ፕሮፈሶር ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ፡ “መጀመርያ ቃል ነበረ”

Image copyright Mark Boster

ፕሮፈሶር ንጉጊ ኣብ ስነ-ጽሑፍ ዓለም ሓደ ካብ'ቶም ዝለዓለ ተፈላጥነት ዘሎዎ ኬንያዊ ጸሓፊ'ዩ። ንምዃኑ ኣደማምጻ ስሙ እቲ 'ን' ልስልስ ኢሉ ዳርጋ 'ጉጊ' ጥራይ'ዩ ዜስምዕ።

እዚ 81 ዝዕድሚኡ ሕልፊ ዘሎዎ ጸሓፊ ንኣተሓሳስባ ጸሓፍቲ ኣፍሪቃውያን ክልውጥ ህርድግ ዚብለ ዘሎ ዓቢዪ ጸሓፋይ'ዩ። ምስ ዕድመ እናተጓየየ ድማ ጌና ኣብ ስራሕ ይርከብ። ጊዜ ወሲዱ ሕቶታና ክምልስ ብምኽኣሉ ኸኣ ነመስግኖ።

ንጉጊን ቋንቋ-ኣደን

ኣፍሪቃውያን ጸሓፍቲ ብቋንቋ-ኣደ ክጽሕፉ ክተባብዑ ይግባእ እናበለ ኣብ ዓለም ምሉእ ዑደት ዝገበረ፡ ብዛዕብኡ'ውን መጻሕፍቲ ዝጸሓፈ፡ ሕጂ'ውን እንተዀነ ጌና ዝምህረሉ ዘሎ መርገጺ'ዩ - ኣድላይነት እንግሊዘኛ ይዅን ካልኦት ናይ ባዕዲ ቋንቋታት ንዒቑ ወይ ከኣ ኬናሹ ዘይኰነስ ቋንቋ-ኣደና ንኽንዕቅብን ንክኽበረልና።

ኣብታ 1986 ዘሕተማ መጽሓፉ "ንሓንጎልና ሓራ ምስ እነውጽእ"( Decolonising the Mind) እናበለ ዘቕረቦ ክትዕ ክሳብ ሕጂ ንተማሮን መምህራንን ተመራመርትን እተዛርብን እተካትዕን ኣዝያ ፍልጥቲ መጽሓፍ'ያ።

ንጉጊ ድሕረ-መግዛእታዊ ክልሰ-ሓሳበኛ'ዩ፣ እታ መጽሓፉ ድማ ብዛዕባ ናይ ቋንቋ ፖለቲካ ኣብ ስነ-ጽሑፍ ኣፍሪቃ'ያ እትምጕት።

ብርክት ዝበሉ ድርሰታት ዘሎዋ ዀይና ብቋንቋ-ኣደን ጥቕሙን ዘርእዩ ዛዕባታት ብምልዓል ኣብ ብሄራዊ ባህሊ፡ ታሪኽን መንነትን ዘሎ መኽሰብ ኣነጺራ'ያ እተርኢ።

"ኣነ ብእንግሊዘኛ ዝጸሓፍኩዎም መጻሕፍቲ ኣደይ ወላዲተይ ከተንብቦም እንተ ዘይክኢላ ምጽሓፈይ እንታይ ይዓብስ?" ይብል ንጉጊ።

"ሓንጎልና ተመሪዙ፣ ስንብራት ገዛእትና ኣብ ሓንጐልና ካብ ሰረጸ ጌና ሓራ ኣይወጻእናን ማለት እኮ'ዩ" እናበለ ክምጕት ልባት ይምስጥ።

ብ 1967 ዝደረሳ "ፍረ-እኽሊ ስርናይ" ( A Grain of Wheat) ዘርእስታ መጽሓፍ ኣብ ትግርኛ እንተ ትትርጐም ክንደይ ጽቡቕ ነይሩ።

