ሽንጥሮ ፓንዢር፡ እታ ክሳብ ሕጂ ጣሊባን 'ክስዕራ' ዘይክኣለ ሽንጥሮ ኣፍጋኒስታን

ፓንዢር

ምንጪ ስእሊ, Alamy

ፓንዢር፡ ካብ ርእሰ ከተማ ኣፍጋኒስታን ካቡል ንኣንፈት ሰሜን ምዕራብ ኣስታት 150 ኪሎ ሜትሮ ርሒቓ ትርከብ።

እዛ ሽንጥሮ፡ ብእምባታት ዝተኸበበት ኮይና እታ ናይ መወዳእታ ኣብ ትሕቲ ጣሊባን ዘይኣተወትን ኣንጻር እቲ ጉጅለ ዝቐንዐ ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝካየደላ ዘላን እያ።

ኣብ ዝሓለፉ 40 ዓመታት'ውን ወራር ዝተፈላለዩ ሓይልታት ከተፍሽል ጸኒሓ።

ሽንጥሮ ፓንዢር፡ ኣብ 1980ታት [ካብ 1979 ክሳብ 1989] ንወራር ሶቭየት ሕብረት [ናይ ሕጂ ሩሲያ] መኪታ ብርክት ዝበላ መካይን ሶቭየትን ወተሃደራት መንግስቲ ኣፍጋንን ናብ ዝመጽኦ መሊሳ።

ኣብ 1990ታት'ውን [ካብ 1996 ክሳብ 2001 ኣብ ዘሎ ግዜ] ኣንጻር ጣሊባን ተዋጊኣ፤ ሓያል ድፋዕ ተቓወምቲ እዚ እስላማዊ ጉጅለ ከኣ ኮይና።

"ኣብ ዝሓለፉ 20 ዓመታት ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣለዋ ካብ ዝብሃላ ውሑሳት ዞባታት ሓንቲ'ያ ነይራ" ትብል ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሜሪያም ኣማን።

ሕጂ ድማ፡ ካብ መላእ 34 ግዝኣታት ኣፍጋኒስታን ንበይና ኣብ ኢድ ጣሊባን ዘይወደቐት ክትከውን እንከላ፡ ጣሊባን ግን እቲ ከባቢ ንምቁጽጻር ሓይልታቱ የዋፍር ከም ዘሎ ገሊጹ።

ሓላፊ ክፍሊ ቑጠባ ፓንዢር ኣብዱል ራሕማን ኣብዚ ሰሙን "ንኻልኣይ ግዜ ንጣሊባን ክንስዕሮ ድሉዋት ኢና" ኢሉ ነይሩ።

ቐዳማይ ምኽትል ፕረዝደንት መንግስቲ ኣሽራፍ ጋህኒ ዝኾነ ኣምሩላህ ሳልሕ'ውን ነዚ ሓሳብ ደጊሙዎ'ዩ።

ፕረዚደንት እታ ሃገር ጣሊባን ንካቡል ክቆጻጸር እንከሎ ቅድሚ 11 መዓልቲ ሃዲሙ ክወጽእ እንከሎ፡ ሕጂ'ውን ኣብታ ሃገር ምህላው ዝገልጽ ምኽትል ግን "ሕጋዊ ፕረዚደንት እዋን ስግግር" ኣነ እየ ይብል።

ሳልሕ፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ህዝቢ ኣፍጋን ናብቲ ኣብታ ሽንጥሮ ተጀሚሩ ዘሎ ቓልሲ ተቓውሞ ክጽምበር ሓቲቱ ኣሎ።

እቲ ምንቅስቓስ ንመላእ ሃገር ኣብነት ክኸውን ከም ዝክእል'ውን ሓቢሩ።

"ኣብ ትሕቲ ሓደ ገዛ ምስ ጣሊባን ክርከብ ኣይኽእልን። ፈጺመ!" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ።

እዚ መልእኽቲ ንብዙሓት ኣፍጋናውያን ዘእምን ክኸውን ይኽእል'ዩ ትብል ጋዜጠኛ ኣማን።

እቲ ምኽትል ፕረዚደንት ኣብ ጎኒ እቶም ብወዲ 'ኣንበሳ ፓንዢር' ተባሂሉ ዝፍለጥ ሓርበኛ እታ ግዝኣት ዝኾነ ኣሕመድ ሻ መስዑድ ዝኾነ ኣሕመድ መስዑድ ይምርሑ ከም ዘሎው ይእመን።

