ድሕሪ 2ሽሕ ዓመት፡ ጉዕዞ ቤተ-እስራኤላውያን ናብ እስራኤል

ናይ ምስሊ መግለጺ ቤተእስራኤላውያን ኣብ መርከብ

ካብቶም ኣመፃፅኣ ቤተ እስራኤላውያን ዘዘንትዉ ታሪኻት፡ ኣቲ ሓደ ካብ ንጉስ ሰለሞንን ንግስተ ሳባን ንዝተወልደ 'ቀዳማዊ ሚኒሊክ' ዓጂቦም ዝመፁ ከምዝኾኑ ዝገልፅ እንትኾን፤ እቲ ካልኣይ ድማ እስራኤል ብባቢሎናውያን ምስተወረረት ተሰዲዶም ዝመፁ፡ካብቶም 12 ነገድ ሓደ ዝኾነ ነገድ ዳን፡ ከምዝኾኑ ይሕብር።

እዞም ማሕበረሰብ: ንኣስታት 2 ሽሕ ዓመታት ኣብ ኢትዮጵያ ከምዝፀንሑ ይዝንቶ።

ንጉስ ኢዛና ክርስትና ምቕባሉ ስዒቡ፡ ክርስትና ናይ ግዝኣቱ ሃይማኖት ክኸውን ምስኣወጀ፡ እቶም ሃይማኖት ኦሪት ይኽተሉ ዝነበሩ ቤተ እስራኤላውያን ግን ነቲ ሓድሽ እምነት ኣይንቕበልን በሉ።

በዚ ምኽንያት ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኣኽሱም 'ዝሓንገዱ' ቤተ እስራኤላውያን፡ ኣብ ሰሜን ምዕራብ ኢትዮጵያ ናይ ባዕሎም 'ነፃ ግዝኣት' መስሪቶም እዮም።

ብምኽንያት ዝኽተልዎ ሃይማኖት ይሁዲ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ብዝነበሩ ነገስታት ክግለሉ፡ መሬቶም ክምንጠሉን ብሓይሊ ክጥመቑን ዝፀንሑ ቤተ እስራኤላውያን፡ ሓዳስ እስራኤል ምስተመስረትት ድሕሪ ዓሰርተታት ዓመታት፡ ጉዕዞ መልሲ ክጅምሩ ክኢሎም እዮም።

1978 ኣቆፃፅራ ፈረንጂ፡ እታ ደብዳበ

ኣብ ሰብዓታት ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበረ ኲናት ሕድ ሕድ፡ ጥምየትን ኣድልዎን ሰንሰን ዘበሎም ቤተ እስራኤላውያን ብበዝሒ ናብ ሱዳን ተሰዲዶም።

ኣብ ሱዳን 'ውን ግን፡ ኣይጠዓሞምን።

ኣብቲ እዋን፡ ድሕሪ ናይ ሰሙናት ናይ እግሪ ጉዕዞ ሱዳን ዝበፅሐት ማህራታ ባሩክ ሮን ''ይሁዲ እየ ኢልካ ክትዛረብ ኣይትኽእልን፤ እንተኢልካ ሰባት ይፈርሑኻ። ኣብ ገመድ ተሰጢሑ ዝነበረ ክዳን ሓፍተይ ኣንዲዶምዎ እዮም'' ክትብል ቢቢሲ ቅድም ኢሉ ኣብ ዘዳለዎ ሰነዳዊ ፊልሚ ገሊፃ ነይራ።

Image copyright AAEJ Archives Online
ናይ ምስሊ መግለጺ ቤተ እስራኤላውያን ኣብ ሱዳን, 1983

ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት እናሃለዉ፤ ብኣቆፃፅራ ፈረንጂ 1978፡ ''ኣብ ሱዳን ኢና ዘለና፤ ተፀጊምና ኢና፡ ርድኡና'' እትብል ሓንቲ ደብዳበ: ናብ ቤት ፅሕፈት ቀዳማይ ሚኒሰተር እስራኤል በጽሐት።

እዛ ደብዳቤ፡ ታሪክ ኢትዮጵያውያን ቤተ እስራኤል ዝቐየረት እያ።

ንባዕሉ ካብ ኣመሪካ ብስደት ናብ እስራኤል ዝመፀ: ናይቲ እዋን ቀዳማይ ሚኒስትር መናኪም ቤገን: ነታ ደብዳበ ሸለል ኢሉ ኣይሓለፋን። የግዳስ ቅልጡፍ ስጉምቲ ንምውሳድ ወሰነ።