እታ መጽሓፍ'ቲኣ ፕረሲደንት ባራክ ኦባማ ኣዝዩ ከም ዜድንቓ መስኪሩላ'ዩ። ንንጉጊ ባዕሉ ንጉጊ ዝገበረት መጽሓፍ'ያ ክንብል ድማ ንኽእል።

ሽዑ'ዩ ን'ፋኖናዊ' ማሕበርነት ዝሓቘፈ (Frantz Fanon)፣ ክብል-ክብል ድማ ንሃይማኖት ሚስዮናውያን (ክርስትና) ኣብ ምልክት-ሕቶ ኣእተወ፡ ስሙ ዝቐየረ (ካብ ጀይምስ ንጉጊ ናብ ንጉጊ ዋ ቲዮንጎ)፡ ብቋንቋ ጊኩዩ ዀነ ስዋሂሊ ክጽሕፍ ዝጀመረ።

እቲ ሓላማይ

"ሕልሚ ኣብ ጊዜ ውግእ" (Dreams in a Time of War) ዘርእስታ መጽሓፍ ምንባብ ኣፍሪቃውያን ኣብ ዘሕለፍዎ ሃለዋት'ያ ትሽምም ... ልክዕ ከም ሓደ ፍሑቕ ስልማት'ዶ ክንብሎ ወይስ ስንብራት?

ኣብ ግዜ መግዛእቲ ዝነበረ ማሕበራውን ፖለቲካውን ግልብጥብጥ - ኣብ ህይወት ኣፍሪቃውያን ዝተጋህደ ክፋእ መዐቀኒ ኣይርከቦን።

ኣብቲ ብጓህሪ ዝተኸበ ናብራ ከመይ'ሉ ወዲ-ሰብ ክሓልም ምኽኣሉ ብጽሑፍ ምስኣሉ ዓቢ ክእለት'ዩ ዚሓትት፣ ስኣሎ ኸኣ ንጉጊ!

ነታ መጽሓፍ እቶም ዝዓበዩ ጋዜጣታት ዓለም ኣድነቕዋን ወደስዋን - ቦስቶን ግሎብ፡ ዋሺንግቶን ፖስት፡ ሎስ-ኣንጀልስ ታይምስ፡ዘ ጋርድያን፡ ኣይሪሽ ታይምስ፡ ዘ ስኮትስማን ...ወዘተ።

ከነሕጽሮ ...

"ንህይወትና ብስነ-ጽሑፍካ ሰለምካዮ ከተብቅዕ ኣፍሪቃ ግን ጽቡቕ ኣይፈደየትካን ... ስለምንታይ?" ንዜስምዕ ሕቶ ከምዚ እናበለ መልሲ ሃበሉ ...

"ብመጀመርያ ቃል ነበረ፡ እቲ ቃል ከኣ ኣብ ስጋ ተለወጠ ይብል ቅዱስ መጽሓፍ" እናበለ ንጉጊ ዘረባኡ ጀመረ።

"እቲ ጸሓፊ ንዘሎ ኵነታት ኣጽኒዑ ነቲ ዚስዕብ ከስተብህል ስለ ዝኽእል ኣብ ሓውሲ ትንበያ ይኣቱ'ዩ ክንብል ንኽእል ... እቲ ዘሎ ፖለቲካዊ ስርዓት ካብ ሰበብ ቃል ፈሪሁ ነቲ ጸሓፊ ይጸምዶ።

"እስከ ብኣዘራርባ ነብያት ንሕሰብ ... እቲ ነቢዪ እንትርፎ ቃላቱ ካልእ ዝሕንገጦ መሳርያ የብሉን። ካብ ጥንቲ ጀሚሩ ብሰንኪ ጽሑፍ ኣበየ በረኻ፡ ምድረበዳ፡ ስደት ይስደድ ወይከኣ ይቕተል ነበረ።

