ዓለማዊ ዋዒ ንምድራት ዝጠቕሙ ሓሙሽተ መንገድታት

ኣብ ሰሜን ዋልታ ዝነብር ድቢ Image copyright Getty Images

ብምኽንያተ ዓለማዊ ዋዒ ዝስዕብ ምውሳኽ ጽፍሒ ባሕሪ፡ ዕጽፊ ናይቲ ኣቐዲሙ ተገሚቱ ዝነበረ ክኸውን ከም ዝኽእል ሓድሽ ዝተኻየደ መጽናዕቲ የጠንቅቕ። ግና ገለ ስጉምትታት ብምውሳድ፡ ንፍጥነት እቲ ምውሳኽ ዓለማዊ ዋዒ ከንገዱል ንኽእል ኢና።

"ዓቢ ቅልውላው ንምውጋድ ሕጂ ስጉምቲ ውሰድ"

እዚ ኣብ ጉዳይ ዓለማዊ ዋዒ ካብ ዝነጥፉ ዓበይቲ ስነ-ፍልጠታውያን ዓለምና ዝተዋህበ መጠንቀቕታ`ዩ።

ኣብ ቀረባ እዋን ዝወጸ ጸብጻብ ከም ዝሕብሮ፡ መጠን ምምካኽ በረድ ኣብ ግሪን ላንድን ኣንታርክቲካን ይፈጥን ብምህላዉ ዓለማዊ ዓቐን ባሕሪ ካብ`ቲ ዝተገመቶ ንላዕሊ ከምዝልዕል ይእምት።

ክሳብ ሕጂ ክኢላታት፡ ዓለማዊ ዓቐን ባሕሪ ኣብ 2100 እንተበዝሐ ብሓደ ሜትሮ ጥራይ ከምዝዓቢ ክገልጹ ጸኒሖም ነይሮም።

ሕጂ ግን፡ እቲ ሓድሽ መጽናዕቲ፡ ልቀት ትኪ እንተዘይተነክዩ መጠን ሙቐት ብሓሙሽተ ዲግሪ ከምዝውስኽ ይእምት፡ ዕቤት ዓቐን ባሕሪ ድማ ኣብ 2100 ምናልባት ዕጽፊ ናይዚ ኣሃዝ`ዚ ክኸውን ይኽእል`ዩ ክብል የጠንቅቕ።

እዚ ምስ ዝኸውን ድማ፡ ንባንግላደሽን ኒል ናይ ግብጽን ሓዊስካ፡ 1.8 ሚሊዮን ትርብዒት ኪሎ ሜተር ብማይ ክዋሓጥ`ዩ፡ ንከተማታት ለንደን፣ ኒው ዮርክን ሻንጋይን ዝርከብአን ዓበይቲ ከተማታት ዓለምና ድማ ኣብ ሓደጋ ክወድቃ`የን።

ፍርቂ ቢዮን ህዝቢ ክህሰይ'ዩ

እቲ እናወሰኸ ዝመጽእ ዘሎ ጽፍሒ ባሕሪ፡ ኣብ ልዕሊ 500 ሚሊዮን ዝኸውን ኣብ ዓሚቚ ገማግም ባሕሪ ዝነብር ህዝቢ ሳዕቤን ክህልዎ`ዩ ይብል ሓደ ካብቶም ነቲ መጽናዕቲ ዘካየዱ፡ ፕሮፌሰር ማይክል ኦፐንሃይመር።

"ንኩለን ከተማታት ብሃንደበት ኣይኮነን ዘዕለቕልቐን፡ ዓቢ ክፋለን ቆሪጹ ብምውሳድ`ዩ ዝጅምር" ይብል ፕሮፌሰር ኦፐሃይመር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ።

ንኣብነት፡ መከላኸሊ እንተዘይተገይርሉ፡ ኣዝዩ ዓቢ ክፋል ታሕታይ ማንሃታን ብማይ ክዋሓጥ`ዩ። ዓቢ ክፋል ባንግላድሽ`ውን ከምኡ። እዚ`ዩ`ቲ ከነውግዶ ዘለና ኩነታት"።

"እዚ ትንበያ`ዚ ብተግባር እንተድኣተራእዩ፡ ከም ኣሜሪካ፣ ዓቢ ክፋል ብሪጣኒያን ኤውሮጳን፣ ዓቢ ክፋል ደቡብን ምብራቕን ኤስያን ሓዊሳካ፡ ዕሙቕ ዝበለ ገማገም ባሕሪ ዘለወን ሃገራት ክትንከፋ`የን" ይብል ንሱ።