ኣሕመድ ሻ መስዑድ፡ ኣብ 1990ታት ኣንጻር ጣሊባን ዝነበረ ተቓውሞ ዝመርሐ እዩ።

ወዱ መስዑድ መስራቲ እቲ ሕጂ ኣብ ሽንጥሮ ፓንዢር ዝቐንዐ ጥምረት ኣንጻር ጣሊባን ኮይኑ፡ እቶም ሓይልታት ንባዕሎም ብሄራዊ ግንባር ተቓውሞ [NRF] ኢሎም ይጽውዑ።

ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን መስዑድ ንዋሽንግተን ፖስት ኣብ ዝሃቦ ቃል "ፓንዢር ከም ናይ መወዳእታ ዕርዲ ናጽነት ኣፍጋኒስታን ክንከላኸል ኢና" ብምባል ሃገራት ምዕራብ ነዚ "ናይ ናጽነት ጉዳይ" ክድግፋ ጸዊዑ።

ንምዃኑ ብዛዕባ ፓንዢር እንታይ ንፈልጥ? እቶም ንቃለስ ኣለና ዝብሉ ሓይልታትኸ?

ምንጪ ስእሊ, Alamy

መግለጺ ስእሊ,

ኣብቲ ሽንጥሮ ዝርከብ ታንኪ

ተፈጥሮኣዊ ዕርዲ

ሓላፊ ርክባት ወጻኢ ኤንኣርኤፍ ዓሊ ናዛሪ፡ እቲ ተቃውሞ ጸገማት እታ ሃገር ብሰላማዊ መገዲ ንክፍትሑ'ውን ዝጠልብ ምዃኑ'ኳ እንተገለጸ ካብ ጣሊባን ንዝመጽእ መጥቃዕቲ ዝምክቱ ኣሽሓት ወተሃደራት ከም ዘለዎም ግን ገሊጹ።

ኣብቲ ሽንጥሮ ዝሰልጠኑ ሓይልታት ከምኡ'ውን ኣባላት ሰራዊት ምክልኻል መንግስቲ ኣፍጋን ዝነበሩን ኣብ መላእ እታ ሃገር ኣንጻር ጣሊባን ዝንቀሳቐሱ ዕጡቓትን ከም ዘለው ሓቢሩ።

ብተወሳኺ እቶም ተቓወምቲ ጂኦግራፊያዊ ኣቀማምጣ እቲ ከባቢ ካልእ ጸጋ ከም ዝኾኖም ይዛረቡ።

ኣጻድፍን ሽንጥሮን ፓንዡር ናብ ዕርዲ ተቐይሮም እንትዋጉኡሎም፡ እቶም እምባታት ከኣ ክንዲ ክሳድ ጠርሙዝ ዝኸውን መእተዊ ስለ ዘለዎም ብቐሊሉ ነቶም እምባታት ሰይርካ ምእታው ኣጸጋሚ ኩነታት ዝፈጥሩ'ዮም።

ሩባ ፓንዡር ተሳጊርካ ድማ፡ እቲ ሽንጥሮ ሂንዱ ኩሽ ንዝብሃል ኣብ ሞንጎ ኣፍጋኒስታንን ሰሜን ምዕራብ ፓኪስታንን ዝርከብ እምባ ዝተጸግዐ ኮይኑ ንረኽቦ።

እዚ መገዲ፡ ሰራዊት እቲ ናይ መወዳእታ ንማእከላይ ኤዥያ ዘገበረ ኣሌክሳንደር ዘ-ግሬት ናብዛ ሃገር ክሳገር ዝተጠቐመሉ ወሳኒ መገዲ ነይሩ።

እዚ ዞባ ከም ናይ ንፋስ ሕርሻ፣ ግድባት ሃይድሮኤሌክትሪክ፣ መዓድናት ዝበሉ ጸጋታት ዝሓቖፈ'ዩ።

ኣመሪካ ድማ ኣብዚ ከባቢ ትሕተ ቕርጺ መገዲታት ክትሃንጽ እንከላ፡ ካብ ርእሰ ከተማ ካቡል ናይ ሬድዮ ኣገልግሎት ክመጽኣሉ ዝኽእል ኩነታት ክፍጠር'ውን ገይራ።

