ዴሞራስያዊት ሪፑብሊክ ኮንጎ፡ ጾታዊ ዓመጽ ንምምካት ሓዲሽ ሜላ ተኣታትዩ

ጁልየን ባግዊዛ Image copyright fiona lloyd-davies/bbc
ናይ ምስሊ መግለጺ ርክቦም ኩሉ ግዜ ብባእሲ ከም ዝነበረ ጁልየን ባግዊዛ ትዛረብ

ዴሞክራስያዊት ሪፑብሊክ ኮንጎ፡ ብዓለም ደረጃ ሓንቲ ካብተን ብብዝሒ ጾታዊ ዓመጽ ዝካየደላ ሃገር ኢያ። ብገምጋም ኣብ ስዓት ስጋብ 48 ደቀንስትዮ ይዕመጻ። ብዓይኒ እቶም ደቂተባዕትዮ፡ ንደቂንስትዮ ምግፋዕ ዳርጋ መሰሎም ከምዝኾነ ኢዮም ዝገልጹ።

እዛ ኣብ ማእከላይ ኣፍሪቃ እትርከብ ሃገር ብብዝሒ ህዝባ ኣብ ኣፍሪቃ ራብዓይቲ፡ ብደረጃ ዓለም ድማ መበል 16፡ ብባህርያዊ ጸጋታት ድማ ዝተዓደለት ክንሳ ካብ መጀመርታ 90ታት ጀሚሩ ስጋብ ሕጂ ብውሽጣዊ ፖለቲካዊ ኩነታት ሰላማ ተዘሪጉ ኣብ ሕንፍሽፍሽ ትርከብ።

ብሰንኪ ሰላም ዘይምህላው ድማ ኣስታት 4.5 ሚልዮን ዜጋታት እታ ሃገር ኣብ ውሽጢ ሃገሮም ካብ መረቤቶም ክመዛበሉ ከለው፡ ኣስታት 600,000 ድማ ሃገሮም ገዲፎም ኣብ ስደት ይርከቡ።

ኮንጎ ብሕማም ኢቦላ እትፍለጥን ካብ መጀመርታ ምቕልቃል እቲ ሕማም፡ በቲ ሕማም ዝተጠቕዐት ሃገር`ውን ኢያ።

እዚ ሕጂ ብገለ ተጣበቕቲ መሰላት ዝተበገሰ ሰናይ ተበግሶ ድማ፡ ኣብታ ሃገር ኩሉ ዓይነት ጎነጽ ከብቅዕን ሰብኣይን ሰበይትን ሽግራቶም ብኢህን ምሂን ዝፈትሕሉ እዋን ርሑቕ ከም ዘይከውን የተስፉ። ናይ ኣልፎንሶ ሕልሚ ድማ ጋህዲ ክኸውን ኢዩ።

ዴሞክራስያዊት ሪፑብሊክ ኮንጎ ሓንቲ ካብተን ኣብ ዓለም ዝለዓለ ጾታዊ ዓመጽ ዝካየደላ ሃገር ኢያ። ነቶም ደቂ ተባዕትዮ ብምትብባዕ፡ ነቲ መርዛምን ናይ ወዲ ተባዕታይነት መንፈሶም ንኽብድሁ ዘኽእሎም ሓድሽ ሜላ ኣብ ፈተነ ይርከብ።

ሞይሰስ ባግዊዛ፡ ሓደ ካብቶም ነቲ ሕሉፍ ባህርያቱ - ከመይ ነታ ብዓልቲ ቤቱ ጁልያን የጋፍዓን ይጋሰሳን ከምዝነበረ ብምጥዓስ ይዝክሮ።

``ምስኣ ጾታዊ ርክብ ምክያድ ዳርጋ ቅልስ ኢዩ። እንታይ ከምዝተኸድነት ብዘየገድስ፡ ነቲ ዝተኸደነቶ ቅድድ እየ ዘብሎ ነይረ`` ኢሉ።

``ናይ ኣርባዕተ ወርሒ ጥንስቲ ኮላ ብእግረይ ኣብ ከብዳ ረጊሐያ። ብድሕሪኡ ኣብ መሬት ጻሕ ኢላ ወዲቓ፡ ክትደሚ ዝረኣይዋ ግዱሳት ጎረባብቲ ናብ ሆስፒታል ክወስድዋ ላዕልን ታሕትን ክብሉ ከለው ዝነበረ ፍጻመ ብጣዕሳ ይዝክሮ`` ኢሉ ሞይሰስ ባግዊዛ።

