መራሒ ጣሊባን መን’ዩ? ቅርጺ መሪሕነት ጣሊባንከ ከመይ እዩ?

ሃባቱላህ ኣካንድዛዳ

ምንጪ ስእሊ, Afghan Islamic Press

መግለጺ ስእሊ,

ሃባቱላህ ኣካንድዛዳ

ላዕለዋይ ሓላፊ ፖሎቲካዊ ቤት ጽሕፈት ጣሊባን ሙላህ ባራዳር፡ ምስ ካልኦት ላዕለዎት ሓለፍቲ ናብ ዞባ ካንዳሃር ናይ ኣፍጋኒስታን ኣትዩ ኣሎ።

ባራዳር ሓደ ካብ መስረትቲ ጣሊባን ኮይኑ ሓደ ካብ ኣዝዮም ጸለውቲ መራሕቲ ጣሊባን እዩ።

እቶም መራሕቲ ካበይ ነቒሎም ናብ ኣፍጋኒስታን ከምዝኣተዉ'ኳ እንተዘይተፈለጠ፡ ሙላህ ባራዳር ዝርከቦም ገለ መራሕቲ ጣሊባን ኣብታ ምስ ኣመሪካ ዝዛተዩላ ዝነበሩ ከቴማ ዶሓ ናይ ቐጠር ክነብሩ ምጽንሖም'ዩ ዝግለጽ።

ፕረዚደንት ኣሸራፍ ጋኒ ካብ ሃገሩ ምስ ሃደመ መንግስቲ እታ ሃገር መሓውር ኣልቦ ኮይኑ፡ ጣሊባን ኸኣ ንመላእ እታ ሃገር ተቋጻጺርዋ።

ንምዃኑ ንጣሊባን መን'ዩ ዝመርሖም ዘሎ?

1.ሃባቱላህ ኣካንድዛዳ

ሃባቱላህ ኣካንድዛዳ፡ ነቲ ብኣመሪካ ዝተቐተለ ኣክታር ሞንሱር ተኪኡ 25 ግንቦት 2016 እዩ ላዕለዋይ መራሒ ጣሊባን ኮይኑ።

ኣብ 1980ታት ኣብቲ ኣንጻር ሕብረት ሶቭይየት ዝካየድ ዝነበረ ኣስላማዊ ተቃውሞታት ተሳቲፉ፡ እንተኾነ ሃባቱላህ ካብ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ናብ ሃይማኖታዊ መራሒ ዝቐረበ ኣካይዳ እዩ ዘለዎ።

ሃባቱላህ ኣብ 1990ታት እውን ከም ላዕለዋይ ሓላፊ ቤት ፍርዲ ሸሪዓ ኮይኑ ሰሪሑ እዩ።

ጣሊባን ኣብ 1990ታት ስልጣን ምስ ሓዙ፡ ብመሰረት እስላማዊ ሕጋጋት ነቲ ኣብ ንዝሰረቑን ሰብ ንዝዘመዉ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ክስይፉ ጀሚሮም፡ ንሰረቕቲ'ውን ከንፈሮም ክቆርጸዎም ጀሚሮም።

ጣልባን ኣብ ትሕቲ መሪሕነት ሞላህ መሓመድ ዑመር [ኣብ 2013 ሞይቱ ተባሂሉ እዩ ዝእመን] እንከለዉ ሰብ ተለቪዥን ከይርኡ፡ ደርፊ ከይሰምዕ፡ መመላኽዒ ከይጥቐም ከምኡ'ውን ልዕሊ 10 ዓመት ዝዕድሚኤን ደቂ ኣንስትዮ ናብ ትምህርረቲ ከይከዳ ከልኪሎም።

ምንጪ ስእሊ, EPA

መግለጺ ስእሊ,

ሞላህ መሓመድ ዑመር [ኣብ 2013 ሞይቱ ተባሂሉ እዩ ዝእመን]