ናብቲ ሽዑ ሓላፊ ሞሳድ ዝነበረ ሰብ ደዊሉ ድማ፡ ነቶም ኣብ ሱዳን ዝነበሩ ኣይሁድ ኢትዮጵያውያን ከምፀአሉ ነገሮ።

ኮይኑ ግና ኣብቲ እዋን ፀላኢት እስራኤል ካብ ዝነበረት ሱዳን፡ ነዞም ቤተ እስራኤላውያን ምውጻእ ዝሕሰብ ኣይነበረን።

ሞሳድ፡ ኣብቲ እዋን ኣብ ካርቱም ስራሕቲ ንግዲ የካይድ ንዝነበረ እንግሊዛዊ ደቪድ ኣልያንስ፡ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ኣዛረብዎ።

ሰራሕተኛታት ሞሳድ፡ ኣብ ቢሮ እቲ ነጋዳይ ኮይኖም፡ ነቶም ቤተ እስራኤላውያን ከመይ ከምዘውፅእዎም ትልሚ ክሕንፅፁ ጀመሩ።

ካብቶም ኣብቲ ማዓስከር ስደተኛታት ዝነበሩ ሰባት፡ በቶም መናእሰይ ኮሚቴታት ኣቝሞም ኣብ ሚስጥራዊ ቦታ እናኣከቡ፡ ብዛዕባ ዘካይድዎም ስራሕቲ ይዘራረቡ ምንባሮም ኣባል እቲ ጉጅለ ስርሒት ዝነበረ ጋድ ሺምሮን ይገልፅ።

ነቶም ሰባት በቢ ቁሩብ ኣብ መካይን እናፀዓኑ እዮም ናብቲ ወደብ ዝወስድዎም ነይሮም።

ኮይኑ ግና ሱዳን ነዚ ናይ ሞሳድ ትልሚ ስለዝፈለጠት፡ ብኣቆፃፅራ ፈረንጂ 1980፡ ነቲ ዝጓዓዝሉ ዝነበሩ ወደብ ዓፅያቶ። ሕዝ'ውን ሞሳድ ነቲ ወደብ ንምኽፋት፡ ካብ ደቪድ ኣልያንስ ዝሓሸ ሰብ ኣእረኸበን።

ዴቪድ ድሕሪ ኣርባዕተ ዓመታት፡ ንሰበ ስልጣን ሱዳን ኣእሚኑ ዳግማይ እቲ ወደብ ክኽፈት ገበሮ።

ዳግማይ ምኽፋት እቲ ወደብ ምስተሰምዐ፡ ልዕሊ 14 ሽሕ ሰባት ካብ ኢትዮጵያ ናብተን ኣብ ሱዳን ዝነበራ ግዝያዊ መዓስከር ስደተኛታት ተጓዒዞም እዮም።

እቲ ጉዕዞ ኣዝዩ ከቢድ እዩ ነይሩ። ኣብቲ ማዓስከር ስደኛታት ድማ ብተላገብቲ ሕማማት ብዙሕ ሰብ ሞይቱ'ዩ።

ከባቢ 6 ሽሕ ሰብ ከምዝሞተ ወይ ደሃዩ ከምዝጠፍአ ይግለፅ። ሺምሮን ጋድን ብጾቱን፡ ነቲ ጉዕዞ ንምቕልጣፍ ነፈርቲ ምጥቃም ከም ኣማራፂ ብምውሳድ ፈቲኖም እኳ እንተነበሩ፡ ግን ከኣ ክወስድዎ ዝኸኣሉ ሰብ ውሑድ ነይሩ።

ኣብቲ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ኣጋጢሙ ብዝነበረ ሓያል ድርቂ፡ ብዙሕ ሰብ ይመውት ስለዝነበረ፡ ነዞም ቤተ እስራኤላውያን ብጥምየት ከይተወደኡ ናብ እስራኤል ንምውሳድ ኣመሪካ ኢዳ ክተእቱ፡ እስራኤል ብፅኑዕ ክትሓትት ተገዲዳ።