ይኹን'ምበር፡ ብመዳይ ቑጠባ እንተርኢና ኣብታ ሃገር ኣገደስቲ ካብ ዝብሃሉ ከባቢታት ኣይኮነን።

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

መግለጺ ስእሊ,

ኣብ 1990ታት ዝነበሩ ወተሃደራት ኣሕመድ ሳ መስዑድ

ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሃሩን ሻፊቕ፡ እቲ ከባቢ "ንደባይ ውግእ ምቹእ'ኳ እንተኾነ ስትራቴጂካዊ ቦታ ግን ኣይኮነን" ኢሉ።

ወሲኹ "ንዝኾነ ኣገዳሲ ወደብ ወይ'ውን ኢንዳስትሪ ቐረባ ኣይኮነን፤ ዓመታዊ ንሃገራዊ ምህርቲ ዝውስኾ ነገር የለን" ኢሉ።

ኣብቲ ከባቢ ካብ 150 ሽሕ ክሳብ 200 ሽሕ ነበርቲ ከም ዘለው ይግመት።

ኩሎም ቋንቋ ፐርሺያ ዝዛረቡ ኮይኖም፡ ተወለድቲ ብሄር ታጂክ'ዮም።

ታጂክ፡ ርብዒ እቲ 38 ሚሊየን ኣብ ኣፍጋኒስታን ዝነብር ህዝቢ ዝሽፍኑ'ዮም።

ብታሪኽ ኣንጻር ጣሊባን ዝኾነ ህዝቢ ምዃኑ ይፍለጥ።

'ምልክት ተቓውሞ'

ምንጪ ስእሊ, Alamy

መግለጺ ስእሊ,

ኣብ ሽንጥሮ ፓንዡር ዝተሰቕለ ስእሊ ኣሕማድ መስዑድን -2009

ኣብ ታሪኽ ተቓውሞ ፓንዢር ጎሊሑ ዝለዓል ኣሕማድ ሻ መስዑድ እዩ።

ሞት ኣሕማድ ሻ መስዑድ ንብዙሓት ኣፍጋናውያን ዘሰንበደ ነይሩ።

ንሱ፡ ፍሉጥ ተቓላሲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ኣንጻር ጣሊባን ዘለዓዓለ ኮይኑ፡ ቅድሚ ክልተ መዓልቲ ኣብ ኣመሪካ ኣብ መስከረም 9/11 [2001] ዝተፈጸመ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ ብኣልቃዒዳ ተቐቲሉ።

ኣብቲ ዞባ ካብ 1980ታት ክሳብ 1990ታት ንርእሰ ምሕደራ ዝካየድ ዝነበረ ቓልሲ መሪሑ'ዩ።

"ኣንበሳ ፓንዢር" ብዝብል ሳጓ እዩ ዝፍለጥ። ፓንዢር ማለት - "ሓሙሽተ ኣናብስ" እዩ።

ካብ ሓወልቲ ክሳብ ኣብ መወዓውዒ ዝተስኣለ ስእልን ኣብ መስኮት ድኳናት ዝተሰቕሉ ምስልታትን እቲ ሓርበኛ ኣብ ብዙሓት ከባቢታት ካቡል ብቀንዱ ከኣ ኣብ ግዝኣት ፓንዢር ይርከቡ።

ጋዜጠኛ ኣማን "ፓንዢር፡ ኣብ 1980ታት ኣንጻር ኣፍጋን-ሶቭየት ኣብ ዝተኻየደ ኲናት ዕርዲ ኣሕማድ ሻ መስዑድ'ያ ነይራ" ትብል።

ጣሊባን ካብ ስልጣን ክወርድ እንከሎ'ውን፡ ኣብቲ ሽንጥሮ ኣብ ሞንጎ ዕጡቓትን ጣሊባንን ከበድቲ ውግኣት ከም ዝተኻየደ ትገልጽ።

"መስዑድ ኣብ 2001 ካብ ዝመውት ንድሓር እታ ዞባ ውርሻ ተቓውሞ ኮይና ቐጺላ . . . እዚ ኣንጻር ጣሊባን ዝካየዱ ዝነበሩ ውግኣት ማለት'ዩ" ትብል።