"እዚ ናይ ብሓቂ ዓለም-ለኻዊ ሽግር`ዩ፡ እቲ ሽግር ድማ ኣስታት ፍርቂ ቢሊዮን ካብ ህዝቢ ዓለምና ኣብ ዝዓሞቐ ደለልታ ዝነብር ምዃኑ`ዩ"።

Image copyright AFP
ናይ ምስሊ መግለጺ ምልዓል ጽፍሒ ባሕሪ ኣብ ልዕሊ ፍረቂ ቢልዮን ህዝቢ ዓለም ቀጥታዊ ጽልዋ ክህልዎ እዩ።

እንታይ`ከ ክግበር ይከኣል?

ብመሰረት ጸብጻብ ጉጅለ መጽናዕቲ ኣባል ሃገራት ሕቡራት ሃገራት (ኣይ ፒ ሲ ሲ)፡ ምሕቃቕ በረድን ምውሳኽ ዓቐን ባሕሪን ምስ ሳዕቤናት ናይ`ቲ ብንጥፈታት ደቂ ሰባት ዝብገስ ዋዒ ክሊማ ዝተኣሳሰሩ`ዮም።

ኣብ ዋዕላ ፓሪስ፡ ዓለም፡ ንዓለማዊ ዋዒ ኣብ ትሕቲ "ወሳኒ ደረት" ዝኾነ 1.5 ዲግሪ ንኽትድርቶ ቃል ኣትያ። እንተኾነ ግን ዋዒ መሬትና ኣብ ውሽጢ 12 ዓመታት ጥራይ ልዕሊ`ዚ ደረት`ዚ ክኸይድ ከምዝኽእል ተመራማሪ ኣይ ፒ ሲ ሲ ኣሮማር ሬቪ ይግምት።

እንተኾነ ግን ዓለማዊ ዋዒ ንምንካይ ዝሕግዙ "ብዙሓት ትርጉም ዘለዎም ሓባራዊ ስጉምትታት" ክውሰዱ ከምዝኽእሉ ይእምት።

1. ምጥቃም ህዝባዊ መጓዓዝያ

ኣብ ክንዲ መኪና ምጥቃም፡ ብእግሪ፣ ብብሽግለታ ወይ ብህዝባዊ መጓዓዝያ ምጓዓዝ ልቀት ትኪ ይንክን ጥዕናኻ ይሕልወልካን።

"ኣብ ከተማታት ከመይ ከም እንንቀሳቐስ ክንመርጽ ንኽእል ኢና። ህዝባዊ መጓዓዝያ ክንጥቀም እንተዘይክኢልና ድማ፡ ኣማራጽታት ክህቡና ዝኽእሉ ፖለቲከኛታት ኣብ ምምራጽ ክንግደስ ኣለና" ትብል ተመራማሪት ኣይ ፒ ሲ ሲ ዶ/ር ደብራ ሮበርትስ።

ግድን ብመኪና ክትጓዓዝ እንተልዩካ ድማ፡ ብኤለክትሪክ እትሰርሕ መኪና ተጠቐም፡ ኣብ ክንዲ ብነፋሪት ድማ ብባቡር ተጓዓዝ። ቪዲዮ ኮንፈረንስ ብምጥቃም ድማ ንኣኼባ ኢልካ እትገብሮ ጉዕዞ ኣትርፎ።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ከተማታት እኹል ህዝባዊ መጉዓዝያ ይቕርባ ዶ ኣለዋ?

2. ጸዓት ቆጥብ

ክዳውንትኻ ኣብ ክንዲ መንቀጺት ክዳን፡ ኣብ ስልኪ ጸጢሕካ ኣንቅጾ።

ንመዝሓሊ ልዑል፡ ንመውዓዪ ግን ትሑት ዓቐን ሙቐት ተጠቐም።

ኣብ እዋን ሓጋይ ብኽነት ሙቐት ንምውጋድ ናሕሲ ገዛኻ ብግቡእ ሸፍኖ።

ዘይትጥቀመሎም ኤለክትሪካውያን መሳሪሒታት ሶኬቶም ኣውጺእካ ኣቐምጦም።

እዞም ዝተጠቕሱ ስጉምትታት ንእሽቱ ክመስሉ ይኽእሉ`ዮም፡ እንተኾነ ግን ኣዝዩ ልዑል ጸዓት ናይ ምቑጣብ ስጉምታት`ዮም።

ኤለክትሪካዊ መሳርሕታት ኣብ እትገዝኣሉ ድማ ብቑዕ ጸዓት ናይ ምቑጣብ ዓቕሚ ከምዘለዎ ኣረጋግጽ (ነቲ ጸዓት ዘመልክት ኮኾብ ናይ`ቲ መግለጺ ወረቐት ኣንብብ)።

