ደቂ ኣንስትዮ፡ ቅዲ ቁኖ ንምስኣን ተፈጥሮኣዊ ፀጉሪ ምኽንያት ክኸውን'ዶ ይኽእል?

ኣፍሪቃዊ መቦቆል ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ጥዕና ፀጉረን ንምሕላው፡ ኣብ ኣሰራርሕ ወይ ቅዲ ክግደሳ ኣለወን Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ኣፍሪቃዊ መቦቆል ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ጥዕና ፀጉረን ንምሕላው፡ ኣብ ኣሰራርሕ ወይ ቅዲ ክግደሳ ኣለወን

ንዓመታት፡ፀጉራ ብሓድሽ ቅዲ ክትቁነን፡ ተወሳኺ ፀጉሪ ገይራ ክትቑንኖ ዝፀንሐት ጓል 31 ዓመት ደቡብ ኣፍሪቃዊት 'ሞዴል' ኣብዚ ሕዚ እዋን ብዘይ ፀጉሪ (በራሕ ኮይና) ተሪፋ'ላ።

"ናብ እንዳ ፀጉሪ ብዝከድኩ ቁፅሪ ነቲ ዝተቖነነ ተወሳኺ ፀጉሪ ም ስፈታሕኩ፡ ነቲ ናተይ [ተፈጥሮኣዊ] ቁሩብ ከፉኩሶ ወይ ከሐድሶ ዝኽእል ኬሚካል ይገብረሉ። ኣብታ መዓልቲ ከኣ ካልእ ዓይነት ተወሳኺ ፀጉሪ ይገብረሉ። ናይ ባዕለይ ፀጉሪ ተጠቂመ ኣይፈልጥን" ትብል ባንደሊ (ትኽክለኛ ስማ ኣይኮነን)።

ትራክሽን ኣሎፐስያ፡ ምስ ግዜ ኣብ ፀጉሪ ዘጋጥም ምቁርራፅ ወይ ምስብባር'ዩ። ባንዲለ ድማ ተመሃሪት ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ እንከላ'ያ ፀጉራ ይሰባበር ምህላዉ ተገንዚባ።

እቲ ፀገም ግን ኣብኣ ጥራይ ዝረኣይ ኣይኮነን። ኣፍሪቃዊ መቦቆል ኣብ ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ ካብ ሰለስተ እዚ ፀገም ጥዕና ፀጉሪ የጋጥመን።

ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ብዩኒቨርሲቲ ቦስተን ዝተኻየደ መፅናዕቲ ነይሩ። ኣብቲ መፅናዕቲ ድማ ኣስታት 6,000 ኣፍሪቃዊ መቦቆል ዘለወን ኣፍሪቃውያን ተሳቲፈን።

Image copyright Bandile
ናይ ምስሊ መግለጺ ዝተላፀየ ርእሲ ባንደሊ

ካብተን ደቂ ኣንስትዮ እተን 48 ሚእታዊት ብሰንኪ 'ትራክሽን ኣሎፐስያ' (ምስ ግዜ ዝፍጠር ምስኣን ተፈጥሮኣዊ ፀጉሪ) ከም ዘጋጠመን ኣረጋጊፀን።

"ነቲ ዘይናትና [ዘይተፈጥሮኣዊ] ተወሳኺ ፀጉሪ ካብ ርእስና እንተ ነውርዶ፡ ካብ 10 ደቀንስትዮ ኣብተን 8 ተመሳሳሊ ፀገም ምተረኸበ፡ ይኹን እንበር ብግልጺ ክንዛረበሉ ኣይንደልን ኢና። ብጣዕሚ ኢዩ ዘሕፍረና" ትብል ባንዲለ።

ንሳ ከም እትብሎ፡ ሓኻይም ነቲ ዘልገበቶ ፀጉሪ ክተልዕሎ ምስ ነገርዋ፡ ዝተጠቕመትሉ መጣበቒ ንሱር ፀጉራ ከም ዝጎድኦ ከረጋግፁ ኪኢሎም።

'ግጉይ ኣረዳድኣ ብዛዕባ ተፈጥሮኣዊ ፀጉሪ'

ዝስፈን ዝቑነንን ተወሳኺ ፀጉሪ ነቲ ተፈጥሮኣዊ ክነውሕ ይሕግዞ ዝብል ግጉይ ኣረዳድኣ ብስፍሓት ምህላዉ ከም ምኽንያት ምብእኣስ እቲ ፀገም ኮይኑ ይግለጽ።

"እቲ ዝዓበናሉ ግጉይ ኣረዳድኣ፡ እቲ ዝስፈ ተወሳኺ ፀጉሪ ካብቲ ተፈጥሮኣዊ ፀጉርና ብቐሊሉ ምክንኻን ይከኣል ዝብል'ዩ" ትብል ባንደሊ።

ገለ መረዳእታታት ከም ዝሕብርዎ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ንዝስፈ ወይ ዝቑነን ከምኡ'ውን ከም ቆቢዕ ንዝግበር ተወሳኺ ፀጉሪ፡ ኣብ ነፍሲወከፍ ዓመት ኣስታት 6 ቢልዮን ዶላር ወፃኢ ይግበር።