ከምኡ ዝዀነሉ ምኽንያት ብዛዕባ ተሓድሶን ሓዲሽ ዓለምን ስለ ዝጸሓፈ ... እቶም ሰበ-ስልጣን ድማ ካብ ናታቶም ምሕደራን ግዝኣትን ቍጽጽርን ዝወጸ ስርዓት ክትኣታቶ ስለ ዘየፍቅዱ ነቲ ጽሑፍ ከም ተጻብኦ ጌሮም'ዮም ዝርእይዎ" ይብል ንጉጊ።

ደጊሙ ከምዚ በለ፡ "እቶም ጸሓፍቲ ንኣተሓሳስባን ከስፍሕዎ፡ ሓደስቲ ተኽእሎታት ከም ዘሎዉ ንምርኣይ ንሰባት ርእይቶኦም ከካፍሉ፡ እንተ እቶም ሰበ-ስልጣን ድማ ብኣንጻሩ ንጸሓፍቲ ኣብ ምምብርካኽን ምህድንን ይርከቡ።

"ብዛዕባይ ክዛረብ እንተ ድኣ ዀይነ ኣብቲ 'ቅልስ ምስ ሰይጣን' (Wrestling with the Devil) ዝብል መጽሓፈይ ኵሉ ገሊጸዮ ኣሎኹ።

ሓለፍቲ መግስቲ ኣብ ገጠር ምስ ተራ ህዝቢ ተዋስኦታት ብቋንቋና ክቕርብ ምስ ርኣዩኒ ደስ ኣይበሎምን - ብዛዕባ ታሪኽናን ከመይ ኢልና ድማ ንታሪኽና ክንልውጦ ከም እንኽእል ዘርኢ ተዋስኦ።

"መንግስቲ ሓንቲ 'ኣብ ድላየይ እዋን'የ ዝምርዖ (I will Marry when I want) እትበሃል ተዋስኦይ ካብ ምርኢት ንኽዓግት ብ1978 ኣብ ጽኑዕ ቤት ማእሰርቲ ንሓደ ዓመት ደርበየኒ።

ብድሕሪኡ ድማ ከም ዝስደድ ገበረ። ኣብ ስደት ኰይነ ግን ምስ ህዝበይ ዝነበረኒ ምትእስሳር ኣየቋረጽኩን። ኵሉ ግን ሓሊፉ፡ ሕጂ ዋላኳ ኣብ ካሊፎርንያ እንበር ኣብ ስደት ዘሎኹ ዀይኑ ኣይስምዓንን። ናብ ሃገረይ ክምለስ ስለ ዝኽእል" እናበለ የዕልል።

ኵሎም ዓበይቲ ጸሓፍቲ ገዲፎምና እናኸዱ ...

መብዝሕትኦም ዓበይቲ ጸሓፍቲ ኣፍሪቃ ካብ ሃገሮም ይስደዱ። "ኵሎም ዝስደዱ እንተ ድኣ ዀይኖም ኣፍሪቃ ከመይ ኢላ ካልእ ንጉጊ ክትፈጥር ትኽእል - ዝስደድ ጸሓፊ ዘይኰነስ ምሳና ዚተርፍ ጸሓፊ?" ንዚብል ሕቶ መልሲ ክህበሉ ኸሎ ...

"ቅጀላ ወይ ከኣ ኣእምሮኣዊ ስእሊ ምስኣል ኣብ ሚዛን ዲሞክራስያ ማዕርነት የትሕዘና'ዩ ክብል እኽእል። ቅጀላ፡ ገደብ ትምህርቲ፡ ሃብቲ፡ ጾታ፡ ዘርኢ የብሉን።

ዝዀነ ሰብ ቅጀላ ተጠቒሙ ዛንትኡ ክጽሕፍ ወይከኣ ሓደስቲ ዛንታታት ኪፈጥር ይኽእል'ዩ። ኣፍሪቃ ሓደስቲ ብሉጻት ንኣሽቱ ጸሓፍቲ ካብ ምፍራይ ዓዲ ኣይወዓለትን።

