መሪር ተዘክሮ ወዲ ጀኔራል ደምሴ ቡልቶ

Image copyright DEREJE DEMSIE
ናይ ምስሊ መግለጺ ጄኔራል ደምሴ ቡልቶ

ጀነራል ደምሴ ቡልቶ፡ ሓደ ካብቶም ቀንዲ ሃንደስቲ ናይቲ ፈተነ ዕልዋ መንግስቲ'ዩ ነይሩ። ወዱ፡ ኣቶ ደረጀ ደምሴ፡ ሕጂ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ዝነብር ኮይኑ፡ ኪኢላ ሕጊን፡ ኣብ ክፍለ ግዝኣት ማሳቹሰትስ ናይ ዝርከብ ማሕበር ጠበቓታት ገበናዊ ጉዳያት ፕረዚደንት'ዩ።

"ኣቦይ ንወላዲት ሃገሩ ዝነበሮ ፍቕሪ መለክዒ ኣይነበሮን" ክብል ዝገልጽ ኣቶ ደረጀ፡ ነቲ ጽቡቕ ዝኽሪ ቁልዕነቱን፡ ከምኡ'ውን ነቲ ቅድሚ 30 ዓመት ዝተኻየደ ኩነታት ብኸምዚ ዝስዕብ ንቢቢሲ ኣካፊሉ'ሎ።

ብምኹርኳም ንወራረድ!

ቆልዓ እንከለኹ ምስ ኣቦይ ኣብ ገዛውትና ኣዘውቲርና "ዎክ" ንገብር ኔርና። ብፍላይ ኣጋ ምሸት… ኣብ መንገዲ ቦሌ…

ትዝ ይብለኒ፡ ኣቦይ ትኽ ኢሉ፡ ክሳዱ ኣቕኑዑ'ዩ ዝስጉም ነይሩ። ኣነ ድማ፡ ኣራንሸይ እናሓሰኹ፡ እግሪ እግሩ እናሰጎምኩ ብሕቶታት እህውኾ…

"ኣብ ግዜ ኲናት ብኸመይ'ዩ መድፍዕ ዝሃርም?"

"ሓባሪ ተዂሲ ኣሎ፡ ንሱ ርሕቀቱ ዓቂኑ ብዝሃቦ ምልክት'ዩ ዝትኩስ። ሓደ ሓደ እዋን'ውን ግምት ክጥቀም ዝግደደሉ ኩነታት ኣሎ"

"ርሕቀት ከይለከዐ ብኸመይ ክፈልጥ ይኽእል?"

"ሜላ ኣለዎ…"

Image copyright DEREJE DEMSIE
ናይ ምስሊ መግለጺ ደረጄ ደምሴ ምስ ወላዲኡ

"ብግምት ከመይ ኢሉ ይኸውን… ባባየ? ንኣብነት፡ ንስኻ ሕጂ ካብዚ ክሳብ ኣብቲ ህንጻ ዘለዎ ዘሎ ርሕቀት ክትግምት ትኽእል?"

"ኣጸቢቐ"

"ክንደይ ሜትሮ ይኸውን?"

"ሚእትን ሓምሳን" ዕትብ ኢሉ መለሰለይ።

"ኣይከውንን'ዩ! ሚእቲ እንተ ኣኺሉ ክግረም'የ" ኢለዮ።

"ትወራረድ?" በለኒ ደዉ ብምባል፡ ብኣባታዊ ፍሽኽታ እናጠመተኒ።

"ንወራረድ!" በልኩ ንናይ ስጉሚ ምዕቃን ንምጅማር ደዉ ኢለ…

"ብምንታይ ትወራረድ?" በለኒ ስሓቕ እናመሎቖ…

"ብምኹርኳም"

ኣቦይ፡ ካዕካዕ ኢሉ ድሕሪ ምስሓቕ፡ "እምቧእ! ኣብ ዝደለኹዎ ሰዓት ጸዊዐ ክኹርኩመካ እናኸኣልኩስ ስለምንታይ ብምኹርኳም እወራረደካ?" በለኒ።

"ሐራይ እሞ ብምንታይ ይኹን?"

"በል እንድኣ ተሳዒርካ ነዛ ሒዝካያ ዘለኻ ኣራንሺ ክበልዓ'የ፡ እንተ ሲዒርካ ግን ክትኩርኩመኒ ኢኻ" በለኒ እናሰሓቐ።

ተሰማሚዐ።

ነፍሲ ወከፍ ስጉሚ ሓደ ሜትሮ ዝኣክል ምእንቲ ክኸውን፡ እናንዋሕካ ቁጸር ኢሉ፡ ካብቲ ደው ዝበልናሉ እናሰሓቐ ምሳይ ክቖጽር ጀሚሩ።

ገዛና ክንበጽሕ እንከላና፡ ነታ ንብዙሕ ሰዓታት ዘለስለስኩዋ ኣራንሸይ ቀሪፉ፡ እንሓንሳብ'ውን ንዓይ ከሕርቕ ኢሉ፡ ፍሽኽ እናበለ ንቁልቁል እናጠመተኒ፡ ስሓቑ ሓቢኡ ይበልዓ ነበረ።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ኣብቲ ዘመን፡ ቆልዑ ከይተረፉ ወተሃደራዊ ሰላምታ ለሚዶም

"ምሸት ምሸት ጀነራል ፋንታ ንገዛና ይመጽእ ነይሩ"

ቀደም ኣብ ቦሌ ድልድል "ካራማራ" ዝበሃል ሆቴል ነይሩ። ገዛና ብእኡ እትው ምስ በልካ'ዩ፡ ኣብ ፊት ኤምባሲ ሶማልያ።

ኣቦይ፡ ካበየ ዓውደ ግንባር ጸኒሑ ናብ ገዛ ክመጽእ እንከሎ ኣዝዩ ደስ ይብለና ነይሩ። ንኣብነት፡ ሃረር። እኳ ድኣ ምስ ጀነራል መርእድ ጽቡቕ ጌሮም ዝተቐረረብሉ ሽዑ ይመስለኒ።

