ኮሮናቫይረስ ልክዕ ከም ካልኦት ኣህጉራት ኣብ ኣፍሪቃ ኣዝዩ ቀታሊ ዘይኮነሉ ምኽንያት እንታይ'ዩ?

መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ዝገበረት ቆልዓ

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ዋላ'ኳ ኣዝዩ ዝደኸመ መሓውር ስርዓት ጥዕና እንተሃለወን ንዓለማዊ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ክገትኣ ብዝወሰድኦም ዕውታት ስጉምትታት ግን ናእዳ ይቐርበለን።

ኣብታ ልዕሊ 1 ቢልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ኣህጉር ክሳብ ሕዚ ኣስታት 1.5 ሚልዮን ሰባት ብኮሮናቫይረስ ከምዝተትሓዙ ጸብጻብ ዩኒቨርሲቲ ጆንስ ሆፕኪንስ የመልክት።

ዛጊድ ከባቢ 37,000 ክሞቱ ከለዉ፡ ምስቲ 580,000 ኣብ ሰሜንን ደቡብን ኣሜሪካ፣ 230,000 ኣብ ኣውሮጳ ከምኡ'ውን 205,000 ኣብ እስያ ዘጋጠመ ሞት ክነጻጸር ከሎ ኣዝዩ ዝተሓተ እዩ።

እሞ ደኣ ኣብ ኣፍሪቃ ዝተሓተ መጠን ሞት ዝረኣየሉ ምኽንያት እንታይ ይኸውን?

ንገለ ምኽንያታት ክነልዕል።

1: ቅልጡፍ ስጉምቲ

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ፈላሚ ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዘ ሰብ ብ14 ለካቲት ኣብ ግብጺ'ዩ ተረኺቡ። እቲ ቫይረስ ኣብታ ዝተዳኸመ ስርዓተ ጥዕና ዘለዋ ኣህጉር ብቕልጡፍ ከይላባዕ ድማ ከቢድ ስግኣት ፈጢሩ ነይሩ።

ሽዑ ኣብ መጀመርታታት መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ንለብዒ እቲ ቫይረስ ክገትእ ይኽእል ዝበልዎም ስጉምትታት ብስፍሓትን ብቅልጡፍን'ዮን ግብራዊ ገይሮም።

ናይ ኢድ ሰላምታ ምትራፍ፣ ብቐጻሊ ኣእዳው ምሕጻብ፣ ኣካላዊ ርሕቐት ምዕቃብ ከምኡ'ውን መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ምግባር ካብ ሞንጎ'ቶም ዝተወሰዱ ስጉምትታት ጥዕና እዮም።

ከም ሌሴቶ ዝበላ ሃገራት ድማ ገና ዋላ ሓደ ሰብ ብኮቪድ-19 ከምዝተትሓዘን ከየረጋገጻ እየን ቅልጡፍ ስጉምቲ ወሲደን።

እታ ሃገር ካብ 18 መጋቢት ዝጀመረ ናይ ሰለስተ ሰሙን ኣዋጅ ዕጽዋ ከምዝኣወጀት ይዝከር። ካልኦት ሃገራት'ውን ኣሰራ ስዒበን።

ግን ከኣ እቲ ዝደንገገቶ ኣዋጅ ካብ ዘልዓለትሉ እዋን ጀሚሩ ኣብ ወርሒ ግንቦት በቲ ቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ክተመዝግብ ጀሚራ። ኣብታ ልዕሊ 2 ሚልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ ሃገር ዛጊድ 1,700 ሰባት በቲ ቫይረስ ክተሓዙ ከለዉ 40 ሞይቶም።

2: ህዝባዊ ተሳትፎ (ምርብራብ)

ኣብ ወርሒ ነሓሰ ኣብ 18 ሃገራት ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ፡ ኣብ ትግበራ ውሕስና ጥዕና ዘረጋግጹ ስጉምትታት ዝተረኣየ ህዝባዊ ተሳትፎ ዝለዓለ እዩ ነይሩ።