ኣብ ታንዛንያ ከተማ ዳር ኤስ ሰላም፡ ቤት ፅባቐ ዘለዋ ሱዛን ማጋይ ከም እትብሎ እንተኾይኑ፡ መብዛሕትኤን ደቂ ኣንስትዮ ንመልገቢ እቲ ተወሳኺ ፀጉሪ ዝጥቀማሉ መጣበቒ ትኽክለኛ ኣይኮነን።

"እቲ ተወሳኺ ፀጉሪ ንነዊሕ እዋን ኣብ ርእሰን ክፀንሕ'የን ዝገብራ። ንሕና ክሳብ ክልተ ሰሙን ጥራሕ ከፅንሕኦ ኢና ንምዕደን፡ ንሰን ግን ክሳብ ሰለስተ ወርሒ ስለ ዘፅንሕኦ ነቲ ተፈጥሮኣዊ ፀጉረን ክስእንኦ ይግደዳ" ክትብል ተረድእ።

ኣፍሪቃውያን ደቂ ኣንስትዮ ንፀጉረን ብሃፋ ክተርክስኦ (ናይ ፀጉሪ ስቲም ክኣትዋ) እንተኺኢለን፡ ራሕሲ ክህልዎን ከይሰባበርን ከም ዝገብር ኣብ እንግሊዝ ዝመደበሩ ሓደ ትካል ምርምር ጥዕና ፀጉሪ ይሕብር።

እቲ ሃፋ ግን ሓንሳብ ንዝተሰባበረ ወይ ንዝጠፍአ ፀጉሪ ክመልሶ ከም ዘይክእል እቲ ትካል የዘኻኽር።

እዋን ወሊድን ምስኣን ፀጉርን

ኣብ ጥዕና ፀለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ዘተኮሩ ፅሑፋት ብምፅሓፍ እትፍለጥን ኣብ እንግሊዝ እትነብርን ዶክተር ጁሞኬ ኮሶ-ቶማስ፡ ቅዲ ኣሰራርሓ ፀጉሪ መንቀሊ ነቲ ምስ ግዜ ዝምዕብል 'ኣሎፐስያ' ዝተባህለ ምስኣን ፀጉሪ (ምብራሕ) ከም ዝኾነ ብምግላፅ፡ ገለ መቦቆላዊ ትሕዝቶ ከም ዘለዎ'ውን ተረድእ።

"ቆልዓ ምውላድ፣ መቆፃፀሪ ወሊድ ምጥቃምን ጭንቀትን ምጥፋእ ፀጉሪ ደቂ ኣንስትዮ ከስዕቡ ይኽእሉ" ትብል። ይኹን እንበር እዚ ምስኣን ፀጉሪ ርእሲ ግዚያዊ ከም ዝኾነ'ያ ትሕብር።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ኣብ ዕዳጋ ፀጉሪ ኣፍሪቃ ሚልዮናት ዶላራት ከም ዝንቀሳቐስ ይግለፅ

ቦይቱሜሎ ሞንያኪ ዝተበሃለት ጓል 39 ዓመት ደቡብ ኣፍሪቃዊት፡ ቅድሚ ሸሞንተ ዓመት ምሉእ ፀጉራ ስኢና ወይ መሊጣ። ነዚ ድማ ምስቲ ኣብ 2002 ቆልዓ ዝወለደትሉ ግዜ ተታሓሕዞ።

"ብዙሓት ኣዝማደይ ኣብ እዋን ወሊድ ፀጉረን ከም ዝሰኣና እፈልጥ" እትብል ቦይቱሜሎ፡ እቲ ፀገም ካብ ዓባያ ከም ዝጅምር ትዛረብ።

Image copyright Boitumelo Monyaki
ናይ ምስሊ መግለጺ ቦይቱሜሎ ፀጉራ መሊሱ ይቦቁል'ኳ እንተሃለወ ብዙሕ ከም ዘይኮነ ትዛረብ

ሕጂ ብዘሎ ኩነታት ፀጉራ ከም እትሓፍር፡ ይኹን ደኣ'ምበር ድሕሪ ሕጂ መሊኡ ዝምለሰሉ ዕድል ከም ዘይህሉ ኣሚና ምቕባላ'ያ ትገልፅ።

ፀጉረን ብምስኣን ኣብ ፀገም ንዝርከባ ኣፍሪቃውያን ደቂ ኣንስትዮ ዝሕግዝ ኣማራጺታት ክትርእይ ባህጊ ከም ዘለዋ ብምሕባር "ዋላ እተን እንዳጽባቐን ሰብ ሞያ ፀጉርን ነዚ ፀገም ከመይ ከም ዝፈትሕኦ ኣይፈልጣን" ትብል።

ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ቅዲ ወይ ኣሰራርሕ ፀጉረን ክግደሳ ብምሕባር፡ ብዙሕ ኬሚካላት ከይጥቀማን ብቐፃሊ ድማ እቲ ዝለግብ ይኹን ዝቑነን ፀጉሪ ከይገብራ ትምዕድ።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ብቪታሚናት ዝማዕበለ መግብታት ንዕብየትን ጥዕናን ፀጉሪ አገደስቲ እዮም

ተወሳኺ ዛንታ