ክሊማዊ ለውጢ: ኣቓልቦ መንግስትታት ንምርካብ ሰለማዊ ሰልፊ ይካየድ ኣሎ

ሰልፈኛታት ኣብ ኣውትራልያ Image copyright Getty Images

ሎሚ ዓርቢ፡ ኣብ መላእ ዓለም፡ ክሊማዊ ለውጢ ካብ ማሕበረሰብ ዓለም ግቡእ ኣቓልቦ ንኽረክብ፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ቆልዑን መንእሰያት ዝሳተፍዎ ሰለማዊ ሰልፊ ይካየድ ኣሎ።

እዞም ሰለፍኛታት መንግስታት ዓለም ረዚን ዝኾነ ተበግሶ ወሲዶም ንመጻኢ ወለዶን መሬትን ክከላኸሉ እዮም ዝጽውዑ ዘለው።

እዚ ሎሚ ዝጀመረ ሰለማዊ ሰልፊ ኣብ ኣውስትራልያ፤ ኤውሮጳ፤ ኤስያ ከምኡ'ውን ኣብ ኣሜሪካ ክካየድ እዩ። ኣብ ኣውስትረልያን፤ ታይላድ፤ ጃፓን፤ ኢንዶነዝያ፤ ፊሊፒንስ ከምኡ'ውን ኣብ ማንያማር ተጀሚሩ'ሎ።

ኣብ ሲንጋፖርን ደቡብ ኮርያን ኣብዘን ቀዳመ-ሰንበት ክካየድ ውጥን ተተሒዙሉ'ሎ።

ክሊማዊ ለውጢ፡ ሓደ ካብ ዓበይቲ ብድሆታት መበል 21 ክፍለ-ዘመን ኮይኑ ይርከብ። ተመራመርቲ ክሊማ ከም ዝሕብርዎ፡ ምውሳኽ ዓለማዊ ዋዒ ነቲ ንቡር ክሊማ ለዊጡ፡ ህይወት ኣብ መሬት ክህሉ ከም ዘይከኣል ክገብር ዝኽእል ሳዕቤናት የስዕብ ከምዘሎ ከጠንቅቑ ጸኒሖም ኣለዉ።

እዚ ኣብ ዝሓለፈ 50 ዓመታት ዝተራእየ ወሰኽ ዓለማዊ ዋዒ፡ ጠንቁ ንጥፈታት ወዲ ሰብ ምዃኑ ተመራመርቲ ይገልጹ።

ካብ ዝተፈላለየ ኢንዱስትርያውን ሕርሻውን ንጥፈታት ተተፊኡ ዝወጽእ ካርቦንዳይኦክሳይድን ካልኦት ሃሰይቲ ባእታታትን ኣብ ኣህጉርና ዓቢይ ብድሆ ፈጢሮም ከምዘለው ይግለጽ።

16 ዝዕድሚኣ ሽውደናዊት መንእሰይ ግሬታ ትዩንበርግ፡ ኣብ ዓለም-ለኻዊ ክሊማዊ ጐስጓስ ህያው ኣርኣያ ብምዃን ብዙሕ ኣድናቖት ዘትረፈት ተመሃሪት'ያ። እዚ ሰለማዊ ሰልፍታት'ውን ብናታ ተበግሶን ጻውዒትን ከም ዝተጀመረ ይግለጽ ኣሎ።

ቃልሲ ንድሕነት መሬትና

ግሬታ ትዩንበርግ ዝጀመረቶ ሾቦሮ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ልሒሙ ይርከብ፣ ኣፈኛ ናይ ሚልዮናት መናእሰይ ብምዃን "መጻኢ ህይወትናን ዓለምናን ባዕላትና ነድሕን" ዜስምዕ ጭርሖ ሒዛ ኣብ ትካላት መንግስታት ዓለም ኣቤት ብምባል፡ ንተጀሃርቲ ፖለቲከኛታት ብምምካት፡ ንሕልና ናይ ኸምኣ ዘኣመሰሉ መናእሰይ ዜበራብርን ንኻልኦት ጐስጐስቲ-ክሊማ ዘበራትዕን መልእኽትታት ሒዛ፡ ፍሉይ ብዝዀነ ኣገባብ ትቃለስ ዘላ መንእሰይ'ያ።