ስርሒት ሙሴ

''እቲ ስርሒት ብምስጢር እንተዳኣ ኾይኑ፡ ካብ አዕራብ ፈተውታ ጥራሕ እንተይኮነስ፡ ካብ ህዝባ 'ውን ክትሓበኦ ከምትኽእል ኣሜሪካ ስለእተሰማምዐት፡ እስራኤላውያን ነቶም ኣብ መዕቆቢ ስደተኛታት ዝነበሩ 6ሽሕ ሰባት ብነፈርቲ ንምግዓዝ ትልሚ ክሕንጽጹ ጀሚሮም'' ይብል ፕሮፌሰር ሳውል ደቪድ።

ነዚ ብሽም ስርሒት ሙሴ ዝተሰመየ ጉዕዞ፡ ሃገራት ዓረብ ከይፈለጣ፡ ብለይቲ ክካየድ እስራኤል፣ አሜሪካን ሱዳንን ተሰማሚዐን። በዚ ድማ ኣብ ውሽጢ ሸውዓተ ሰሙናት ልዕሊ 6 ሽሕ ሰባት ካብ መዕርፎ ነፈርቲ ካርቱም ክግዕዙ ተገይሩ።

ኮይኑ ግና መራኸብቲ ዜናታት ዓለም፡ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ብሰፊሑ ምፅብፃብ ስለዝጀመራ፡ ሱዳን ኩሎም ስደተኛታት ከይወጹ እንከለዉ ጠጠው ኣቢላቶ።

ስርሒት ሙሴ ድማ በዚ መልክዑ ተፈፂሙ።

ስርሒት ሰለሞን

ሱዳን ኣፍ ደገኣ ምስ ዓጸወት፡ እስራኤል ነቶም ኣብ ኢትዮጵያ ዝተረፉ ቤተእስራኤላውያን ክትወስድ፡ ካብ 1985 ክሳብ 1990 ኣቆፃፅራ ፈረንጂ፡ ምስ መንግስቱ ሃይለማርያም ዘካየደቶም ምይይጣት ኣይሰመሩላን።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ጉዕዞ ቤተ እስራኤላውያን ካብ ኢትዮጵያ ናብ እስራል፡ 1991

ብኣቆፃፅራ ፈረንጂ 1990፡ መንግስቱ ሃይለማርያም ካብ ሩስያ ይረኽቦ ዝነበረ ሓገዝ ጠጠው ስለዝበሎ፡ ምስ ኣመሪካ ዝነበሮ ርክብ ንምምሕያሽ ብምሕሳብ ምስ እስራኤል ዲፕሎማስያዊ ርክብ ዳግም ንምጅማር ወሲኑ።

መንግስቱ ሃይለማርያም እቶም ቤተእስራኤላውያን ክወጸጽኡ ክፈቅድ፡ ኣፅዋር ኲናት ክወሃቦ እኳ እንተሓተተ፡ ኢትዮጵያ ብመንግስቲ ኣመሪካ ማዕቀብ ኣፅዋር ተነቢሩላ ስለዝነበረ ዝከኣል ኣይኮነን።

እቲ ምይይጥ ናብ ቅርሺ ተቐይሩ። እቶም ኣይሁድ ከም ዕጉታት ኮይኖም።

''ክንደይ ክንከፍለካ? ኢለዮ'' ይብል፡ ኣምባሳደር እስራኤል ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበረ ኡሪ ሉብራኒ።

''180 ሚልዮን ኢሉ መሊሱልይ። ትቕልድ ዲኻ ዘለኻ? ኢለዮ'' ይዝክር ኡሪ።

ድሕሪ ነዊሕ ዘይሰመረ ዘተ፡ ኣብ ኣፋን ዕርበታን ዝነበረ መንግስቱ ሃይለማርያም ብውልቅኡ ገንዘብ ክኽፈሎ ከምዝተሰማምዐ ደቪድ ኣልያንስ ይገልፅ።

ኮይኑ ግና እቲ ኣምባሳደር ክፍሊት መንግስቱ ሃይለማርያም ንምውዳእ ኣብ ዝጓየይሉ እዋን፡ መንግስቱ ናብ ዚምባብዌ 'ሃዲሙ' ዝብል ዜና ሰሚዑ።

ኮይኑ ግና ምስቶም ዝተረፉ ሚኒስተራት ብምስምማዕ፡ ኢህወዴግ ንኣዲስ ኣበባ ክቆጻጸር ሓደ ሰሙን እንትተርፎ ብስርሒት ሰለሞን ኣቢሉ 14 ሽሕ ቤተእስራኤላውያን ናብ እስራኤል ገዓዙ።

