Nadir toprak elementleri: Çin ile ticaret savaşında ABD'nin 'yumuşak karnı'

Nadir toprak elementleri Telif hakkı Getty Images

ABD ile Çin arasında ticaret savaşı gerilimi tırmanmaya devam ederken taraflar dünyanın en büyük iki ekonomisinin nasıl ticaret yapacağı konusunda bir uzlaşıya hâlâ varabilmiş değil.

Son olarak Çin'den yapılan açıklamalarda ABD'nin ticaret savaşlarını tırmandırmaya devam etmesi durumunda daha önce çok da dile getirilmeyen bazı emtia türlerinin koz olarak kullanılabileceği ifade edildi: Nadir toprak elementleri.

Çin Komünist Partisi'nin resmi yayın organı olan 'Halkın Günlüğü' gazetesi Mayıs ayında nadir toprak elementlerinin ticaret savaşında ABD'ye karşı bir koz olarak kullanılabileceğinin sinyalini vermiş ve "ABD Çin'i hafife almasın" demişti.

ABD Ticaret Bakanlığı ise bugün yayımladığı bir raporda ABD içindeki nadir toprak elementi üretiminin artırılması ve dışa bağımlılığın azaltılması için acil tedbirler alınması gerektiğini vurguladı ve "Rusya'nın ya da Çin'in nadir toprak elementi ihracını durdurması ekonomi üzerinde ciddi bir şok etkisi yaratabilir" uyarısını yaptı.

Nadir toprak elementlerinin önemini ve ticaret savaşları gölgesinde ABD ile Çin için önemini derledik.

Telif hakkı Getty Images

Nadir toprak elementleri nedir hangi alanlarda kullanılıyorlar?

Nadir toprak elementi olarak adlandırılan toplam 17 adet element bulunuyor.

Genelde toprak altında düşük küçük rezervler halinde bulunuyorlar. Ancak nadir toprak elementlerini 'nadir' yapan şey, rezervlerin azlığı değil bu elementleri işlemenin maliyetinin yüksek olması.

Bu elementler, akıllı telefonlardan bilgisayarlara, elektrikli arabalardan yüksek teknolojili savaş uçaklarına ve uydulara kadar çok geniş bir alanda imalat süreçlerinin önemli bir parçası haline gelmiş durumda.

Nadir toprak elementleri hangi alanlarda kullanılıyor?
Sembol İsim Kullanım alanları
Sc Skandiyum Havacılık bileşenleri, Cıva-buhar lambaları
Y İtriyum Lazerler, mikrodalga filtreleri
La Lantan Kamera lensleri, pil elektrotları
Ce Seryum Petrol rafineleri için akışkan katalitik çatlama katalizörü
Pr Prasedmiyum Mıknatıslar, lazerler, karbon ark aydınlatma
Nd Neodimyum Mıknatıslar, lazerler, seramik kapasitörler
Pm Prometyum Nükleer piller
Sm Samaryum Mıknatıslar, lazerler, nötron yakalama
Eu Evropiyum Fosfor, lazerler, NMR rahatlama üniteleri
Gd Gadolinyum Bilgisayar hafızaları, mıknatıslar, lazerler
Tb Terbiyum Fosfor, lazerler, floresan lambalar
Dy Disprosyum Mıknatıslar, lazerler
Ho Holmiyum Lazerler
Er Erbiyum Lazerler, vanadyum çelik
Tm Tulyum Portatif X-ray makina
Yb İterbiyum Kızılötesi lazer, kimyasal indirgenler
Lu Lütesyum PET tarama dedektörleri, yüksek kırılma endeksli camlar

ABD Çin'e ne kadar bağımlı?

Küresel nadir toprak elementi rezervlerinin yüzde 36'sı 22 milyon ton ile Çin'de bulunuyor. ABD'nin küresel rezervler içerisindeki payı ise yüzde 1,2 ile sınırlı.

Çin'in ardından en büyük rezerve sahip ülkeler Brezilya ve Vietnam.

Ülkelerin nadir toprak elementi rezervleri

Kaynak: MTA Dünyada ve Türkiye'de Nadir Toprak Elementleri raporu

Her ne kadar Çin en büyük rezerve sahip olan ülke konumunda bulunsa da, piyasanın uzak ara en büyük oyuncusu olduğu alan üretim.

ABD'de sadece bir tesiste nadir toprak elementi işleniyor. Çin ise bu alanda en gelişmiş ülke konumunda. ABD'de çıkarılan nadir toprak elementlerinin dahi önemli bölümü işlenmek üzere Çin'e gönderiliyor.

