ኣብ ፔሩ ብሓደ ባህላዊ ሓኪም ከም ዝተዓመጸት እተዘንቱ ጓል-ኣንስተይቲ

ሬቤካ

ብዙሓት ደቀንስትዮ ናብ ባህላዊ "ሓካይም" ኣብ ዝኸዳሉ፡ ምስቶም ፈወስቲ ስጋዊ ርክብ ከካይዳ ዳርጋ ከም ቅቡልን ኣካል ናይቲ ፍወሳ ገይረን ይወስደኦ። ካብ ሕንከትን ሕፍረትን ዝተላዕለ ድማ ነቲ ዘጋጥመን ብውሽጠን ሒዘንኦ ይነብራ።

እዘን ክልተ ደቂ ኒውዝላንድን ካናዳን ተበዓት ደቀንስትዮ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊዐን ዝተፈጸመ ጾታዊ ዓመጽ ብድፍረት ብምዝራበን ካልኦት ነቲ ንዐአን ዝጓነፈን ጾታዊ ዓመጻ ንኻልእ ንከየጓንፈን ይምዕዳ ።

ኣያዋስካ ዝተባህለ ኣብ ሰሜናዊ ክፋል ናይ ደቡብ ኣሜሪካ ዝዝውተር ካብ ኣቑጽልቲ ዝስራሕ ባህላዊ ፈውሲ ኣብቲ ብኣማዞን ዝፍለጥ ከባቢ መስሕብ ብዙሓት በጻሕቲ ሃገር [ቱሪስት] ኮይኑ ይርከብ።

እዚ ናይቶም ተጠቀምቲ መንፈሳዊ ሓይሊ ከበራብር ከሎ፡ ነቶም ብወልፍታት ሓሺሽን፡ ሓሺሽ ዘበገሶ ጭንቀትን ንዝሳቐዩ ሰባት ክፍውስ ይኽእል። እንተኾነ፡ ገለ ሰባት ድማ ነቲ ኣሉታዊ ሸነኻት ናይቲ ፍወሳ ይዛረቡ።

ሬቤካ ዝተባህለት ጓል 20 ዓመት ኒውዝላንዳዊት፡ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መሕተት፡ "ብዛዕባ ባህላዊ ፍወሳ ኣያዋስካ ምስ ሰማዕኩ፡ ኣዝዩ ማራኺ ኮይኑ ስለዝረኸብኩዎ፡ ስለምንታይ ዘይፍትኖ ኢለ። ካብኡ ኣብ 2015፡ ኣብ ሃገረ ፔሩ ሓደ ብሕቱው ስፍራ ረኺበ። እቲ ቦታ ኣዝዩ ማራኽን ዘደንቕን ኮይኑ ረኺበዮ።"

ኣያዋስካ ምስ ሰተኻ ነቶም ንነዊሕ እዋን ዝረሳዕካዮም ነገራት ከዘክረካ እንከሎ፡ ናይ ኣትማንን ካልኦት ባዕዲ ናይ ዝኾኑ ነገራት ድማ ከም ሕልሚ ይርኣዩኻ።

ሬቤካ'ውን ከምቶም ንብዙሓት ነቲ ዝተጸሞቐ ባህላዊ ፈውሲ ዝሰተዩ ሰባት ዝርኣዮም፡ ሕሉፍ ተዘክሮ ተመክሮታታ ተራእይዋ።

ልክዕ ሓደ ሰብ ብህድኣትን ብሕያውነትን ነቲ ዝሓልፍካዮ ሕማቕ ተመክሮታት ንምዝካር ከምዝመርሓካ ኮይኑ ኢዩ ተሰሚዑኒ።

ናብ ቦታይ ምስተመለስኩ ድማ እቲ ምስ ሰባት ዝነበረኒ ዝምድናታት ኣዝዩ ደልዲሉ። ካብ ጉዕዞይ ምስ ሰባት ክትፋቐር ኣዝዩ ቀሊል ኮይኑ ረኺበዮ" ኢላ ሬቤካ።

"ገለ ሰባት፡ ሓንሳብ ፍወሳ ኣያዋስካ ምወሳድ ማዕረ ናይ 20 ዓመታት ኣብ ትካላት ሕክምና ተካይዶ ናይ ስነ-ኣእምሮ ፍወሳ [psychotherapy] ኢዩ ይብሉ።