Image copyright FIONA LLOYD-DAVIES/BBC

እቲ እንኮ ገበና፡ ካብ ብዓልቤታ ተሓቢኣ ንኣስቤዛ ገዛ ክኾና ካብ ዝኣተወቶ ዕቁብ ዘዋህለለቶ ገንዘብ ሳእኒ ክገዝእሉ ሃብኒ ምስበላ፡ ስለዝኣበየቶ ኢዩ ድማ እቲ ኩሉ ኣደራዕ ወሪድዋ።

``ብሓቂ እቲ ገንዘብ ናታ ኢዩ ነይሩ። እንተኾነ ኣብዚ እዋን ደቀንስትዮ ገንዘብ ክረኽባ ምስጀመራ ሓይሊ ይስምዐን፡ ብግልጺ ድማ የንጸባርቕኦ```` ኢሉ ሞይሰስ ባግዊዛ።

ናይ ደቂተባዕትዮ ባህላዊ ባህጊ

ገለ ሰባት ነዚ ናይ ደቂተባዕትዮ ኩነታት፡ ናይ ዘበናውያን ደቂተባዕትዮ ኣፍሪቃ ዘበገሶ ናይ ልዕልና ቅልውላው ኢዩ ይብልዎ።

ንመዋእል፡ ሰብኡት ሓደ ካብቲ ዝዓበይሉ ኣተሓሳስባታት፡ ሓያላትን ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ዘለዎምን ንስድራቤቶም ዝሕልዉን ዝዕንግሉን ከምዝኾኑ ኢዮም ዝፈልጡ።

ብሰንኪ'ዚ ባህላዊ ናይ ደቂተባዕትዮ ናይ ልዕልና ኣተሓሳስባ ድማ፡ ነቲ ኣብዚ እዋን ዝርአ ዘሎ ናይ ደቀንስትዮ ናብ ስልጣን ምድያብን ምምዕባልን፡ ናይ ደቂተባዕትዮ ስራሕ ምስኣንን ድማ ነቲ ኩነታት ክቕበልዎ ኣጸጊምዎ ይርከብ።

ንኸም ሞይስስ ዝኣመሰሉ ሰብኡት ድማ ናይ ደቀንስትዮ ብቑጠባ ርእሰን ምኽኣለን ነቲ ዝጸንሐ ደቂተባዕትዮ ዓንገልቲ ስድራቤቶም ዝብል ኣተሓሳስባ ስለዝጻርር ድማ ነቶም ደቂተባዕትዮ ኣብ ዘየድሊ ቅልውላው ይሸሞም ኣሎ።

ኣብቲ ሞይሰስ ዝነብረሉ ቁሸት ዝነብር ተራ ነዳቓይ፡ እታ እንኮ መንገዲ ምስ ብዓልቲቤቱ ንምርድዳእ ዝጥቀመላ ኣገባብ ሓይሊ ጥራይ ከምዝኾነት ይገልጽ።

``ንብረተይ ኢያ ስለዝብላ፡ ኣብ ልዕሊኣ ድላየይ ክፍጽም ከምዝኽእልን፡ ገዛ ምስተመለስኩ ድማ ንትሓተኒ ዘበለ ብምጭልጋም እየ ዝምልሰላ`` ኢሉ።

ምኽሓስ `ውድቀት` ልዕልና ተባዕታይነት

ናይ ሞይሰስ ባግዊዛ ጉዳይ ፍልይ ዝበለ ኢዩ። ዴሞክራቲካዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ሓንቲ ካብተን ኣብ ዓለም ደቀንስትዮ ብሓይሊ ብምዕማጽ ዝተፈልጠት ሃገር ኢያ። ኣብ ውሽጢ ሓደ ሰዓት ብገምጋም 48 ደቀንስትዮ ብሓይሊ ይዕመጻ ኢሉ ሓደ ናይ ኣሜሪካ ናይ ጥዕና መጽሄት ኣብ ዝገበሮ መጽናዕቲ።

Image copyright fiona lloyd-davies/bbc
ናይ ምስሊ መግለጺ ኢሎት ኣልፎንሶ፡ ተሓጋጋዚ መስራቲ መርበብ ሰብኡት ኮንጎ

ብዙሓት ተንተንቲ፡ እቲ ኣብታ ሃገር ዘርአ ዘሎ ናይ ደቀንስትዮ ብሓይሊ ናይ ምዕማጽ ኩነታት ምስቲ ኣብ ምብራቓዊ ክፋል ናይታ ሃገር ዝርአ ቀቢላውን ፖለቲካውን ግጭታት የተሓሕዝዎ።