ኣብቲ መጽናዕቲ ካብ ዝተሳተፉ እቶም 85 ሚኢታዊት ኣብ ዝሓለፉ ሰሙናት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ዘይተፈለዮም እዮም።

"ጥቡቕ ብዝኾነ ሓለዋ ጥዕና ሕብረተሰብን ትግበራ ማሕበራዊ ስጉምትታትን፡ እተን ኣባል ሕብረት ኣፍሪቃ ዝኾና ሃገራት ካብ መጋቢት ክሳብ ግንቦት ንለብዒ እቲ ቫይረስ ክገትኣ ኪኢለን እየን" ይብል እቲ ጸብጻብ።

እንተኾነ ኣብ ሰነን ሓምለን ብዝነበረ ምፍኳስ ገደባት ኣብ ቁጽሪ ኮሮናቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ምውሳኽ ከምዘኸተለ እቲ መጽናዕቲ የመልክት።

ብድሕሪኡ ድማ ዳርጋ ኣብ ፍርቂ ካብ ሃገራት ኣፍሪቃ ዘጋጥም ሓድሽ መልከፍትን ሞትን እናነከየ መጺኡ'ሎ። እዚ ድማ ምስ ምውዳእ ኣብ ደቡባዊ ንፍቀ-ክቢ ዝነበረ ሓጋይ ከምዝተሓሓዝ ይገመት።

ኣብተን ሃገራት ዝተነበሩ ገደባት ከቢድ ቁጠባዊ ምንጋዕ ኣኸቲሎም'ዮም። ኣብታ ኣብ ዓለም ተሪር ዝበሃል ኣዋጅ ዕጽዋ ዘንበረት ደቡብ ኣፍሪቃ ጥራይ 2.2 ሚልዮን ሰባት ኣብ ቀዳማይ መፋርቕ ስርሖም ስኢኖም'ዮም።

ዝበዝሓ ሃገራት ዋላ'ኳ ካብቲ ኣዋጅ ዕጽዋ ዝደንገጋሉ እዋን ዝዛየደ ሓድሽ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ኣብዚ ሕዚ እዋን እንተጋጠመን ንቑጠባ ክብላ ውሳነታተን ከፍኩሳ ተገዲደን እየን።

3: ብዝሒ መንእሰይ ወለዶ - ምስ ትሑት ቁጽሪ ኣረጋውያን

ኣብ ዝበዝሓ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝርከቡ ዜጋታት ኣብ ዕድመ ንእስነት ስለዘለዉ ኣብ ምግታእ እቲ ለበዳ እጃም ከምዝነበሮ ይእመን።

ብደረጃ ዓለም ክረኣይ ከሎ፡ ልዕሊ 80 ዓመት ዕድመ ዝርከቡ ሰባት'ዮም ብሰንኪ እቲ ቫይረስ ብብዝሒ ሞይቶም። መረዳእታ ሕቡራት ሃገራት ከምዘመልክቶ ድማ ኣብ ዓለም ዝበዝሐ ቁጽሪ መናእሰይ ዘለዋ ኣህጉር ኣፍሪቃ እያ።

"እቲ ለብዒ ኣብ ዕድመ ንእስነት ኣብ ዝርከቡ'ዩ ብስፍሓት ተራእዩ. . . ኣብ ትሕቲ ሳህራ ኣፍሪቃ ካብ ዝነበረ ረኽሲ ኮቪድ-19 ከኣ እቲ ኣስታት 90 ሚታዊት ኣብ ትሕቲ 60 ዓመት ዕድመ ዝርከቡ ሰባት ዘጋጠመ ኮይኑ ናይቶም ልዕሊ 80 ሚኢታዊት ካብ ምልክታት ዝሰገረ ኣይነበረን" ይብል ውድብ ጥዕና ዓለም።