ጀነራል መርእድ ንጉሰ ንዝተወሰነ ግዜ ካብ ሰራዊት ወጺኡ ናይ ክፍለ ሃገር ሃረርጌ ኣማሓዳሪ ኮይኑ ነይሩ። ኣብቲ እዋን'ቲ ክረምቲ'ዩ ነይሩ። ኣነ ድማ፡ ምስ ኣቦይ ኣብ ሃረር ነይረ። ን'ጋሽ' መርእድ ዝተመደበሉ መንበሪ ይሕደስ ስለዝነበረ፡ ኣብ ገዛና'ዩ ዝቕመጥ ነይሩ። ምሸት ምሸት ሓቢሮም ክጻወቱ ከለዉ፡ ኣነ ድማ ዝስተ ገለ እናቐረብኩ ኮፍ እብል።

ጀነራል መርእድ ኣዝዩ'ዩ ዘቕርበና ነይሩ። ቆልዑ ይፈቱ'ዩ። ስለዚ ዝዘራረብዎ ዝነበረ ብምሉኡ እሰምዖ ነይረ። ዝበዝሕ ግዜ ብዛዕባ ናይታ ሃገር ጸገማት'ዮም ዝዘራረቡ። ኩነታት ኲናት ከም ዝረበሾም፡ እቲ ኣብቲ ኲናት ዝሃልቕ ዝነበረ ሰራዊት የሻቕሎም ከም ዝነበረ እዝክር።

ርግጽ'ዩ ብዛዕባ ዕልዋ መንግስቲ ወይ ከምኡ ዝመስል ጉዳይ ኣብ ቅድመይ ክዘራረቡ ኣይዝክርን'የ።

ናይ ጀነራል ፋንታ በላይን ኣቦይን ርክብ እናሓየለ ዝመጽአ ድማ ኣብ ግዜ "ባህረ ነገሽ"ን "ወፍሪ ቀይሕ ኮኾብ" ["6ይ ወራር"]ን ይመስለኒ። ኣቦይ ካብቲ ኣዛዚኡ ዝነበረ እዚ ምብራቕ ንዝተወሰነ ግዜ ናብ ኤርትራ ብምኻድ ንክሊቲኡ ወፍርታት ብምውህሃድ መሪሑ ነይሩ። ኣብቲ እዋን'ቲ ጀነራል ፋንታ ኣዛዚ ሓይሊ ኣየር'ዩ ነይሩ።

ከማን፡ ንመጀመርታ ግዜ ብሓይሊ ባሕርን ሓይሊ ኣየርን ዝተወሃሃደ መጥቃዕቲ ዝተገብረሉ ይመስለኒ። ኣብቲ ኲናት'ቲ ደፊኦም ናቕፋ ክሕዙ ፈቲኖም ነይሮም። ቅድሚኡ'ውን ባረንቱ ዳግማይ ተቖጻጺሮም ነይሮም። እቲ ኲናት እቲ ንኣቦይን ጀነራል ፋንታን ዘቀራረቦም ይመስለኒ።

ንምንታይ ይመስለካ…ከምኡ ዝብለካ ዘለኹ… ድሕሪኡ ጀነራል ፋንታ ምሸት ምሸት ገዛና ክመጽእ ጀሚሩ። ኣቦይ ኣብ ዝመጽኣሉ ጀነራል ፋንታ ይመጽእ እሞ ንነዊሕ ሰዓታት የዕልሉ።

ኣብ ገዛና፡ ሚኒስተር ይኹን ጀነራል ኣብ ዝመጽእሉ፡ ቆልዑ ውጹ ኣብ ደገ ተጻወቱ ኣይንበሃልን ኢና፡ ኮፍ ኢልና ክንሰምዕ ይፍቀደልና ነይሩ። ጀነራል ፋንታ እንተ መጺኡ ግን ከምኡ ዝበሃል ነገር የለን። ንበይኖም'ዮም ዘዕልሉ፡ ናብ ሳሎን ዝኣቱ የለን።

ካብኡ ሓሊፉ ድማ፡ ኣብ ሳሎን ከይኣኽሎም ሓሓሊፉ፡ ብሓንሳብ ብመኪና ወጺኦም ይምለሱ። ይዝከረኒ፡ ጀነራል ፋንታ ቶዮታ ነይራቶ።

ሕጂ ምልስ ኢለ ከሰላስል እንከለኹ፡ ኣብቲ ግዜ'ቲ ዶ ይኸውን ብዛዕባ ዕልዋ መንግስቲ ክውጥኑ ዝጀመሩ? እብል'የ።

ኣያ መርእድን ጀነራል ኣበራን

ንሕና ቀደም ቆልዑ እንከለና፡ ኩሉ ግዜ ገዛና ክመጽእ ንርእዮ ዝነበርና ጀነራል መርእድ'ዩ። ምስ ጀነራል መርእድ ኣዚና ንቀራረብ እኳ ኢና ኔርና። ከማን፡ ናይ በኹሪ ገዛና ባልጌ እዩ። ኣደይ'ውን ባልጌ በኹሪ ጓሉ'ያ። ክሳብ ክንድዚ ምቅርራብ ነይሩና። ጀነራል መርእድ ገዝኦም ኣብ ጎፋ ቄራ'ዩ ነይሩ። ይኹን ድኣ'ምበር ብዙሕ ግዜ ንገዛና ይመጽእ ነይሩ።

ጀነራል ኣበራ ኣበበ ከኣ ኣቦይ ኣዛዚ ምብራቓዊ እዚ ኣብ ዝነበረሉ ንሱ ምኽትል ነይሩ። ካብ ኣየር ወለድ ጀሚሩ ምስ ኣቦይ ይፋለጡ'ዮም። ጀነራል ኣበራ ብዙሕ ተመኲሮ ዝነበሮ ናይ ውግእ ኣዛዚ'ዩ ነይሩ። ስለዚ ይቀራረቡ ምንባሮም እዝክር።