ኣነ'ውን ነዚ ኣበሃህላ'ዚ ይሰማምዓሉ ኢየ" ኢላ ሬቤካ።

መብዛሕትኡ ግዜ እቲ ስነ ስርዓት ምስታይ ፈውሲ ኣያውስካ ብመሪሕነት እቲ ደብተራ ምሸት ኢዩ ዝካየድ። እቶም ተጠቀምቲ ሰባት ድማ ነቲ ካብ ክልተ ኣብ ኣማዞን ዝርከቡ ተኽልታት ዝተሓዋወሰ ሎጎግ ዝብል ፈሳሲ ይስትዩ።

እዚ ባህላዊ ፈውሲ፡ ኣብ ከባቢ ኣማዞን ዝርከቡ ህዝብታት ንዘበናት ተጠቒሞምሉ ኢዮም። ሕጂ ግና መስሕብ በጻሕቲ ስለዝኾነ ድማ "ቱሪዝም ኣያዋስካ" ብምዕማሩ ብዙሓት በጻሕቲ ዝኸዱለን ጽምዋ ቦታታት ይኽፈታ ኣለዋ።

መብዛሕትኦም በጻሕቲ ናይ ኣእምሮ ጸገማት ዘለዎም ኢዮም። ብዙሓት ኣብቲ ፍወሳ መጽናዕቲ ዘካየዱ ስነ ፍልጠታዊ ትካላት ድማ ፍወሳ ኣያዋስካ ውጽኢታዊ ክኸውን ከምዝኽእል ይገልጹ።

ፍርቂ ስዓት ድሕሪ እቲ ፈውሲ ምውሳድካ ድማ እቲ ፈውሲ ኣብ ሰብነትካ ክሰርሕ ይጅምር። ሽዑ፡ እቲ ደብተራ [ፈዋሲ] ኢካሮስ (icaros) ዝተባህለ መዝሙር ከዝይም ይጅምር።

እዚ ድማ፡ እቶም ዝሕከሙ ነቲ ዝረስዕዎም ነገራት ክዝክሩን ካልእ ክርእዩ ይሕግዞም። እቶም ተፈወስቲ ነቲ ፈውሲ ድሕሪ ምስታዮም ተምላስን ውጽኣትን ይገብረሎም።

ሬቤካ ንፈለማ እዋን ናብቲ ኣብ ፔሩ ዝርከብ ማእከል ዝኸደት እንኮ ጓልንስተይቲ ኢያ ነይራ። ሽዑ እቲ ኣብቲ ቦታ ዝነበረ ወዲ ተባዕታይ ፈዋሲ [ደብተራ] ፍሉይ ኣተሓሕዛ ይገብረላ ከምዝነበረ ተዓዚባ።

Image copyright Alamy

"ኩሉ ዝገብረለይ ዝነበረ ኣተሓሕዛ ፍሉይ ኢዩ ነይሩ። ሽዑ፡ ዝኾነ ጥርጣረ ኣየሕደረለይን። ሕጂ፡ ንድሕሪት ተመሊሰ ክርእዮ እንከለኹ ግና ጥርጣረ ኣሕዲሩለይ" ኢላ ሬቤካ።

ሬቤካ፡ ድሕሪ ዓመት፡ ብዛዕባ ኣያዋስካ ብዙሕ ተመክሮ ድሕሪ ምድላብ፡ ናብቲ ፈለማ ዝኸደቶ ኣብ ፔሩ ዝርከብ ጽምዋ ቦታ ተመሊሳ ከይዳ።

እቲ ሽዑ ዝነበረ ፈዋሲ ድማ ነቲ ስነ ስርዓት ክመርሕ ረኺባቶ።

ሕጂ'ውን ካብቶም ካልኦት ተፈወስቲ ዝተፈልየ ኣተሓሕዛ ይገብረላ ነይሩ። ብዙሕ ይንእዳ ነይሩ። ብድሕሪኡ እቲ ፈዋሲ ከምዘቕረባ ናቱ ምስጢራት ክነግራ ይጅምር።

"ብቐጻሊ ብዙሕ ጸገማት ከምዘለዎ ይነግረኒ ነይሩ። ብፍላይ፡ ምስ ሰበይቱ ጸገም ከምዘለዎን ጾታዊ ስምዒቱ ከምዘይተርውየሉን፡ ኣነ ጥራይ ነቲ ጸገማቱ ክፈትሓሉ ከምዝኽእል ይነግረኒ ነይሩ'' ኢላ ሬቤካ።