ሃባቱላህ ዕድሙኡ ኣብ 60ታት ከምዝርከብ እዩ ዝገመት፡ ዝበዝሐ ህይወቱ ኸኣ ኣብ ውሽጢ ኣፍጋኒስታን እዩ ኣሕሊፍዎ።

ምስቶም ኣብ ፓኪስታን ዝመደበሮም ቓጣ ሹራ [ሹራ ሓንቲ ካብ ከተማታት ፓኪስታን እያ] ተናሂሎም ዝጽውዑ ኣባላት ጣሊባን ጥቡቕ ርክብ ከምዘለዎ ይእመን።

ሃባቱላህ ከም ላዕለዋይ ሓላፊ ጣሊባን መጠን ፖሎቲካዊ፤ ወተሃደራውን ሃይማኖታዊ ጉዳያትን ኣብ ትሕቲኡ እዩ።

መግለጺ ስእሊ,

ቅርጺ መሪሕነት ጣሊባን

2. ዓብዱል ጋኒ ባራዳር

ሙላህ ዓብዱል ጋኒ ባራዳር ሓደ ካብቶም ንጣሊባን ኣብ 1994 ዝመስርቱ ኣርባዕተ ሰባት እዩ።

ጣሊባን ኣብ 2001 ብኣመሪካ ብዝምራሕ ኪዳን ሓይልታት ምስ ተሰዓር ክድለ ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ ለካቲት 2010 ኣብ ፓኪስታን ከተማ ካራቺ ብልፍንታዊ ሓይልታት ኣመሪካን ፓኪስታንን ተታሒዙ።

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

መግለጺ ስእሊ,

ሙላህ ዓብዱል ጋኒ ባራዳር [ማእከላይ] ሓደ ካብ መስረትቲ ጣሊባን'ዩ

ንሸሞንተ ዓመታት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ድሕሪ ምጽናሕ ብመሰረት ኣብ ዝተኻየደ ዘተ ሰላም ኣብ 2018 ተፈቲሑ ካብ ጥሪ 2019 ጀሚሩ ኸኣ ላዕለዋይ ፖሎቲካዊ ሓላፊ ጣሊባን ኣብ ቀጠር ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ጣሊባን ኮይኑ ክሰርሕ ጀሚሩ።

ባራዳር ኣብ 2020 ናይ መጀመርታ ንጣሊባን ወኪሉ ምስ ዶናልድ ትራምፕ [ኣብቲ እዋን ፕረዚደንት ኣመሪካ ዝነበረ] ብቴሊፎንን ብኣካልን ክራኽብ ዝኸኣል እዩ።

ኣብዚ እኣን ኣብዱል ጋኒ ባርዳር ቀንዲ ፖሎቲካዊ መራሒ ጣሊባን እዩ።

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

መግለጺ ስእሊ,

ማይክ ፖምፕዮ [ጸጋማይ] ሙላህ ጋኒ ባራዳር [የማናይ] ኣብ ዶሓ ቐጠር

3.ሞሓመድ ያቖብ

ሞሓመድ ያቖብ ወዱ ንሓደ ካብ መስረትቲ ጣሊባን ዝኾነ ሙላህ ሞሓመሰድ ዑመር እዩ።

ዕድሚኡ ኣብ መጀመርታ 30ታት ከምዝርከብ ዝእመን ሞሓመድ ያቖብ ቀንዲ ሓላፊ ወተሃደራዊ ስርሒታት ጣሊባን እዩ።ኣብ 2016 ላዕለዋይ ሓላፊ ጣሊባን ኣክታር ሞንሱር ሞተ፡ ብዙሓት ኣባላት ጣሊባን ሞሓመድ ያቖብ ላዕለዋይ ሓላፊ ጣሊባን ክኸውን ሕቶ ኣቕሪቦም ነይሮም'ዮም፡ ዕድሚኡ ንእሽተይ ስለዝነበተን ተመክሮ ናይ መሪሕነት ስለዘይነበሮን ግን ላዕላጥ ሓላፊ ጣሊባን ክኸውን ከምዘይክእል ካልኦት ሞጕቶም።