ስለዚ፡ መርእድ፡ ፋንታን ኣቦይን፡ ብኸምዚ ኩነታት ተቐራሪቦም ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ዝወጠንዎ ይመስለኒ።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ካብ የማን ንጸጋም ኤዲ አሚን ዳዳ፣ ተፈሪ በንቲ፣ መንግስቱ ኃይለማርያም። 1968፡ አዲስ አበባ።

"ቁጠባ እታ ሃገር ኮዝ ግገዝእ ኣይክልን ነይሩ"

ካብቲ ግዜ'ቲ ጀሚሩ፡ ክሰምዖም እንከለኹ፡ እታ ሃገር ትወድቕ ምንባራ የዕልሉ ምንባሮም ነገሪካ'ለኹ።

ኣብ ኤርትራ ዘሎ ኲናት ብዝርርብ ክፍታሕ ከም ዘለዎ፡ ኣብ ትግራይ ዝነበረ ናይ ፓለቲካ ጸገም ክሳብ ማእከል ሃገር ክኸይድ ከም ዝኽእል ወዘተ። ኣብዞም ነጥብታት እዚኣቶም ዝተቐራረበ ኣረኣእያ ዝነበሮም ይመስለኒ።

ንምዃኑ፡ ናይታ ሃገር ቁጠባ ኲናት ዝኸበዶ'ዩ ነይሩ። ብናይ ኮዝ ዓቕሚ'ኳ ክትርእዮ እከለኻ፡ ናይ ፕላስቲክ ኮዝ ምግዛእ'ውን ዝኸበዶ'ዩ ነይሩ። ዝጠመየ ሰራዊት'ዩ ነይሩ።

እቲ ሰራዊት ኮሾሮ እናበልዐ ንክንድኡ ዓመታት ክዋጋእ ምኽኣሉ ንባዕሉ ዘገርም'ዩ። ዝማህመነ ቁጠባ ሒዝካ፡ ፍርቂ ሚልዮን ዝኣክል ሰራዊት ምምሕዳር ከም ዘይክኣል ኣቦይን ብጾቱን ዝተረድኡ ይመስለኒ።

ብፍላይ፡ ኣበየ ዓውደ-ኲናት እቲ ሰራዊት ዝኸፍሎ ዝነበረ ካብ መጠኑ ዝለዓለ ዋጋ ምስ ተዓዘቡ እናተበሳጨዉ ከም ዝመጽኡ ምግማት ይካኣል። እዚን ወዲ ከምዝን እናርኣዩ ድቃስ ምስ ሰኣኑ ይመስለኒ ናብ ዕልዋ መንግስቲ ዝበጽሑ።

ኮይኑ ግን፡ ከምቲ ኣቐዲመ ዝበልኩኻ፡ ኣብዚ ዝበጽሑ ኣብ ሓደ መዓልቲ ኣይኮነን። ሕጂ ንድሕሪት ተመሊሰ ክርእዮ እንከለኹ፡ ክርዳእ ካብ ዝኻኣልኩሉ ግዜ ጀሚሩ'የ ዝብለካ… እቲ ኲናት ደው ክብል ከም ዘለዎ'ዮም ዝዛረቡ ነይሮም።

እቲ ዕልዋ መንግስቲ ናይዚ ኩሉ ድምር ዝወለዶ'ዩ ክኸውን ዝኽእል…።

"ነቦይ ኣብ ዓውደ-ኲናት እናኸድኩ'የ ዝረኽቦ ነይረ"

ካብ ቁልዕነተይ ጀሚሩ፡ ምስቲ ሰራዊት'የ ዓብየ። ምኽንያቱ ድማ ኣቦይ እዩ። ሂወቱ ኣበየ ዓውደ-ኲናት እዩ ነይሩ። እኳ ድኣ፡ ኣብ ሰለስቲኡ ናይ ኢትዮጵያ ግንባራት፡ ሰራዊት ንምምራሕ ዕድል ዝረኸበ እንኮ ጀነራል ኣቦይ ይመስልኒ። ኣብ ምብራቕ፡ ዱቡብን ሰሜንን።

መጀመርታ ኣብ ሃረር ኣካዳሚ እነብር ነይረ ኢለካ ኣለኹ። ኣቦይ ናይ ቀዳማዊ ሃይለ ስላሴ ወታሃደራዊ መሰልጠኒ ቤት ትምህርቲ ናይ መጀመርታ ኢትዮጵያዊ ዳይረክተር ነይሩ። ቅድሚኡ እንግሊዛውያንን ህንዳውያንን'ዮም ዘመሓድርዎ ነይሮም።

ኣብኡ ናይ መኮንናት መንበሪ ነይሩ፡ ኣብ ፊት ሃረር ኣካዳሚ። ጽርግያ ሰጊርና፡ ካዴታት ኣብ ሰልፊ ተሰሪዖም ንርኢ ኔርና። ኩዕሶ እግሪ ንጻወት። ተስፋዮ ቸንቶ ዝበሃል ኣዝዩ ፍሉጥ ተጻዋታይ ነይሩ። ኩዕሶ የጻውተና ነይሩ።

Image copyright DEREJE
ናይ ምስሊ መግለጺ ጀ/ል ደምሴ ቡልቶ

ኣቦይ ደቡብ እዚ ኣብ ዝነበረሉ ድማ ኣብ ማዓሰከር ሰራዊት ንውዕል። ዝረኣናዮ ብጸወታ መልክዕ ንዛረበሉ። ድሕሪኡ፡ ናይ መድፍዕን ታንከኛን ምርእኢታት፡ ምረቓ ወተሃደራት፡ ዝሓልፈና ዋላ ሓደ ኣይነበረን። ሓወይ፡ ንኣብነት፡ ባሌ ዶሎ ፈልቱ ኣብ ዝበሃል ዓውደ-ኲናት ከይዱ ነይሩ፡ ምስ ኣቦይ። ኣዝዩ ከቢድ ውግእ ዝተኻየደሉ ቦታ'ዩ።