እዛ ድሮ ኣህጕራዊ ተፈላጥነትን ተቐባልነትን ዝረኸበት መንእሰይ በብዓይነቶም ሽልማት ብምርካብ ሕጽይቲ ንናይ ብልጫ ኖቤል ክትከውን በቒዓ ኣላ።

ዝሓለፈ 15 መጋቢት 2019፡ ግሬታ ብዘበገሰቶ ጻውዒት ንሾበሮን ተቓውሞን ኣብ 112 ሃገራት፡ ቍጽሮም 1.4 ሚልዮን ዝኣክል መናእሰይ ዓለም፡ ንመልእኽታ ግብራዊ መልሲ ሃቡሉ፣ ኣብ ጽርግያታት ዓለም ወጺኦም ከኣ ደገፎም ገለጹ። እቲ ዚስዕብ ዓቢዪ ሰላማዊ ሰልፊ ድማ ን 24 ግንቦት ክካየድ ዓቢ ትጽቢት ተገይሩሉ ኣሎ፣ ግሬታ ኸኣ ኣብ ማእከሉ ክትህሉ'ያ።

"ክሊማዊ ለውጢ"

ኣብዚ እዋን'ዚ፡ ኣብ ዓለምና፡ ብሕልፊ'ኳ ኣብ ምዕራባውያን ሃገራት፡ እቲ ዝዓበየን ኣዝዩ ኣገዳስን ዛዕባ ጕዳይ "ክሊማዊ ለውጢ" (Climate Change) ኰይኑ ይርከብ።

ንምዃኑ ክሊማዊ ለውጢ እንታይ ማለት'ዩ? ንዓናን ንኣፍሪቃናንከ ብኸመይ ይጸሉ?

ክሊማዊ ለውጢ ክበሃል ከሎ ኣብ ልዕሌና ጽልዋ ዘሎዎ ስለ ዘይመስለና እናሰማዕና ከም ዘይሰማዕና ሸለል ብምባል ኢና ንሓልፎ። ምስ ሕዱር ድኽነት ንቃለስ ስለ ዘሎና ግዲ ዀይኑ፡ ክሊማዊ ለውጢ ናይ ምዕራባውያን ጸገም ጌርና ኢና ንወስዶ። ከምኡ ግን ኣይኰነን።

ስነ-ፍልጠተኛታት ከም ዝብልዎ፡ ሳዕቤን ክሊማዊ ለውጢ ኣብ'ተን ነቲ ጠንቂ ዘለዓዓላ ምዕቡላት ሃገራት ዘይኰነስ ኣብ ኣፍሪቃን ካልኦት ኣብ ጐደና ምዕባለ ዝርከባ ሃገራት'ዩ ብዝያዳ ዝኽሰት።

መንግስታት ዓለም ካብ ሕጂ ጀሚረን ኣካይድአን እንተዘይኣስተኻኺለን ኵላትና ግዳይ ክሊማዊ ለውጢ ክንከውን ኢና - ንምድጋሙ፡ እቲ ንዓለምና ዘንጻላልዋ ዘሎ መቕዘፍቲ ኸኣ ብዝያዳ ኣብ ልዕሊ ድኻታት ሃገራት'ዩ ክፍጸም። ነዚ ክኽሰት ጀሚሩ ዘሎ ቅዝፈት ንምቍጽጻሩ ሃገራት ኣፍሪቃ እንታይ ኮን ይገብራ ኣለዋ? ጽባሕከ ክሊማዊ ለውጢ እንታይ ሒዙ ይመጽእ ይኸውን?

ምንቍልቋል ኵነታት-ክሊማ ዓለም ...