ኣብቲ እዋን ሬቤካ፡ ጓል 20 ዓመት ጎርዞ ኢያ ነይራ፡ እቲ ፈዋሲ ድማ ወዲ ሓምሳን ልዕሊኡን ኢዩ ነይሩ።

እንተድኣ ምስኡ ስጋዊ ርክብ ፈጺማ ድማ መንፈሳዊ ሓይሊ ክትረክብ ከምዝኾነት ይመባጽዓላ ነይሩ፡ ዋላ ሰበይቱ ኣብቲ ከባቢ እናነበረት ኮላ።

ሕጂ ተመሊሳ ክትሪእዮ እንከላ፡ እቲ ፈዋሲ ምስኡ ጾታዊ ርክብ ክትገብር ከምዝቐሰባን ጾታዊ ዓመጽ ከምዝፈጸመላን ኢያ ትዛረብ።

ኣዝዩ ኣጸያፊ ተግባር ኢዩ። እቲ ፈዋሲ ደብተራ ስለዝነበረ ቅኑዕን ስነ ምግባር ኣለዎ ኢለ ስለዝሓሰብኩ ድማ ኣሚነዮ ኢላ ሬቤካ።

ድሕሪ ምዕማጻ፡ ሬቤካ ነቲ ቦታ ብምጥንጣን፡ ምስ ኩሉ ሕማቕን ዝተሓላለኸን ስምዒታታ ናብ ሃገራ ተመሊሳ።

"ስለምንታይ ከም መራሕን መምህርን መጠን መዝነቶም ብምጥቃም ከምዚ ዝኣመሰለ ኣጸያፍን ፍንፉንን ክሕደት ዝመልኦ ተግባራት ኣብ ልዕሊ'ቶም ተፈወስቲ ዝፍጽሙ?" ኢላ ሬቤካ።

እቲ ንሬቤካ ዝዓመጸ ደብተራ ጌና ሓላፊ ናይቲ ማእከል ክኸውን እንከሎ፡ በቶም ኣብቲ ማእከል ዝተኣንገዱ ተፈወስቲ ድማ ብሉጽ ደብተራ ተባሂሉ።

ስጋብ ሕጂ ኣብቲ ቦታ ኢዩ ዘሎ ኢላ ሬቤካ ብሕርቃን አእዳዋ እናኣንቀጥቀጠ። "ኣብቲ ከባቢ ካልእ ማእከላት ከምዘለዋ እፈልጥ ኢየ።

ኣብዘን ማእከላት'ውን ብዙሓት ደቀንስትዮ ተዓሚጸን ኢየን" ኢላ ሬቤካ።

ኣብዛ ዓለም ኣብ ከምዘን ዝተጠቕሳ ማእከላትን ካልኦት ፍወሳ ዝካየደለን ቦታታትን መጠነ ሰፊሕ ዓመጽ ደቀንስትዮ በቶም ፈወስቲ ከምዝካየድ ካብተን ዝተዓመጻ ደቀንስትዮ ብመርበብ ሓበሬታ ምስክርነት ከምዝሃባ ሰሚዕና ኢና።

እታ ዝያዳ ስሙ ብቐጻሊ ዝጥቀስ ድማ እቲ ፍሉጥን ብባይቶ መንግስቲ ፔሩ በቲ ዘበርከቶ ስራሕ ናይ ዝተመስገነ፡ ጉሌርሞ ኣሬቫሎ፡ ስም ኢዩ ዝያዳ ዝጥቀስ።

Image copyright Getty Images
ናይ ምስሊ መግለጺ ጉሌርሞ ኣሬቫሎ

ጉሌርሞ ኣሬቫሎ፡ ናብ ካናዳ ብዙሕ ግዜ ከምዝተመላለሰ፡ ኣና ዝተባህለት ጓል 40 ዓመት ካናዳዊት ትዛረብ።

ናብ ካናዳ ኣብ ዝመጸለኡ፡ ሰባት ኣብ ጥቕኡ ኮፍ ንኽብሉ ጥራይ ስጋብ 300 ዶላር ካናዳ ይኸፍሉ ነይሮ ኢላ። ኣና፡ ንነዊሕ እዋን ባህላዊ ፍወሳ ከተካይድ ድልየት ስለዝነበራ ድማ ካብቲ ናይ ሄሮይን [ሓሺሽ] ወልፋ ንምንጋፍ ድማ ፍወሳ ኣያዋስካ ክትፍትን ወሲና።