ተሓዳሲ ጸዓት`ውን ክትጥቀም ትኽእል፡ ንኣብነት ከም ብጸሓይ ዝሰርሕ መውዓዪ ማይ ዝኣመሱሉ መሳሪሒታት።

ምምስራሕ ቀይሕ ስጋ ካብ ምምስራሕ ስጋ ደርሆ፣ ፍረታት፣ ኣሕምልትን ኣእካልን ኣዝዩ ዝያዳ ቀጠልያ ገዛ [ከም ካርቦን ዳይኦክሳይድን ሚቴንን ዝኣመሰሉ ሙቐት ዝፈጥሩ] ልቀት ጋዝ ይፈጥሩ።

ኣብ እዋን ዋዕላ ፓሪስ፡ 119 ሃገራት ብሕርሻዊ መስርሕ ንዝፍጠር ብከላ ከወግዳ ቃል ኣትየን።

ከመይ ገይረን ከምዝገብርኦ ግን ዝተዋህበ ሓበሬታ ኣይነበረን።

ክትሕግዝ ግን ትኻል ኢኻ፡ ኣብ ክንዲ ብዙሕ ስጋ ብዙሕ ኣሕምልትን ፍረታትን ተመገብ፡

እዚ ፈታኒ ኮይኑ ምስ ዝምዓካ ድማ ኣብ ሰሙን ሓንቲ ስጋ ዘይትምገበላ መዓልቲ ትሃልኻ፡

ጸባን ውጺኢት ጸባን ብዋጋ ልቀት ጋዝ ቀጠልያ ገዛን መጓዓዝያን ስለዝመጽእ፡ ዓቐን ኣትምገቦ ጸባን ውጽኢት ጸባን ምንካይ ኣድላዩ ኢዩ።

ኣብ ዓድኻ ዝቦቕሉ ወቕታውያን ዓይነታት መግቢ ክትዕድግ ምረጽ።

4. እትጥቀመሉ መጠን ማይ ነክይ፡ ደጊምካ ድማ ተጠቐመሉ

ብዛዕባ ጥቕሚ ዳግመ ምምስራሕ ብተደጋጋሚ ክንገረና ጸኒሑ`ሎ፡ ምጓዓዝን መስርሕ ዳግማይ ምምስራሓን ግን ርእሱ ዝኸኣለ ጽዑቕ መስርሕ ካርቦን ኣለዎ።

ልክዕ`ዩ ትሑት ጸዓት`ዩ ዘድልዮ፡ እንተኾነ ግን ምንካይን ምጥቃም ምህርትታን ደጊምካ ኣብ ጥቕሚ ምውዓሎምን ሃስያ ኣከባቢ ይቕንስ`ዩ። ኣብ ኣጠቓቕማ ማይ`ውን ከምኡ።

"ማይ ዝናብ ከነዕቁር ኣብ እንጽዕረሉ እዋን፡ ማይ ክንቁጥብን ደጊምና ክንጥቀመሉን ይግባኣና" ይብል ኣሮማር ሬቪ።

Image copyright Getty Images

5. ንኻልኦት ሓብርን መሃርን

ወረ ለውጢ ክሊማ ኣመሓላልፍ/ዘርግሕ፡ ንሰባት ድማ መሃር።

ዘላቒ ማሕበራዊ ናብራ ንምንባር ምስ ካልኦት ሰባት ተሓባበርን ተሓጋገዝን።

ከም መዕጸዲ ሳዕርን መሳርሒታት ስፍራ ኣታኽልትን ጀራዲንን ብሓባር ንምጥቃም ዘኽእልን ሓምላይ ናብራ ንምንባርን "ናይ ሓባር መርበባት" ህነጽ።

"ኩሎም`ዞም ለውጥታት`ዚኦም መዓልታዊ ብሚሊዮናት ሰባት እንተድኣ ተተግቢሮም፡ ዳርጋ ኣብ ሂዎቶም ሳዕቤን ከየውረዱ ዘላቒ ዕቤት ከምጽኡ ይኽእሉ`ዮም" ይብል ኣሮማር ሬቪ።