ብዛዕባ ለውጢ ክሊማ-ዓለም ምስ እንዛረብ ምእንቲ ኣዕሚቝና ንክንሓስብ በቲ ዉጽኢቱ እስከ ንርኣዮ - በቲ ብተደጋጋሚ እንርእዮ ዘሎና ባህርያዊ ዕንወት ማለት'ዩ።

ንኣብነት፡ ግሎባዊ ሸልቂ (ኣብ መሬትና ዝኽሰት ወሰኽ ሙቐት)፡ ማዕበል፡ ባርዕ-ዱር፡ ነቕጺ፡ ወሰኽ ጽፍሒ ባሕሪ፡ መኽሳእቲ (ጥዕና ሰባት)፡ ብርሰት ኣትክልትን እንስሳን፡ ዜዕለቕልቕ መጠነ-ዝናብ፡ ዕንወት ቍጠባ፡ ተቓውሶ ስርዓተ-ማሕድሮ (ኢኮሲስተም) ... ወዘተ።

Image copyright Getty Images

ህቦብላ ኢዳይ፡ እቲ ብወርሒ መጋቢት ኣብ ሞዛምቢክን ዚምባብወን ማላዊን ብህቦብላ ዝተኸሰተ ዓቢ ዕንወት ከም ኣብነት ዉጽኢት ክሊማዊ ለውጢ ክቐርብ ይኽእል።

ህቦብላ ኢዳይ ብኣማኢት ዝቝጸሩ ሰባት ህይወት ዘጥፍአ፡ ዳርጋ ሓደ ሚልዮን ሰባት ካብ ናብራኦም ዘመዛበለ፡ ማእለያ ዘይብሉ ንብረትን መንበርን ዘብረሰ፡ ናይ ኮለራን ካልኦት ናይ ማይ ሕማማት ዘስዓበ ቅዝፈት ዀይኑ ስንብራቱ ንዓመታት ጐሊሑ ክርአ'ዩ።

ኣፍሪቃ፡ ብሓፈሽኡ ኣዘራርባ፡ ንቅልውላው ክሊማዊ ለውጢ ናይ ምምካት ዓቕማ ኣዝዩ ድሩት'ዩ። ሙቐት እናወሰኸ ምስ ዝኸይድ፡ ለውጥታት ኣብ መጠን ዝናብ ምስ ዝመጽእ፡ ንሕርሻ ዝትንክፉ ክሊማዊ ረቋሒታት ምስ ዝዛናበሉ እቶም ዝኽሰቱ ሽግራት ንክፍሊ ዓለምና ክቈጻጸሩዋ'ዮም።

ሻቕሎት ክሊማዊ ለውጢ

እታ ብዙሕ ዘይትዛረብ፡ ምስ ሰባት ከኣ ዘይትቐርብ ግሬታ ትዩንበርግ ካብ ኣዝዮም ርኹባትን ምዕቡላትን ቤተ-ሰብ'ያ ተወሊዳ። ኣዲኣ ዉርይቲ ናይ ኦፐራ-ደራፊት'ያ፡ ኣቦኣ ኸኣ ናይ ፊልም ተዋሳኣይ'ዩ።

ኣብ ንኡስ ዕድሚኣ ኵነታት ምንቍልቋል ዓለምና ሽዓ ኢሉ ምስ ተረድኣ ብግብሪ ክትምክቶ ተበገሰት። ብመጀመርታ ብበረራ ነፈርቲ ዚስዕብ ብከላ ኣየር ንምምካት ጕዕዞ ኣየር ጨሪሳ ደው ኣበለት - መንገደኛታት-ኣየር ቍጽሮም ምስ ዝንኪ ምስኡ ኸኣ ቍጽሪ በረራ ነፈርቲ ክጐድል'ዩ ካብ ዚብል ፍልስፍና ዝነቐለ ስጕምቲ።

ቀጺላ ኸኣ ብጀካ ኣሕምልቲ ካልእ ምግቢ ፈጺማ ምልካፍ ደው ኣበለት - ስጋ እንስሳን ካብ እንስሳታት እንረኽቦ ዓይነት ምግቢ ረሓቐት። ጽዑቕ ሕርሻ ከብቲ ብብዙሕ ሸነኻቱ ምስ ብከላ ኣየር ከም ዝተኣሳሰር ብስነ-ፍልጠታዊ መንገዲ ስለ ዝተረጋገጸ ኣብ ምዕራባውያን ሃገራት ተቐላብ-ሓምሊ ምዃን እቲ ዝሓሸ ኣማራጺ እናዀነ ይኸይድ ኣሎ። ስለዚ ግሬታ ንዓኣን ንስድራ-ቤታን ኣብቲ ዓይነት ህይወት ከተእትዎም ከኣለት።