ህይወት ኣብ እስራኤል

ንኢትዮጵያውን ኣይሁድ፡ ህይወት ኣብ እስራኤል ቀሊል ኮእኑ ኣእጸንሖምን። ዓሌታዊ ኣድልዎ፥ ናይ ትምህርትን ዓቕምን ኣፈላለይ ከምኡ ድማ ሓዱሽ ባህሊ ከቢድዎም።

ዝለዓለ መጠን ሸቕሊ ኣልቦነት፣ ድኽነትን ተስፋ ምስኣንን እቶም ቤተ እስራኤላውያን ብተደጋጋሚ ሰልፊ ክወጽኡን ምስ ፖሊስ ክጋጨዩን ምኽንያት ኮይኑ።

ደማስ ፍቃደ ዝተብሃለ ቤተ እስራኤላዊ ወታደር፡ ናይ ወታሃደር ክዳን ተኸዲኑ እናሃለወ፡ ፖሊሳት እንትዘብጥዎ ዘርኢ ቪድዮ፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ብምቅልሑ፡ ኣብታ ሃገር ህውከት ተላዒሉ ምንባሩ ይዝከር።

እዚ ተግባር፡ እስራኤል ኣብ ምሕላው ክብሪ ቤተ እስራኤላውያን ብዙሕ ዕዮ ከምዝፅበያ ዘርኢ እዩ።

Image copyright AFP
ናይ ምስሊ መግለጺ ሰልፊ ተቓውሞ ኣብ ሃይፋ፡ 2015

ህይወት ኣብ ኢትዮጵያ ዘለዉ ቤተ እስራኤላውያን

ኣብዚ ሕዚ እዋን፡ ልዕሊ 130 ሽሕ ኢትዮጵያውያን ኣይሁድ ኣብ እስራኤል ዝነብሩ ክኸውን ከሎ፡ ከባቢ 8 ሽሕ ድማ ኣብ ኢትዮጵያ ኣለዉ።

ቅድም ክብል ኣብ ዞባ ምዕራብ ትግራይ ጣብያታት ለምለም፥ ኣሎጌ፥ ደብረኣባይ፥ ሕንፀ፥ ከተማ እንዳባጉናን ካልኦትን ይነብሩ ዝነበሩ ቤተ እስራኤላውያን ብበዝሒ ናብ እስራኤል ከምዝኸዱ ይዝረብ።

ሕዝ'ውን ግን፡ ናብ እስራኤል ንምኻድ ንብረቶምን ጥሪቶምን ሸይጦም፡ ሎሚ ፅባሕ ዝፅበዩ ሰባት ከምዘለዉ ነባራይ እንዳባጉና ዝኾኑ መምህር እስቲፋኖስ ይገልፁ።

ነባራይ ከተማ ሽረ ዝኾኑ ቤተ እስራኤላዊ ኣይተ ኣዲስ ይርጋ እውን፤ ካብ እስራኤል ዝመፁ ራቢታት፡ ቅድሚ ሓደ ዓመት ክንወስደኩም ኢና ኢሎምዎም ኣብ ትፅቢት ከምዘለዉ ይዛረቡ።

ኣይተ ኣዲስ ንምንታይ ናብ እስራኤል ክኸዱ ከምዝደልዩ እንትገልፁ ''ንሕና ንባዕልና ከም እስራኤላውያን ኢና እንሓስብ። ብእምነት እውን ንፍለ ኢና፤ ካልኣይ ድማ ብኣርባዕቲኡ ኩርናዕ ክብትነኩም አየ፡ ካብኡ ድማ ክእክበኩም እየ ስለዝበለና ኢና ተመሊስና ክንኸይድ እንደሊ" ይብሉ።

ነባራይ ከተማ እንዳባ ጉና ዝኾነን፡ ናብ እስራኤል ንምኻድ ኣብ ትፅቢት ዝርከብን፡ ቤተ እስራኤላዊ መንእሰይ ደጀን ማሚተይ ብወገኑ፡ ቅድም ኢሎም ንዝኸዱ ኣዝማዱ ክስዕቦም ከምዝደልን፡ ልቡ እስራኤላዊ ምዃኑ ከምዝነግሮን እዩ ዝዛረብ።

ተመሳሳሊ ዛዕባታት