ኣብቲ መጀመርታ ብጉሌርሞ ኣሌቫሮ ተመሲጣ ነይራ።

"ልክዕ ከምቶም ካልኦት ሰባት በቲ ግርምኡን ናይ ምፍዋስ ብቕዓቱን ኣዚኻ ትምሰጥ። ክዝምር ከሎ ድማ ኣዚዩ መሳጢ ኢዩ። ንፉዕ ፈዋሲ ኢዩ" ኢላ ኣና።

እንተኾነ፡ በቲ ቅድሚ ሸውዓተ ዓመት ዝነበረ ናይ ፍወሳ ስነ-ስርዓት ኩሉ እቲ ዝነበራ ኣተሓሳስባ ብዛዕባ'ቲ ፍወሳ ተቐይሩ። እቲ ፍወሳ ዝካየደሉ ገዛ መስኮት ዘይብሉን ኣዝዩ ጸልማት ዝወረሶን ብብዙሓት ሰባት ዝመልአን ገዛ ኢዩ ኢላ ኣና።

"እቲ ፈውሲ ድሕሪ ምውሳደይ፡ እቲ ገዛ ብዝተፈላለየ ድምጽታት ተጎቢኡ ነይሩ። ገሊኦም ክበኽዩ ካልኦት ድማ ትርጉም-ኣልቦ ዘረባታት ክዛረቡን፡ ከእውዩን ኢየ ዝሰምዕ ነይረ።

ኣነ'ውን ከምቶም ካልኦት ገለ ኢለ እንተዝነብር፡ ብሰንኪ'ቲ ጫውጫውታ ዝኾነ ሰብ ክምልሸለይ ኣይክእልን ነይሩ" ኢላ ኣና።

ኣብታ እዋን ኣና ኣብ ሽግር ኢያ ነይራ። "ኣብ ምድሪ ቤት ናይታ ገዛ ተሰጢሓ ከእውን ክግዕርን ከለኹ ይዝከረኒ። ሽዑ፡ ጉሌርሞ መጺኡ ኣብ ጥቓይ ኮፍ ምስ በለ ሩፍታ ተሰሚዕዋ፡ ደጊምሲ ሓገዝ ክረክብ ኢየ ኢለ" ኢላ ኣና።

"ኣብ ጥቓይ ኮፍ ኢሉ ከዝይም ይጅምር። የእዳው ኣብ ልዕሊ ክዳነይ ንኸብደይ ክድህስስ ይጅመር። እዚ ንቡር ኢዩ። ብድሕሪኡ የእዳዉ ኣብ ትሕቲ ሙታንተይ የእትዩ።

ሽዑ፡ ልክዕ ከም ኣብ በረድ ከምዝእተኹ ተሰሚዑኒ። ድሕሪ'ዚ ኹነታት ብፍርሒ ተጎቢአ ከለኹ፡ የእዳው ኣብ ልዕሊ ካምቻይ ኣብ ከባቢ ኣጡባተይ ተሰሚዑኒ" ኢላ ኣና።

ሽዑ እንታይ ኢዩ ዝግበር ዘሎ ኢለ ሓሲበ፡ በቲ ኩነታት ተደናጊረን ምእማኑ ድማ ስኢነን ኢላ።

ሕጂ ድሕሪ ሽዱሽተ ዓመት ኢያ ኣና ተቢዓ ብዛዕባ'ቲ ዘጓነፋ ነገራት ክትዛረብ ዝበቕዐት።

ከምዚ ዓይነት ነገራት ኣብ ደቀንስትዮ ዳርጋ ከም ቅቡል ፍጻመ ኢዩ ዝውሰድ።

ንዓይ ከም ሰብ፡ ናይ ወልፊ ታሪኽ ዘሎንን፡ ብደቂ ተባዕትዮ ስለዝተዓመጽኩን፡ ኣብ እዋን ቁልዕነተይ ድማ ጾታዊ ዓመጽ ስለዝተፈጸመንን ድማ ዳርጋ ከም ንቡር ኢየ ወሲደዮ።"

Image copyright Getty Images

"ዳሕራይ ድማ እቲ ፈውሲ ኣብ ሂወተይ ለውጢ የምጽእ ስለዝነበረ፡ ካብቲ ናይ ኣያዋስካ ማሕበረሰብ ክይንጸልን እቲ ፈውሲ ካብ ምርካብ ከይክልከልን ብምባል ብዛዕባ'ቲ ዝወረደኒ ዓመጽ ክዛረብ ኣይደፍረኩን" ኢላ ኣና።