ኣነ ድማ፡ 'ጨንኣቅሰን'፡ ከረን ካብኡ ክሳብ ኣፍዓበት፡ ግዝግዛ፡ መስሓሊት ኬድና። ሕማቕ ቦታታት'ዮም ነይሮም። ሬሳ እናረኣኻ፡ እዚ ውግእ እናተኻየደ እንከሎ'ዩ። መድፍዕ ንቕድሚት እናተተኮሰ ኣቦይ ሒዙኒ ይኸይድ ነይሩ።

ጋዜጠኛ ሙሉጌታ ሉሌ፡ ቁምላቸው ደጀኔ፡ ኣብኡ ከም ዝረኸብናዮም ትዝ ይብለኒ። ኮ/ል ኣምሳሉ ገብረዝጊ'ውን ኣብኡ ነይሩ። እኳ ድኣ ናይ ዓውደ-ኲናት መነጸር ካብኡ ተቐቢለ፡ ኣብቲ ጎቦታት ዝግበር ዝነበረ ወግእ ኩሉ ርእየ ኣለኹ።

ስለዚ፡ ካብ ቁልዕነትና ጀሚሩ፡ ኣቦይ ንሰራዊት ኢትዮጵያ ክንፈልጦን፡ ፍቕሪ ሃገር ክሓደረናን ይደሊ ነይሩ።

ንኣብነት፡ ብሄራዊ ውትህድርና ጻውዒት ምስ ተገብረ፡ ናይ ዝኾነ ወዲ ጀነራል ብሄራዊ ውትህድርና ዝኸደ የለን። ኣቦይ ግን "እዚ ንብምሉኡ ህዝቢ ኢትዮጵያ ዝወጸ ሕጊ'ዩ፡ ወደይ እንተ ድኣ ተጸዊዑ ክኸይድ ኣለዎ" ኢሉ ወሲኑ። በዚ ምኽንያት ድማ ሓወይ ናብ ብሄራዊ ውትህድርና ዘሚቱ።

ብሰንኪ እቲ ዕረፍቲ ዘይህብ ኲናት ዝኣክል ኣቦይ ክንዲ'ዚኣ ትኣክል እፎይታ ኣይነበሮን። ኣነ፡ ንኣብነት፡ ኣብ ሓደ እዋን፡ ደሃዩ ክገብር ኢሉ ናብ ኣስመራ ከይደ ክረኽቦ ኣይክኣልኩን። ፍርቂ ለይቲ'ዩ ናብ ገዛ ዝመጽእ። ኣንጊሁ ድማ ናብ ቤት ጽሕፈቱ ይኣቱ። ሓደ ሓደ እዋን'ውን ኣብ ቤት ጽሕፈቱ ይሓድር፡ ትዕጸፍ ዓራት ኣላቶ።

ብተደጋጋሚ ክረኽቦ ብዘይምኽኣለይ መልእኽቲ ሰዲደሉ።

"ባባየ! ኣብዚ ኣስመራ መጺአስ ከይተራኸብና ክምለስ ድየ" ምስ በልክዎ፡ "እሞ ኣብዚ እዋን'ዚ ስራሕ ገዲፈ ናባኻ ኣይመጽእን'የ ወይ ድማ ወታሃደራዊ ክዳን ተኸዲንካ ምሳይ ናብ ዓውደ-ኲናት ዘይትመጽእ፡ እቲ ዘሎ ዕድል እሱ ጥራይ'ዩ…." ኢሉኒ።

ከም ዝበሎ ድማ ገበርኩ። ሽዑ፡ ምጽዋዕ ከይትታሓዝ ዝገበሩ ዝነበሮ ውግኣት ነይሮም። ጀነራል ዋሲሁን ንጋቱ፡ ታንከኛ የሰልጥን ነይሩ፡ ናብኡ ኬድና። ኣብ ከረን፡ ጀነራል ታደሰ ተሰማ ዝመርሖ መአዘዚ፡ ኣብ ሓደ ጎቦ'ዩ ነይሩ። ኣብኡ'ውን ኬድና።

ከላስ፡ ኣብ ዓውደ-ኲናት ከይደ ኣብ ኣቦይ ዝነበረኒ ናፍቖት ኣውጺአ ናብ ኣዲስ ኣበባ ተመሊሰ እብለካ።

Image copyright ደረጀ ደምሴ
ናይ ምስሊ መግለጺ ጽምብል ምረቓ ኣብ አካዳሚ ሃረር፤ ጄኔራል ደምሴ ቡልቶ (የማን)

"ንስልጣን'ዮም ዕልዋ መንግስቲ ጌሮም ዝብሉ ሰባት ይገርሙኒ'ዮም"

ንኣቦይ ኣጸቢቐ ስለዝፈልጦ'የ ነዚ ዝብል ዘለኹ። ቁጽሪ ናይቲ ኣብቲ ኲናት ዝሃልቕ ዝነበረ ኢትዮጵያዊ ኩሉ ግዜ ይርብሾ ነይሩ። እቲ ናይ ሰሜን ጸገም ብፍጹም ብኲናት ከም ዘይፍታሕ ኣጸቢቑ ዝተረደአ ይመስለኒ።

ገሊኣቶም፡ ነቲ እዋን'ቲ ብናይ ሕጂ መነጸር እናራኣዩ ኣብ ዝተጋገየ መደምደምታ ይበጽሑ'ዮም። ሓቂ ንምዝራብ፡ ኣቦይ ሓዊሱ መብዛሕትኦም ናይ ገንዘብን ጥቕምን ሰባት ኣይነበሩን። "ንስልጣን'ዮም" ዝብሉ ሰባት ከኣ ኣዝዮም እገርሙኒ'ዮም።

መብዛሕትኦም ነቲ ዕልዋ ዘወሃሃዱኳ ኣብታ ሃገር ኣዝዩ ዝለዓለ ስልጣን ዝነበሮም'ዮም። መንግስቲ ምስ ተገልበጠ'ውን ካብቲ ሒዞሞ ዝነበሩ ስልጣን ንላዕሊ ስልጣን ኣይረኽቡን'ዮም። ካበይ ዝመጽአ?

