቶ ከምዝነበሮ ዝዝረበሉ ጀዋር መሓመድ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ዝረኣይ ዘሎ መጥቃዕትን ጎንፅን፡

ካብ ውልቀ-መላኺ ናብ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት ኣብ ምስግጋር ዝፍጠር ክፍተት ከምዝኾነ እዩ ዝኣምን።

ከም ኣገላልፃ ጀዋር፡ እዚ ግዘ እዋን ስግግርን ክፍተት ዘለዎን እዩ። ሰባት ንጥይት ዝፈርሕሉ ግዘ ኣይኮነን፡ ሕጊ እውን ብግቡእ ኣይኮነን ዝፍፀም ዘሎ። እዚ ክፍተት ድማ፡ "ስርዓትን ኣልቦነት ይፈጥር" ይብል።

እዚ ሓጓፍ እዚ ብቅልጡፍ እንተድኣ ዘይምላእ ኮይኑ፡ እዚ ዘሎ ስግግር ብሓቂ፡ ናብ ዲሞክራሲ ዘምርሕ ድዩ? ዝብል ሕቶ ብዙሓት እዩ።

ሕቶ ጥራሕ አውን ኣይኮንን፡ ኣብዚ 'ዘበን ስግግር' ዝተብሃለ ግዘ፡ ዝረኣዩ ዕስላዊ መጥቃዕትን፡ ምዕናው ንብረትን፡ ብሓፈሻ፡ ይረኣይ ዘሎ ስርዓት ኣልቦነት ብምፅናዕ ኩነታት ናበይ እዩ ዘምርሕ ዘሎ ዝብሉ ውሑዳት ኣይኮኑን።

ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ግዘ፡ ኣዋጅ ህፁፅ ግዘ ኣድላይ ከምዝኾነ፡ ርኢትኦም ዝህቡ እውን ኣለዉ።

እዚ ኩነታት እንተድኣ ብኸምዚ ቀፂሉ፡ ነገራት ኣመና ከምዝኸብዱን፡ ክሳብ ሕዚ ዝተኸፈለ ዋጋ እውን ከቢድ ከምዝኾነ፡ ዶክተር የራስወርቅ ይዛረቡ።

"ዝኾነ ኮይኑ ኣሎ፡ ንቀፃሊ ከይድገም እንተበልና እውን ግን፡ ዛጊድ ዝተፈፀመ ኩሉ፡ ናይ ባዕሉ በሰላ ኣለዎ። ብፍላይ ድማ ብብሄርን ሃይማኖትን ዝፍፀሙ መጥቃዕትታት መሊሶም ዝደግሱ እዮም" ኢሎምና ዶክተር የራስወርቄ።

ዶክተር የራስወርቅ ሕግን ስርዓትን ብምኽባር፡ ዘሎ ፀገም ምፍታሕ ከምዝግባእ እንትገልፁ፡ ጀዋር ድማ እዚ ፀገም ቅልጡፍ መፍትሒ የድልዮ ብምባል ርኢትኡ ይህብ።

ብዕስለ ምንቅስቓስ እንተይኮነስ፡ ሕብረተሰብ ምስ ናይ ከባቢኡ ፖሊስን ሽማግለታት ዓዲን ብምዃን ነገራት ከህድእ ከምዝግባእን ብብርኪ ሃገር ግና፡ ቅልጡፍ ስጉምቲ ከምዘድሊ እዩ ጀዋር ዝዛረብ።

"እዚ ፀገም ህፁፅ ዝኾነ ፖለቲካዊ መፍትሒ ዘድልዮ እዩ። እዚ ማለት ገዛኢ ውድብን ተቓወምትን ብምቅርራብ፡ ንህዝቢ ከእምን ዝኽእል ሕጊ ከውፅኡ ይግባእ" ብምባል ርኢትኡ ይዛዝም።