ኣብ ግዜ ፕረዚደንት ሃሚድ ካርዛይ ብሄራዊ ጅግና ተባሂሉ ይጽምበል ነይሩ።

ካብ 2012 ዓ.ም [ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ] ጀሚሩ ድማ 9 መስከረም [ዝተቐትለሉ መዓልቲ] መዓልቲ ሰማእታትን ኣሕመድ ሻ መስዑድን ኮይኑ ይዝከር።

ምኽትል ፕረዚደንት ኣፍጋኒስታን ኣማሩላህ ሳልሕ ንዕኡ ዘለዎ ውፍይነት ግልጺ ገይሩ'ዩ።

"ውርሻ ጅግና፣ ውሩይ፣ ኮማንደርን መራሕን ኣሕመድ ሻ መስዑድ ፈጺመ ኣይክሕድን። ኣብ ዝኾነ ኩነታት ፈጺመ . . . ፈጺመ ንኣሸባሪ ጣሊባን ኣይምብርከኽን" ክብል ኣብ ትዊተር ጽሒፉ።

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

መግለጺ ስእሊ,

1996 ወተሃደራት ኣሕመድ ሻ መስዑድ ኣብ 1996 ኣብ ሽንጥሮ ፓንዢር

እቲ ምኽትል ፕሬዝደንት ተወላዲ ፓንዢር ኮይኑ ብሄሩ'ውን ታጂክ'ዩ።

ኣብ 1990ታት ከኣ ኣካል እቲ ኣሕመድ ሻ መስዑድ ዝመርሖ ዝነበረ ጥምረት ሰሜን ነይሩ።

ሂዩማን ራይትስ ዎች ብ2005 ብመሰረት ዘካየዶ መጽናዕቲ፡ ኣብ ኣፍጋኒስታን ኣብ ዝነበረ ኲናት ሓይልታቱ ኣብ ትሕቲ ምሕደርኡ ኮይኖም ብዝፈጸሙዎ "ኣሕመድ ሻ መስዑድ ኣብ ብዙሓት ግህሰታት ተሳቲፉ'ዩ"።

'እዚ መዓልቲ ክመጽእ ከም ዝኽእል ንፈልጥ ነይርና'

ሕጂ ድማ ወዲ 32 ዓመት ወዱ ኣሕመድ መስዑድ ነቲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ይመርሖ ኣሎ።

ኣብ ዝሓለፈ ሓሙስ ዋሽንግተን ፖስት ሒዙዎ ኣብ ዝወጽአ ጸብጻብ፡ መስዑድ ሓይልታቱ ካብ ኣባላት ሰራዊትን ፍሉይ ሓይልን ኣፍጋን ድጋፍ ከም ዝረኽቡ ተዛሪቡ።

"እዚ መዓልቲ ከም ዝመጽእ ስለ እንፈልጥ ኣቦይ ብህይወት እናሀለወ ኣትሒዝና ዝኣከብናዮም ብርክት ዝበሉ ኣጽዋራት ኣለውና" ኢሉ።

ምንጪ ስእሊ, Getty Images

መግለጺ ስእሊ,

ኣሕመድ መስዑድ

ይኹን'ምበር ተወሳኺ ሓገዝ ከም ዝደልዩ ኣይሓብአን።

"ኣንጻር ጣሊባን ቓልሲ ጀሚርና ኣለና፤ ግን ድማ ሓገዝ የድልየና'ዩ" ክብል ነቲ ኣብ ዋሽንግተን ፖስት ዝጽሓፎ ሓቢሩ።

ወሲኹ "ኣባላት ጣሊባን መጥቃዕቲ እንተፈጺሞም፡ ዋላ'ውን ዘለና ሎጀስቲክስን ሓይልን እኹል ከም ዘይኾነ እናፈለጥና ካባና ከቢድ ምክልኻል ክገጥሞም'ዩ። ምዕራባውያን መሓዙትና ብቕልጡፍ ክሕግዙና እንተኽኢሎም ጠቕሊሎም ክውድኡ'ዮም" ኢሉ።