ድሓር ከኣ፡ ኣብ ሓንቲ ሃገር መራሒ ዝኸውን ሓደ ሰብ ጥራይ'ዩ። እቶም ዝተረፉ ግን ሚኒስተራትን ኣዘዝቲ ሰራዊትን እዮም ክኾኑ ዝኽእሉ። ነቲ ጉዳይ ብፍትሓውያን ኮንና ብሚዛናዊ ዓይኒ ክንርእዮ ጽቡቕ'ዩ።

ሓደ ብሓደ ንርኣዮ ንቲልካ'ውን ግርም።

ጀነራል መርእድ ናይ ኢትዮጵያ ሰራዊት ጠቕላሊ ኢታማጆር ሹም [ሓለቓ ስታፍ] እዩ። ፋንታ በላይ ሚኒስተር'ዩ። ኣቦይ፡ ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ዝዓበየ ናይ ሰሜን ሰራዊት ዝመርሕ ጀነራል'ዩ። ጀ/ል ሃይሉ ኣዛዚ ሓይሊ ምድሪ'ዩ፡ ኣድሚራል ተስፋዮ፡ ኣዛዚ ሓይሊ ባሕሪ'ዩ፡ ጀ/ል ኣመሃ ሓይሊ ኣየር ኣብ ኢዱ'ዩ። ካልኦት'ውን ከምኡ።

ርግእ ኢልና፡ እዋኑ ኣነጻጺርና ነቲ ነገር እንተሓስብናዮ፡ እዚ ክረክብ'የ ኢሎም ኣይኮኑን፡ ኣብ ከምዚ ዓይነት ሓዊ ኣትዮም። ብፍጹም ናይ ገንዘብን ስልጣንን ሰባት ኣይነበሩን'የ ዝብለካ።

መንግስቲ ኣብቲ እዋን'ቲ ሓሙሽተ ሚእቲ ኲቢ ክህብ ከሎኳ ዘይወሰዱ ሰባት እኮ'ዮም። ድሕሪ'ቲ ዕልባ ገዛ ዘይነበሮምን ተበቲኖም ዝተረፉን ብዙሓት እኮ'ዮም።

እኳድኣ፡ ክነግረካ፡ ናይ ኮ/ል ግርማ ተሰማ ታሪኽ ትፈልጦ ዲኻ? ዝገርም ሰብ'ዩ…

ኣብ እዋን ዕልዋ መንግስቲ ኣብ ናቕፋ ተኣሲሩ ነይሩ፡ ተማሪኹ። ናይ ምሩኻት ወኪል'ዩ ነይሩ። ነቲ ዕልዋ ብዝምልከት ናይ ተዂሲ ደው ምባል ስምምዕ ተጌሩ ነይሩ። ንሱ፡ ናይቲ [ተማሪኹ ዝነበረ] ሰራዊት ወኪል ኮይኑ፡ ክሳብ ኣመሪካ ከይዱ መደረ የስምዕ ነይሩ። ግና ኣብ ኣመሪካ መጺኡ ዕቑባ ኣይሓተተን። እናኽኣለ።

ዝወከለኒ ሰራዊት ኣብ ማእሰርቲ እንከሎ፡ ኣነ ንዕኡ ደርብየ ኣይተርፍን ኢሉ፡ ኣብ ኣመሪካ ስርሑ ሰሪሑ ተመሊሱ ናብቲ ናይ ናቕፋ ቤት ማእሰርቲ'ዩ ኣትዩ። መን'ዩ ከምዚ ክገብር ዝኽእል?

ኮ/ል ግርማ፡ ኤርትራ ናይ ባዕላ መንግስቲ ምስ መስረተት ተፈቲሑ፡ ናብ ኣዲስ ኣበባ ከይዱ፡ ናይ ቀደም ጥሮታኡ እናበልዐ ክነብር ድሕሪ ምጽናሕ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዓሪፉ። ኣብቲ እዋን'ቲ ዝበዝሑ ናይ ጥቕሚ ሰባት ኣይነበሩን'የ ዝብለካ።

በዓል ደረጀ ደምሴ ቡልቶ ኣብታ ሰዓት

ግንቦት 8 ድንገት ገዛና ተዃኲሐ።

ናይቶም ኣብ ደገ ዝነበሩ ወታሃደራት ምስ ረኣዩ ይመስለኒ፡ እቶም ዋርድያታት ማዕጾ ምኽፋት ዘፍረሖም። ከይደ ነቲ ማዕጾ ከፊተዮ። ካብ ኣስመራ ዝመጹ ወታሃደራት'ዮም። ኣብ ማእከሎም ናይ ኣቦይ ዓጃቢ ዝኾነ ኣስር ኣለቃ ጌታቸው ምስ ረኣኹዎ ተረጋጊአ። ምስ ምሉእ ዕጥቁ ደው ኢሉ።

"ተላኢኽና ኢና መጺእና" በለኒ፡ ካብ ኣስመራ።

ክልቲኦም ናይ ኣቦይ ዓጀብቲ፡ እቶም ክልተ ድማ ኣብቲ እዋን'ቲ ናይ ኣቦይ ምክትል ዝነበረ ጀ/ል ሁሴን ዓጀብቲ ዝነበሩ'ዮም።

"እንታይ ዝተፈጥረ ነገር ኣሎ?" ኢልና ምስ ሓተትናዮም፡ ኣብታ ነፋሪት ዝነበረ ኲነታት ገሊጾምልና። ንሳቶም ብቐጥታ ካብ ኣስመራ ስለዝመጽኡ፡ መንግስቱ ምቕታሉ'ዮም ዝፈልጡ።