Çin küresel nadir toprak elementi üretiminin yüzde 80'inden fazlasını yapıyor

(ton)

Kaynak: MTA Dünyada ve Türkiye'de Nadir Toprak Elementleri raporu

Çin'in işlenmiş element ihracatını durdurması durumunda ABD'de birçok sektörün üretim yapamaz hale gelmesi riskinin olduğunu vurgulayan Reuters haber ajansı, bu nedenle nadir toprak elementlerini ticaret savaşlarında ABD'nin 'yumuşak karnı' olarak niteliyor.

ABD 2018'de gerçekleştirdiği işlenmiş nadir toprak elementi ithalatı yıllık bazda yüzde 17'lik artışla 160 milyon dolara çıkmıştı. Bu ithalatın yüzde 60'ı petrol rafinerilerinde katalizör ya da otomotiv imalatında kullanılmıştı.

Telif hakkı Getty Images
Image caption Rytheon firmasının ürettiği Patriot füze bataryalarının güdüm sisteminde ve sensörlerinde nadir toprak elementleri kullanılıyor.

Hangi ABD şirketler etkilenebilir?

ABD'ninb en büyük savunma sanayii firmaları nadir toprak elementlerini üretim süreçlerinde yoğun miktarda kullanıyor.

Patriot füzelerinin imalatçısı olan Rytheon ile F-35 gibi savaş uçaklarını üreten Lockheed Martin nadir toprak elementlerine füze güdüm sistemlerinin ve sensörlerin üretiminde ihtiyaç duyuyor.

Dünyanın en değerli şirketlerinden Apple ise bu elementleri iPhoneların kameralarında ve hoparlörlerinde kullanıyor.

Telif hakkı Getty Images
Image caption Gobi Çölü yakınlarındaki Bautou kentinde kurulu fabrikalarda nadir toprak elementleri işleniyor. Fabrikaların atık suları yakınlardaki göle dökülüyor. Gölün suyu tamamen siyaha dönmüş durumda ve çevreci gruplar, fabrika faaliyetleri nedeniyle bölgede radyasyonun yükseldiğini, kanser vakalarının arttığını söylüyor.

Çin nadir toprak elementi kozunu nasıl kullanabilir?

Çin daha önce de bu elementlerin ihracatını bir koz olarak kullanmıştı.

2010 yılında Çinli bir balıkçı gemisinin kaptanının Japonya tarafından gözaltına alınmasıyla iki ülke arasındaki ilişkiler gerilmiş, Pekin yönetimi Japonya'ya nadir toprak elementi satışını tamamen durdurmuştu.

Japonya gözaltına alınan Çin'li gemi kaptanını kısa bir süre içerisinde serbest bırakmış ve nadir toprak elementi ihracatı da yeniden başlamıştı.

Eski bir ABD Savunma Bakanlığı yetkilisi olan Eugene Gholz, Reuters'a yaptığı açıklamalarda 2010'da yaşanan gelişmelerin ardından ABD'de hem şirketlerin hem de devletin nadir toprak elementleri stoklarını artırdığını ve olası ambargolara karşı tampon oluşturmaya çalıştığını ifade ediyor.

Gholz, bazı şirketlerin ise bu elementlere bağımlılıklarını azaltarak üretim süreçlerine başka metalleri dahil ettiğini söylüyor.

ABD ne gibi önlemler alıyor?

Her ne kadar bağımlılığı azaltma yönünde çalışmalar yapılsa da, ABD'de kullanılan nadir toprak metallerinin önemli bir kısmı hâlâ Çin'den alınıyor.

ABD Ticaret Bakanlığı'nın hazırladığı raporda, ticaret savaşlarıyla birlikte nadir toprak elementi ithalatının sekteye uğraması riskine karşılık toplam 61 önlem niteliğinde tavsiye sıralanıyor.

Tavsiyeler arasında ABD'nin nadir toprak elementi işleme kapasitesinin artırılması gibi uzun vadeli tedbirler de var, Japonya, Avustralya ve Avrupa Birliği gibi müttefik ülkelerle daha yakın işbirliği önerileri de.

Ancak Ticaret Bakanlığı raporunda konunun aciliyeti "ABD kritik mineraller konusunda dış kaynaklara fazlasıyla bağımlı durumda. Bu da hem ekonomimiz için hem de ordumuz için stratejik bir zafiyete yol açıyor" uyarısıyla dile getiriliyor.

BBC Türkçe'nin YouTube kanalına abone olmak için tıklayın.