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

መግለጺ ስእሊ,

ኣፍሪቃ ካብ ኣሜሪካን ኣውሮጳን ዝዛየደ ብዝሒ መንእሰይ ወለዶ ኣለዋ

" [ኣብ ኣፍሪቃ] ካብ ሓፈሻዊ ብዝሒ ህዝቢ ኣስታት 3 ሚኢታዊት ጥራይ ዕድሚኦም ልዕሊ 65 ዝኾኑ ሰባት ኣለዉና" ትብል ኣብ ኣፍሪቃ ዞባዊ ዳይሬክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዝኾነት ዶክተር ማተሲዶ ሞየቲ።

ብኣንጻሩ ኣውሮጳ፣ ሰሜን ኣሜሪካን ሃፋትም ሃገራት እስያን ዝለዓለ ብዝሒ ኣረጋውያን (ሰብ ጸጋ ዕድመ ) ይርከቡለን።

4: ምቹእ ክሊማ (ኩነታት ኣየር)

ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሜሪላንድ-ኣሜሪካ ዝርከቡ ተመራመርቲ፡ ኩነታት ለብዒ ኮሮናቫይረስ ምስ ሙቐት (ዋዒ)፣ ጠሊን ካልእ ኩነታት ክሊማን ዘለዎ ረኽቢ ብዝምልክት መጽናዕቲ ኣካይዶም ነይሮም።

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

"ገና እቲ ቫይረስ ክላባዕ ኣብ ዝጀመረሉ እዋን ንኹነታት 50 ከተማታት ዳህሲስና ነይርና። እቲ ቫይረስ ዝተሓተ ሙቐትን ጠሊን ኣብ ዘለዎም ከባብታት ብቐሊሉ ይስፋሕፋሕ ነይሩ" ኢሉ ነቲ መጽናዕቲ ዝመርሕ ሞሓመድ ሳጃዲ።

"ኣብ ካልእ ኩነታት ኣየር ኣይላባዕን ማለት ግን ኣይኮነን፤ እቲ ሙቐትን ጠሊን ኣብ ዝንክየሉ እዋን ብዝያዳ ይላባዕ ንምባል ዝኣክል'ዩ" ክብል እውን ኣረዲኡ።

ካብ 'ትሮፒክስ' ርሕቕ ኢለን ዝርከባ [ኣብ ውዑይ ከባቢታት ዘለዋ] ሃገራት ኣፍሪቃ ከቢድ ሃሰያ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ኣየጋጠመንን።

ኣብታ ዝለዓለ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ዝተረኣየላ ደቡብ ኣፍሪቃ ዋዒ (ሙቐት) እናወሰኸ ምስከደ ቁጽሪ መልከፍቲ እናነከየ መጺኡ'ሎ።

5: ስጡም ስርዓት ጥዕና ማሕበረሰብ

ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝተኸሰተሉ እዋን ዴሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ብኢቦላ ኣብ ዝተሃሰየትሉ ኩነታት እዩ ነይሩ።

ኣብቲ ሽዑ እዋን በቲ ከቢድ ለበዳ ተሃሲየን ዝነበራ ዝተፈላለያ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ ዝሓሸ ተሞክሮታት ሓለዋ ጥዕና ማሕበረሰብ ኣማዕቢለን ብምጽንሐን ኣብዚ ናይ ኮቪድ-19 እዋን እውን ሓጊዝወን እዩ።

ብፍላይ በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙን ጥርጡራትን ምፍላይ፣ እቲ ቫይረስ ምስ ዝተረኸቦም ሰባት ርክብ ዘለዎም ምክትታልን እቲ ቫይረስ ዝተረኸቦም ናብ መወሸቢ ምእታውን ኣብቲ ሽዑ እዋን ካብ ዝነበረ ኩነታት ዝተረኸቡ ተሞክሮታት እዮም።

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

ኣብ ናይጀርያ ንህጻናት ጸረ-ፖልዮ ክኸትቡ ናብ ዓዲታት ዝተወፋሩ ሰብ ሞያ ጥዕና'ውን ብቅልጡፍ ትኹረቶም ናብ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ብምግባር ኣስተምህሮ ክህቡ ኪኢሎም።