ብናይ ኣቦይ ኣረዳድኣ ድማ፡ እቲ ዕልዋ መንግስቲ በቲዝተመደበሉ ኩነታት'ዩ ዝኸይድ ዘሎ። ነዚ ዝፍጽም ሰራዊት ድማ ካብ ኣስመራ ተላኢኹ'ሎ። መንጌ ኣኺልዎ'ዩ።

ኣብ ከምዚ ዝበለ ዕግርግር ዝተፈላለዩ ሰባት ናብ ገዛና ክኸዱ ይኽእሉ'ዮም ኢሉ ገሚቱ'ዩ። ስለዚ ድማ'ዩ ወታሃደራት ሰዲዱ ዝመስለኒ።

ኣብ ልዕሊኡ ድማ ገዛውትና ብዙሓት ሹማምንቲ ዘለዉዎ'ዩ። ካብ ገዛና ሕልፍ ኢልካ ናይ እዳ ፍቅረስላሴ ወግደረስ ኣሎ። ብድሕሪት ከኣ ናይ ካልኦት ናይ ደርግ ኣባላት ኣለዉ። ስለዚ፡ ኣቦይ ዓጀብቱ ዝሰደደልና፡ ዝተወሰነ ከውሊ እንተገበርሎም ኢሉ ይመስለኒ።

ነገሩ ደስ ኣይበለንን። ኩታት ክስብ ዝሃድእ ካብ ገዛና ወጺእና ክንጸንሕ ከም ዘለና ተዘራሪብና። ኣደይ፡ ኣነ፡ ሓወይን ክልቲአን ኣሓተይን ናብ ካልእ ቦታ ኬድና ሓዲርና። ቤተሰብ ቀልጢፉ ክጥርጠር ስለዝኽእል፡ ናብ እንዳ ሓደ ዮሱፍ ዘከርያ ዝተባህለ ፈታዊና ኬድና ተሓቢእና።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ተጋደልቲ ኤርትራ

ሰሉስ ግንቦት 8 ምሸት፡ 1981 (1989)

ምሕዳር ኣይበሃልን'ዩ። ናይ ጭንቂ ለይቲ'ዩ ዝነበረ። ሬድዮ ክንፍትሽ ክንፍትሽ….። ናይ ኣስመራ ሬድዮን ንምስማዕ'ዩ ነይሩ ፈተነና።

ኣእዛንና ኣብ ሬድዮ፡ ኣዒንትና ኣብ ተለቭዥን ተኺልና ጸኒሕና። ከምቲ ዝበሃል ዕልዋ መንግስቲ እካየድ እንድሕር ኣልዩ፡ ኣቦና ምስ ኣየናይ ወገን ከም ዝኸውን ርግጸኛታት ብምነባርና'ዩ ጭንቀትና ዝዛየደ።

ምሸት ሰዓት ኣርባዕተ (ዓሰርተ) ኣቢሉ ይኸውን፡ ተለቭዥን ኢትዮጵያ ድሕሪ ሒደት ሰዓታት ዘመሓላልፎ ሰበር ዜና ኣለኒ በለት። ናይ ኩላትና ልቢ ደው በለ።

ጸኒሑ፡ ኣንባቢ ዜና መጺኡ ብውሑዳት ጀነራላት ፈተነ ዕልዋ መንግስቲ ምክያዱን ምፍሻሉን ተዛረበ። ናይ ጀ/ል መርእድን ጀ/ል ኣመሃን ካብዚ ዓለም ብሞት ምፍላዮም'ውን ጠቐሰ። መኺኸ ተረፍኩ።

ኣደይን ሓፍተይን፡ እንደነኽነኻ ክበኽያ ጀመራ።

ኩነታት ኣቦይ እንታይ ክኸውን ከም ዝኽእል እናሓሰብኩ ርእሰይ ዕረፍቲ ሰኣነ።

ናይ ኣስመራ ሬድዮ ብወገኑ፡ ናይ መንግስቱ ሃይለማርያም ናይ 15 ዓመታት ምልካዊ ስርዓት ምኽታሙ ይዛረብ።

ኣቦይ መቸም፡ እቲ ፈተነ ከም ዝፈሸለ ምስ ፈለጠ፡ ነፋሪት ኣልዒሉ ካብ ሃገር ክወጽእ'ዩ። እዚ ንዕኡ ኣዝዩ ቀሊል ነገር'ዩ። ንርእሰይ ከጸናንዕ ጀመርኩ። ንኣደይ'ውን ብኸምኡ ከጸናንዓ ጀመርኩ…

ረቡዕ፡ 9 ግንቦት 1981 (1989)

ንጽባሒቱ፡ ረቡዕ ኩላትና ኣብ ሓደ ቦታ ክንሓድር ከም ዘይብልና ተዘራሪብና። ኣሓተ ግን ክንፈላለ'ሞ የብልናን ኢለን። ንሕና ግን ግድን ኢልና…

ኢድካ እንተ ዘይሂብካ ክንቀትሎም ኢና እንተ በሉዎኸ። ኣብ ርእሲኡ ትማሊ ናብዚ ገዛ ክንመጽእ እንከለና ዝረአየና ሰብ ከህሉ ይኽእል'ዩ። ኣብ ካልእ ዘይጥርጠር ገዛ ተበታቲንና እንተጸናሕና'ዩ ዝሓሸ። ተሰማሚዕና።

ኣነን ሓወይን፡ ምስ ሽመልስ ዝበሃል ዓርከይ፡ ኣደይን ኣሓተይን ምስ እንዳ በላምባራስ ጥበቡ ዝበሃሉ ቤተሰብ ተበታተንና። ባላምባራስ ጥበቡ ገባር ጽቡቕና'ዮም። ክሳብ ሕጂ ብሂወት ኣለዉ።

ምሸት ምስ ሽመልስ ዓርከይ ነዕልል፡ ጭንቀቱ ንምፍዃስ። ኣቦይ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ እቲ ፈተነ ምስ ፈሸለ ስለምንታይ ቀልጢፉ ካብ ሃገር ኣይወጽአን እንዳበልኩ አሰላስል።

ረቡዕ ምሸት መንግስቱ ሃይለማርያም መገሻኡ ኣቋሪጹ ተመሊሱ። ናይ ኣስመራ ሬድዮ እንተሰማዕኩ ግን፡ ሕጂ'ውን ናይ መንግስቱ ምልካዊ ስርዓት ምኽታሙን፡ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ሰራዊት ድጋፎም ምሃቦዮም'ዩ ዘቃልሕ። ተደናገርኩ። ኣቦይ እዚ ኩሉ እናኾነ ኣበይ ኣሎ?