ብድሕር'ዚ ገለ ምሁራት ዝርከብዎም ብማሕበረሰብ ኣያውስካ ካናዳ ዝፍለጥ ጉጅለ ኣብ 2015 ብዛዕባ ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮ ዝወረደ ጾታዊ ዓመጽ ተቓውሞ ምስ ኣስምዑ፡ ጉሌሮም ኣሪቬሎ ካናዳ ካብ ምኻድ ደው ኣቢሉ።

"እቲ ኣንጻረይ ዝብሃል ኩሉ ሓቂ ስለዘይኮነ ኣይቅበሎን ኢየ። ምኽንያቱ፡ እተን ብቖልዕነተን ጾታዊ ዓመጽ ዝተፈጸመን ደቀንስትዮ ኣብቲ ናይ ፍወሳ ስነ ስርዓት ዝካየደሉ ኣካላተን ኣብ እትሕዘለን እዋን እቲ ናይ ቀደም ቅጅል ስለዝብለን፡ ትዕምጸን ዘሎኻ ኮይኑ ይስምዐን" ኢሉ ጉሌርሞ።

ዋላ'ኳ ጉሌርሞ ኣብ ልዕሊ ዝኾነት ጓለንስተይቲ ዝኾነ ዓመጻ ኣይፈጸምኩን ኢሉ እንተኸሓደ፡ እቶም ኣብ ትሕቲኡ ዝሰርሑ ሰባት'ውን ምስ ሕሙማት ደቀንስትዮ ጾታዊ ርክብ ከምዝፍጽሙ'ውን ኣይተኣመነን።

እንተኾነ፡ ኣና ድሕሪ'ቲ ኩሉ'ቲ ናይ ጉሌርሞ ተመክሮኣ፡ ነቲ ኣብ ሂወታ ለውጢ ዘምጽኣላ ናይ ኣያዋስካ ፍወሳ ደው ኣየበለቶን። ብሓደ ዘመድ ጉሌርሞ ዝኾነ ፈዋሲ ነቲ ፈውሲ ትወስድ ነይራ።

ኣብ 2014፡ ኣብ ፔሩ ዝተኻየደ ሓደ ናይ ኣያዋስካ ናይ ፍወሳ ስነ ስርዓት፡ እቲ ዘመድ ጉሌርሞ ኣሬቬሎ ዝኾነ ፈዋሲ ዓሚጹኒ፡ ኣርባዕተ ሓሙሽተ ግዜ ተጋሲሱኒ፡ ንኻልኦት'ውን ይጋሰሰን ከምዝነበረ ተዓዚበ ኢላ ኣና።

ብድሕሪኡ ሕማቕ ሕማም ኣእምሮ ኣማዕቢለ' ካብቲ ዝወስዶ ዝነበርኩ ሄሮይን ዝኸፍአ ናይ ፌንቱናይል ወልፊ (fentanyl) ኣማዕቢለ፡ ኣብ ሓደ እዋን ካብ ዓቐን ንላዕሊ ስለዝወስድኩ ድማ ዳርጋ ሞይተ ነይረ።

" በቲ ዝወረደኒ ዓመጽ ንነብሰይ ኢየ ዝወቅስ፡ ስለምንታይ ክዕምጸኒ ኣፍቂደሉ፡ ስለምንታይ ተቓውሞ ዘየርኣኹ ዝብሉ ነገራት ወትሩ ኣብ ሓንጎለይ ይመላለሱ" ኢላ ኣና።

ብዙሓት ደቀንስትዮ ኣብ ማእከላት ኣያዋስካ ተዓሚጸን ክንሰን፡ ደፊረን ከም ሬቤካን ኣናን ተዓሚጽና ስለዘይበላ፡ እቲ ዘጓነፈን ብምስጢር ሒዘንኦ ይርከባ። ሬቤካን ኣናን ግና ተቢዐን ብምዝራብ ካልኦት ደቀንስትዮ ንኸይዕመጻ ትምህርቲ ኮይነን።

ሬቤካ፡ ድሕሪ'ቲ ኣብ ማእከላት ኣያዋስካ ዘጓነፋ ዓመጽ ዝኾነ ፈዋሲ ክትእምኖ የሸግራ። ሕጂ፡ ሬቤካ ኣብ ፔሩ ፍወሳ ኣያዋስካ ትከታተልን ንኻልኣይ ዲግሪኣ ድማ ብዛዕባ ባህላዊ ሕክምና ተጽንዕ ኣላ።