ኣነ እዞም ሓደስቲ ጸሓፍቲ ናብ ቋንቋ-ኣደ ቆላሕታ ክገብሩ ተስፋ እገብር። ብትርጐማ ኣቢልና ምስ ካልኦት ተዛረብቲ ክንረዳዳእ ንኽእል፡ ጽሑፋት ከነቕርብ ይከኣል'ዩ። ስለዚ ግዲ ኣይትግበረሉ፡ ኣፍሪቃ ጸሓፍቲ ካብ ምፍራይ ኣይከተቋርጽን'ያ" በለ።

ተወሳኺ ሓበሬታ ...

ንጉጊ ኣብ ሓቂ ዝተመርኰሰ ልበ-ወለዳዊ ዛንታታት (ኖቨል) ኰነ መምሃሪ መጻሕፍቲ ጥራይ ዘይኰኑ ካልእ ዝዓይነቶም መጻሕፍቲ ይጽሕፍ'ዩ። ሓጸርቲ ዛንታት፡ ተዋስኦታት፡ ናይ ቈልዑ ዛንታታት፡ ታሪኽ ህይወት ... በብዓይነቶም መጻሕፍቲ'ዩ ኣበርኪቱ።

መጻሕፍቱ ድማ ኣብ ልዕሊ ሰላሳ ቋንቋታት'ዮም ተተርጒሞም።

በቲ ዘበርከቶ ድማ ብርክት ዝበሉ ኣህጕራውያን ብልጫታት'ውን ተሸሊሙ'ዩ። ብተወሳኺ፡ ኣርባዕተ ናይ ክብሪ መዓርግ ዶክቶር ካብ ፍሉጣት ዩኒቨርሲታት ተዋሂቡ'ዩ - እንኮላይ ካብ የል (Yale) ዩኒቨርሲቲ።

Image copyright Mark Boster

ብዕለት 3/3/2019 ኣብ ናይሮቢ ብቢ.ቢ.ሲ. ዎርልድ-ሰርቪስ ዝተኻየደ ናይ ቡክ-ክለብ መደብ ንጉጊ ቀሪቡ ንዳርጋ ሓደ ሰዓት ተዛሪቡ፣ ዜደንቕ መደብ ነበረ።

ኣብ መጠረስታ ናይቲ መደብ ሓንቲ ካብ'ቶም ሓተትቲ "መዓስ ድኣ ኢኻ ንኬንያ ትምለስ? ደጋጊምና ክንረኽበካ ምደሌና" እናበለት ሐተትት። መልሲ ቅድሚ ምሃቡ ግን ንጉጊ ስሓቐ። ትርጕም ናይቲ ስሓቕ ንሱ ባዕሉ ዋንኡ፡ ግናኸ ታሪኹ ዚፈልጥ ሰብ ኣብ ናይ ሓሳብ ጕዕዞ ክሽመም ይኽእል።

ኣፍሪቃ ንብሉጻት ደቃ ክትሃድንን፡ እንተ እቶም ደቂ ኣብ ግዳም ኰይኖም መንነቶም ንኽዕቅቡ ዘካይድዎ ቃልሲ ተዘኪሩዎ ይኸውን።

ንጉጊ "ሕጂ ድኣ ብዕድመ ደፊአ'ንድየ ... ጥሮታይ ግን ክሳብ መዓልቲ ስንብታይ ኣብ ኬንያ ከሕልፎ ምዴለኹ" ብምባል መልሲ ሃበ። ቃዝኖት ዚፈጥር ኵነታት ኣፍሪቃ።

ሓደ መዓልቲ ኣፍሪቃ ንዝጠፍኡ ደቃ ትእክብ'ዶ ትኸውን? ከምቲ ባህግን ጻዕርን ንጉጊ ብቋንቋ-ኣደ ምጽሓፍ ይስዕርርዶ ይኸውን?

ተመሳሳሊ ዛዕባታት