ሓሙስ 10 ግንቦት 1981 (1989)

ኣማስዪኡ ሓሙስ ናይ ኣስመራ ፈተነ'ውን ምፍሻሉ ሰማዕና። ብዛዕባ ኣቦይ ግን ዋላ ሓደ ዝሰማዕክዎ ኣይነበረን።

ናይ ንግሆ፡ ሃንደበት እዚ'ዩ ክብሎ ዘይክእል ሓያል ናይ ስምዒት ምርባሽ ተሰመዓኒ። ዝሰማዕኩዎ ነገር የለን፡ ግና ብብዙሕ ጓሂ ርእሰይ ምቁጽጻር ኣበየኒ።

ዝመጸ ይምጻእ ኢለ፡ ካብ ናይ ዓርከይ ገዛ ወጺአ ናብ ገዛና ክኸይድ ጀመርኩ።

ኣብ ከባቢ ገዛና፡ ጀ/ል ግዛው በላይነህ ረኣኹዎ። ነቦይ ኣዝዩ ዝፈትዎ ሰብ'ዩ። ካልኦት ሰባት'ውን ኣብ ከባቢ ገዛና ይንቀሳቐሱ ነይሮም። ደስ ኣይበለንን። ባቃ ኩታቱ ተረዲኡኒ።

Image copyright ደረጀ ደምሴ
ናይ ምስሊ መግለጺ (ካብ ጸጋም) ሜ/ጄነራል ኣበበ ወ/ማሪያም፣ ሌ/ጄነራል ጃጋማ ኬሎን አቶ ደረጀ ደምሴን

ድሕሪ ደምሴ ቡልቶ

ብመጀመርታ ደረጃ፡ ኣቦይ ኣብ ሰራዊት ኢትዮጵያ ን37 ዓመት'ዩ ኣገልጊሉ። ኣብ ግዜ ደርግ 15 ዓመት፡ ቅድሚኡ ን22 ዓመት። ዘይተዋጋኣሉ የለን። ንደቡብ ኣዛዚ ኮይኑ ክኸይድ ከሎ፡ ሰራዊት ሶማልያ ኣዋሳ ንምሓዝ 60 ኪሎ ሜትር ተሪፍዎ ነይሩ። ስለዚ ኣብኡ ተዋዲቑ'ዩ። ግደፈና በጃኻ…

ግና ካብ መንግስቲ ዋላ ሓደ ደብዳቤ ከማን ኣይበጽሓናን። ደብዳቤስ ግደፎ… ኣስከሬኑ ኣይተዋህበናን። እኳድኣ፡ ብወግዒ ሓዘን ምግባርና ከም ሓደ ዕድል ተጌሩ'ዩ ዝዝረበሉ ነይሩ።

መንግስቱ ሃገር ገዲፉ ናብ ዚምባብወ ድሕሪ ምህዳሙ ኢና ኣቦይ ሬሳ ረኸብናዮ። ኣደይ ነቲ ሓድሽ መንግስቲ ኣፍቂዳ፡ መንግስቲ ኤርትራ'ውን ፈቒዱ፡ ብደቂ ዓዲ ተመሪሓ፡ ኣውጺኣ'ያ ቀቢራቶ።

ሽዑ፡ ኣብኡ ኣዲሞም ዝነበሩን ብኮ/ል መንግስቱ ቀጥታዊ ትእዛዝ ዝተቐተሉ ብምሉኦም ኣብ ሓደ ጉድጓድ፡ መንደፈራ ሓሊፍካ ኣብ ዝርከብ ሓደ ቦታ'ዮም ኲዒቶም ቀቢሮሞም።

ኣደይ፡ ናይ ኩሎም ቤተሰብ ኣተሓባቢራ፡ ኣዕጽምቶም ኣውጺኣ፡ ሕጂ ብኽብሪ ኣብ ዮሴፍ ቤተክርስትያን ከም ዝዓርፍ ጌራቶ'ያ።

"መንግስቱ ሃይለማርያም ይቕሬታ ክሓትት ይግባእ"

ንሱ'ኮ ኢትዮጵያ ንበጽሓቶ ውድቀት ብቐጥታ ዝሕተት ሰብ'ዩ። እዚ ሰብ'ዚ ቤተሰቡ ኣህዲሙ፡ ኣብ ሓደ ቦታ ኣጽሊሉ ክሳብ ሕጂ ይነብር ኣሎ።

ምስ ኩሉ ገበኑ ክሳብ ሕጂ ምስ ሕልንኡ ተሰማሚዑ ይነብር። ዘገርም'ዩ። ሕጂ ዕድሚኡ ደፊኡ'ዩ። ብውሕዱ ክገብሮ ዝኽእል ንህዝቢ ኢትዮጵያ ይቕሬታ ምሕታት'ዩ።

ድሕሪ'ዚ ኩሉ ዘመን፡ "ይቕሬታ፡ ሽዑ ዝነበረኒ ፍልጥት ንሃገረይ ከመሓድር እኹል ኣይነበረን። ሽዑ ስልጣን ክቕበል ኣይግባኣንን'ዩ ነይሩ። ብዘይ ምፍላጥ ዝገበርክዎ ስለዝነበረ ይቕሬታ ግበሩለይ" ኣይበለን።