ብፍላይ እቶም ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ዘይቃደው ሚሊሻታት ነተን ኣብ እዋን ኲናት ዝሓዝወን ደቀንስትዮ ብዕስለ ምዕማጽን ከም ጊላታት ብምሓዝ ኣብ ድላዮም ይጋሰስወን።

እቲ ጠንቂ ምዕማጽ ደቀንስትዮ ምስቲ ኣብቲ ሃገር ዘሎ ብረታዊ ጎነጽ ምትሕሓዙ፡ ካብቲ ሓቂ ምርሓቕ ኢዩ ይብል ሚስተር ኤልዮት ኣልፎንሶ መስራቲ ትካል ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰል ኣብ ኮንጎ።

"እዚ ንደቂኣንስትዮ ከም ኣቕሓ ምርኣይ ዝወርሰናዮ ባህሊ ኢዩ። ደቂተባዕትዮ ኣብ ዝኾነ ሰዓት ምስ ደቀንስትዮ ጾታዊ ርክብ ምፍጻም ከም መሰሎም ኢዮም ዝወስድዎ።

"ስለዚ እቲ ቀንዲ ጠንቂ ናይ ብሓይሊ ምዕማጽ ድማ ነቲ ዝጸንሐ ባህሊ ናይ ደቂተባዕትዮ ስልጣንን ቦታን ኩሉ ግዜ ተዓቂቡ ክነብር ካብ ዘልዎም ድልየትን ኣተሓሳስባን ዝምንጩ ኢዩ`` ኢሉ ኣልፎንሶ።

ንደቀንስትዮ ኣብቲ ዝካየድ ዘተ ምጽምባር

ዳኒኤላ ሆፍሚስተር ዝተባህለት ደቡብ ኣፍሪቃዊት ምስቲ ኣልፎንሶ ዝበሎ ከም ትሰምማዕ ትገልጽ።

ብናታ እምንቶ፡ እቲ ኣብ ጾታ ዝተመርኮሰ ጎነጽ ብቐጥታ ምስቲ ዝጸንሐ ባህሊ፡ ብኸመይ ሰብኡት ከም ኣወዳት ከም ዝዓበዩን ዝኹስኮሱን ዝተሓሓዝ ክኸውን ከሎ፡ ነቲ ዝጸንሐ ተሪር ሕግጋት ኣፍሪቃዊ ባህሊ ናይ ተባዕታይነት ንምትግባሩ ካብ ዘይምኽኣሎም ዝምንጩ`ውን ኢዩ ትብል ዳኒኤላ።

``ንስድራቤት ምዕንጋል ናይ ደቂተባዕትዮ ሓልፍነት ኢዩ ጸኒሑ፡ እቶም ነቲ ሓላፍነት ክትግብሩን ስድራቤቶም ክኣልዩን ዘይከኣሉ ድማ ነቲ ድኽመታቶም ንምሽፋን ናብቲ መርዛም ዝኾነ ጎነጽ የድህቡ`` ኢላ ዳኒኤላ።

Image copyright fiona lloyd-davies/bbc
ናይ ምስሊ መግለጺ ኣብቲ ዘካይዶ ኣኼባታት ብርክት ዝበሉ ሰብኡት፡ ይሳተፉ ከም ዘለው፡ መርበብ ሰብኡት ኮንጎ ይሕብር

ሚስተር ኣልፎንሶ፡ ሓደ ካብቶም ነቲ ገበን ከም ዝፈጸመን ግዳይ ናይቲ ገበን ከም ዝነበረን ይገልጽ።

``ሓደ ሓደ እዋን ነታ ዓርከይ ይሃርማ፡ ንሳ ኢያ ግን ተመሊሳ ይቕሬታ እትሓትት። ሓደ ግዜ ቆልዑ እንኮለና ምስ ሓብተይ ተባኢሰ፡ ካራ ደርቢየላ`` ኢሉ ኣልፎንሶ። ስለዚ ምብኣስ ዝጸንሐ ባህሊ ኢዩ ኢሉ።

ኣብ ገለ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣንጻር-ብሓይሊ ምዕማጽ ደቀንስትዮ ኣብ ዝግበር ኣኼባታት፡ ኩሉ ኣተኩሮ ኣብተን ዝያዳ ግዳያት ዝኾና ደቀንስትዮ ጥራይ ኢዩ ዘተኩር፡ ነቶም ነቲ ኩነታት ዝፈጸሙ ደቂተባዕትዮ ኣየጠቓልልን።

እዚ ድማ ነቲ ጉዳይ ጾታዊ ምዕማጽ ካብ ሱሩ ንምፍታሕ ካብ ምፍታን ናብቲ ምልክታት ናይቲ ሕማም ምድሃብ ስለዝኾነ፡ እቲ ተበግሶ ውጽኢታዊ ክኸውን ኣይከኣለን ይብል ኣልፎንሶ።