ሓደ ዓርቢ መዓልቲ - 18 ነሓሰ 2018 - ኣብ እዋን ምርጫ-ሽወደን፡ እዛ ጥፍኣት ዓለምና ዘየደቀሳ መንእሰይ ብባዕላዊ ተበግሶኣ ታቤላኣ ሒዛ ኣብ ቅድሚ ፓርላማ ሽወደን ካብ ቤት-ትምህርታ ኣብኲራ ደው ኢላ ወዓለት። ክሳብ እቲ ምርጫ ዝውዳእ "ኣድማ ክሊማ" ዚብል ታቤላ ገቲራ በይና ኣብ ጽርግያ ትውዕል ነበረት።

እታ ዓለምና ብንሕና ዝንሕና ዘምጻእናዮ ቅልውላው ተንቈልቍል ስለ ዘላ ንከነሕውያ ግቡእና'ዩ እናበለት እትምጕት ግሬታ፡ ቀስ ኢላ ደገፍቲ ክትረክብ ጀመረት ... ጸኒሓ ኸኣ ኣቓልቦ መንእሰያት ማረኸት ... ከምኡ እናበለት ኸኣ ኣቓልቦ ዓለም ክትረክብ ከኣለት።

Image copyright John van Hasselt - Corbis

ናይ ዉሽጢ ሃገርን ኣህጕራውያን ጋዜጠኛታት ተገዲሶም ቀረብዋ፣ መራሕቲ መንግስታት፡ ዓበይቲ ትካላት፡ ኣዝዮም ውሩያት ሰባት ሓንጐፋይ ኢሎም ተቐበልዋ፣ መራሕቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ደለይዋ፡ ጳጳስ ፍራንሲስ ዓደምዋ፡ መዓጹ ብዙሓት ማሕበራት ከኣ ተራሕወላ።

ሰር ደይቪድ ኣተንበራ፡ እቲ ኣብ ዓለም ብህይወት እንስሳታትን ኣትክልትን ዘዘንቱ ወሓለን ዝዓበየ ኣቕራብ-ምርኢትን ንግሬታ ኣብ መደቡ ኣእተዋ። ዓበይቲ ኣህጕራውያን ማሕበራት ናይ ግሬታ ራእይ ንምስማዕ ኣብ ፈቐዶኡ ኣኼባታት ብቐጻሊ ኣብ ምዕዳም ይርከቡ።

ኣብ ጠፈርና ዝኽዕብት ዘሎ ካርቦንዳዮክሳይድ ሳዕቤኑ ቅዝፈት'ዩ፣ ቀንዲ ምንጩ ኸኣ እቲ እንጥቀመሉ ነዳዲ-ቅራይ (fossil fuel) እዩ። ንዓለምና ኣብ መጻወድያ የእትዋ ከም ዘሎ ስነ-ፍልጠታውያን ብተደጋጋሚ ስምዕታኦም ኣቕሪቦም'ዮም፣ መንግስታት ዓለም ግን ነቲ ስምዕታ ጐስዮሞ ይሓልፉ ኣሎዉ።

ኣብ 2017 ብዝተኻየደ መጽናዕቲ ቀዳሞት ምንጪ ጽዓት ከምዚ ዝስዕቡ'ዮም - ነዳዲ ዘይቲ (34%)፡ ከሰል (28%)፡ ባህርያዊ ጋዝ (23%)። እዚኦም 85% ናይ ነዳዲ-ቅራይ ኰይኖም መጠን ካርቦንዳዮክሳይድ ክብ ከም ዚብል ገይሮምዎ ኣሎዉ።

ክሊማዊ ለውጢ ንመነባብሮ ደቂሰብ ዝብድሆም ዘሎ እቲ ዝዓበየን ኣዝዩ ከሻቕሎም ዚግባእ ተርእዮ'ዩ። እቲ ተርእዮ ኣብ ኵሎም ክፍለ-ዓለማት ድሮ ተጋሂዱ'ዩ - ንሕርሻን ጥዕናን ማያትን ኢኮ-ሲስተምናን ዜናውጽ ዘሎ ዀይኑ ንመነባብሮ ደቂሰባት ዓቢ ዕንቅፋት ኰይኑ ይርከብ።