ሓቂ ንምዝራብ፡ ምልስ ኢልካ ክትርኢ እንከለኻ፡ ኢትዮጵያ ትመስል ሃገር ብናቱ ርእሲ ክትምራሕ ኣይነበራን። ከም በዓል ተፈሪ በንቲ ዝበሉ፡ ብሱላት ሰባት ብሱል ኣመራርሓ ከምጽኡ ይጽዕሩ ነይሮም። እኒ ብዓል ኣማን ዓንዶም ገና ካብ መበገሲኡ ሰላም ንምምጻእ ጽዒሮም'ዮም። ነቶም ጽቡቕ ዝሓስቡ ሰባት ብምሉኦም'ዩ ሓደ ብሓደ ወዲእዎም።

ኮይኑ ግን፡ እሱ ይኹን ናቱ ዝነበሮ ካልኦት ሰበስልጣን ይቕሬታ ኣይሓተቱን። ኣበይ ኣብያተክርስትያን እናኸዱ፡ ናይ ድኻታት እግሪ እናሓጸቡ ንህዝቢ ይቕሬታ ክሓቱ ዝግብኦም፡ ኩሉ ሳዕ "ኣነ ካብቲ ደም ንጹህ'የ" እናበሉ፡ ካብኡ ሓሊፉ ድማ መጽሓፍ እናጸሓፉ ኣበየ መድረኹ የመርቑ፡ መደረ ይገብሩ። ዘገርም ሕልና'ዩ ዘለዎም። ክንዲ'ዚኣ ትኣክል ጣዕሳ ከምን ኣይስምዖምን፡ ክንዲ'ዚኣ…።

Image copyright DEREJE
ናይ ምስሊ መግለጺ ጀነራል ደምሴ ቡልቶ ኣመሓዳሪ ኤርትራን ኣዛዚ ካልኣይ ክፍለ ሰራዊት እናሃለወ (ካብ 1975 - 1979 ብኣቆጻጽራ ኢትዮጵያ)

"ናይ ኣቦይ ኣማውታ ዘይርከብ'ዩ"

ናይ ኣዲስ ኣበባ ሰሉስ 8 ግንቦት'ዩ ፈሺሉ። ንሱ ኸኣ ሓሙስ 10 ግንቦት'ዩ ተቐቲሉ። ኣቦይ፡ ነፋሪት ኣልዒሉ ክኸይድ ዝኽልክሎ ነገር እንታይ ነይሩ? ክሳብ መወዳእታ ብሂወቱ ቆሪጹ ዝኣተዎ ነገር ስለዝነበረ'ዩ እምበር፡ ከምኡ ክገብር ንዕኡ ኣዝዩ ቀሊል ነገር'ዩ።

ምክትሉ ዝነበረ ጀ/ል ሁሴን ኣሕመድ፡ ኣስመራ ቅድሚ ምትሓዛ 83 [1991] ነፋሪት ኣልዒሉ'ዩ ንሱዕዲ ዝኸደ። እሱ'ውን ከምኡ ምግባር ኣይጽግሞን'ዩ ነይሩ። ጀ/ል ንጉሰ መኺርዎ ነይሩ። "ነገሩ ምስ ተባላሸወ እንታይ ትገብር ኣለኻ?" ኢሉዎ ነይሩ። ነዚ ኩሉ ሰብ ገዲፈ ናብ ዝኾነ ኣይከይድን'የ እዩ ኢልዎ።

ኮ/ል መንገሻ እዮ ሽዑ፡ ትእዛዝ እናተቐበለ፡ ናብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ሄሊኮፕተር ዝልእኽ ዝነበረ።

"ጀ/ል ደምሴ እንተ ዝደልዩ፡ ኣብ ኣፍደገ ቤት ጽሕፈቶም ሄሊኮፕተር ደዉ ኢላ ክትጽበዮም ክገብሩ ይኽእሉ ነይሮም፡ ኣይደለይዎን እምበር" ኢሎሙኒ'ዮም።

እንታይ'ዩ ንዓይ ዓቢ ትምህርቲ ዝኾነኒ፡ እንተ ኢልካኒ፡ ከምቲ ናቱ ዓይነት ኣማውታ ኣይርከብን'ዩ። ንምንታይ በለኒ…እቲ ዝኣምነሉ ጌርዎ'ዩ። ንሰራዊቱ ኣይከድዖን … ሃገሩ'ውን ኣይከድዐን…።

እቶም ኣንጻሩ ዝቖሙ'ኳ ሞት ኣይተረፎምን። ሰራዊት ህወሓት ክኣቱ እንከሎ፡ ዝበዝሑ ተሰሊፎም ኢኦም ሂቦም። ዓሌትካ ጸውዕ እናተባህሉ'ውን፡ ብዛዕባ ብሄር'ውን ትምህርቲ የድልየካ'ዩ ተምሃር እናተባህሉ፡ ስለ ናይ ዓሌት ፍልልይ ተምሃር እናተባህሉ፡ እቲ ትማሊ ሽፍታ ዝብልዎ ዝነበሩ ሰብ፡ ናብ ኣርጩሜ ኪድ ኣብኡ ተሰራዕ እንዳበልዎም። ካብኡ ሓሊፉ'ውን ፍርቆም ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ሞይቶም'ዮም።

ኣቦይ፡ ነዚ ከይረኣየ ምሕላፉ፡ ንዕኡ'ውን ዓቢ ግልግል'ዩ። ንሕና ደቂ'ውን ኣዚና እንኾርዓሉ ስራሕ'ዩ ሰሪሑ። ንደቂ ደቁ'ውን ዘኹርዕ'ዩ። ከምዚ ናይ ኣቦይ ዓይነት ኣማውታ ኣይርከብን'ዩ። ሓቀኛ ናይ ሃገር ሓድነት፡ ፍቕሪ ህዝቢ ዝነበሮ ሰብ'ዩ ኣቦይ። ንፈትዎ ኢና። ንኾርዓሉ ኢና።