ብመሰርት ማዕከናት ዜና ኣፍጋኒስታን ዝህብኦ ሓበሬታ መሓመድ ያቖብ ኣብ ኣፍጋኒስታን እዩ ዝነብር።

4. ሲራጁዲን ሃቓኒ

ሲራጁዲን ሃቓኒ ሓደ ካብ ላዕለዎት ምክልትል ሓላፊ ጣሊባን እዩ።

ድሕሪ ሞት ኣቡኡ ጃላዱን ሃቓኒ፡ ሓላፊ 'ሃቓኒ ኔትዎርክ' ኮይኑ ተመዚዙ።

ሃቓኒ ኔትዎርክ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ምዕራባውያን ሃገራትን ሰራዊት ኣፍጋኒስታንን መጥቃዕትታት ዝነድፍን ዘካይድን ጉጅለ'ዩ።

ሃቓኒ ኔትዎር ሕጂ'ውን እንተኾነ ኣብቲ ዞባ እቲ ዝሓየለን ኣዝዩ ዝተፈርሐን መተሃደራዊ ጉጅለ እዩ። ገለ ገለ'ውን ልዕሊ ኣይኤስ [ኢስላሚክ ስቴት] ኣብ ኣፍጋኒስታን ጽልዋ ከምዘለዎ'ዮም ዝማጎቱ።

ምንጪ ስእሊ, FBI

መግለጺ ስእሊ,

ሃቓኒ ኔትዎርክ ሕጂ'ውን እንተኾነ ኣብቲ ዞባ እቲ ዝሓየለን ኣዝዩ ዝተፈርሐን መተሃደራዊ ጉጅለ እዩ

እቲ ጉጅለ ንናይ ጣሊባን ፋይናንሳዊ ንጥፈታትን ኣብ ዶብ ፓኪስታንን ኣፍጋኒስታንን ዝርከብ ወተሃገራዊ ንብረትን ዝቆጻጸር ኮይኑ ብኣመሪካ ኣብ መዝገብ ግብረ ሽበራ ዝሰፈረ እዩ።

ሲራጁዲን ሃቓኒ ዕድሚኡ ኣብ ከባቢ 45 ዝግመት ኮይኑ ኣብዘይ ከምዝርከብን ከምዝነብርን ኣይፍለጥን'ዩ።

5. ዓብዱል ሓኪም

ኣብ መስከረም 2020፡ ጣሊባን ንዓብዱል ሓኪም ከም ላዕላዋይ ተዛታዪ ጣሊባን ኣብ ዶሓ ገይሩ መዚዝዎ።

እዚ ዕድሚኡ ኣብ ከባቢ 60ታት ከምዝኾነ ዝእመን ዓብዱል ሓኪም፡ ኣብ ፓኪስታን ቤት ሃይማኖታዊ ቤት ትምህርቲ ዘለዎ እዩ፡ ኣብ ፓኪስታን ኮይኑ ኸኣ ንፍርዳዊ መስርሓት ጣሊባን ይከታተልን ይቆጻጸርን።

ብዙሓት ላዕለዎት ሓለፍቲ ጣሊባን ኣብ ቓጣ [ፓኪስታን] ስደተኛታት ኮይኖም እናነበሩ ንጣሊባን ከምዝመርሕዎ እዩ ዝንገር።

መንግስቲ ፓኪስታን ግን ኣብ ሃገሩ 'ቓጣ ሹራ' ዝብሃል ጉጅል ጣሊባን ከምዘየለ'ዩ ዝማጎት።

ዓብዱል ሓኪም ብተወሳኺ ላዕለዋይ ሓላፊ ሓላፉ ቤት ምኽሪ ሃይማኖታውያን ምሁራት እዩ።