``እቲ እንቃለሶ ዘሎና ኣብ ጾታ ዝተመርኮሰ ጎነጽ ስለዝኾነ፡ ነቶም ኣካል ናይቲ ሽግር ዝኾኑ ሰብኡትን ኣወዳትን ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ተበግሶ ከነሳትፎም ኣሎና። ምኽንያቱ ኣብቲ ሕብረተሰብ ብዘለዎም ጽልዋታት ኣብቲ ለውጢ ንምምጻእ ዝካየድ ንጥፈታት ናታቶም ኣበርክቶ መታን ክህልዎ።``

Image copyright fiona lloyd-davies/bbc

እዚ ኢዮም ድማ ብዓል ኣልፎንሶን የዕሩክቱን ኣብ ኮንጎ ዝጽዕትሉ ዘለው ጉዳይ ኢዩ።

ነዚ ሰናይ ተግባራቶም ንምትግባር ድማ ባራዛ ባዲሊካ [ምቕያር ሕብረተሰብ] ትብሃል ምንቅስቓስ ብምምስራት ካብቲ ዝጸንሐ ድሑር ባህልታት ንምውጻእ እቶም ሰብኡት ነቲ ኣብቲ ሕብረተሰብ ዝርአ እዋናዊ ሽግራት ንምፍታሕን ነቶም ደቆም ድማ ብኸመይ ኣብቲ ሕብረተሰብ ክዋስኡ ክምዝኽእሉ ይምልምልዎም ኣለው።

`ሰብኡት ይቕየሩ ኣለው`

ነብሲ ወከፍ ሰሙን ኣስታት 20 ዝኾኑ ሰብኡት ንኽልተ ሰዓታት ዝኸውን ብምእካብ ብዛዕባ ኣውንታዊ ናይ ወዲ ተባዕታይነትን ጾታዊ ማዕርንነትን ኣቦነትን ይምሃሩ።

ነቲ ብፊልምን መጽሓፍትን ድራማን ዝተሰነየ ዓውደ መጽናዕቲ ሓደ ወዲተባዕታይን ሓንቲ ጓለንስተይትን ኢዮም ዝመርሕዎ። እዚ ድማ ንኣተሓሳስባ ናይቶም ጾታዊ ምዕማጽ ዘካይዱ ዝነበሩ ሰባት ኣብ ምቕያር ይሕግዝ።

ብዙሓት ደቀንስትዮ ሰብኡተን ድሕሪ`ቲ ዓውደ መጽናዕቲ ከምዝተቐየሩ ንኣልፎንሶ ሓቢረንኦ።

``ናብ መራሕቲ ሃይማኖታትን ዓበይቲ ዓደን ከይድና፡ ኣይተቐየሩን`` ኢለን እተን ደቀንስትዮ። ሓንቲ ድማ ሰብኣያ ኣብ ልዕሊኣ ብዝፈጸሞ ዓመጽ ``ብዙሕ ግዜ ተኣሲሩ፡ ኣይተቕየረን ግና ፡ ሕጂ ብሃንደበት ተቐይሩን ብግዜ ድማ ናብ ገዝኡ ይኣቱን ኣሎ`` ኢላ።

ሞይሰስ ባግዊዛ ድማ ድሕሪ ነታ ጥንስቲ ሰበይቱ ምህራሙ ከምዝተቐየረ ይዛረብ።

``ሰባት ስለዝኾና 100 ካብ ሚኢቲ ኣይተቐየርናን፡ ብዙሕ ተእምራታዊ ለውጣታት ግና ጌርና ኢና። ሕጂ ምስ ኣንስትና ብግቡእ ኢሂን ምሂን ንብሃሃል፡ ጾታዊ ዝምድናታትና`ውን ኣዝዩ ተመሓዪሹ ኢዩ ኢሉ ባግዋዚ።``

ኣልፎንሶ ``ንነፍሲ-ወከፍ ወዲ ኮንጎ`` ክበጽሖምን ነቲ ዘበገሶ ኣወንታዊ ስነ-ሓሳብ ናይ ወዲ ተባዕታይነት ክገልጸሎም ቆሪጹ ተበጊሱ ኣሎ።

``ኩሉ ዓይነት ጎነጽ ካብዛ ሃገር ከብቅዕ፡ ሰብኡት፡ ኣንስቲ፡ ኣውዳትን ኣዋልድን ብሰላም ክነብሩላ ዝኽእሉ ሃገር ንምግባር ሕልምና ኢዩ`` ኢሉ ኣልፎንሶ።