100 yıllık Ermeni halılarının öyküsü

Biri ABD Başkanı Calvin Coolidge'e verilen, biri de yakınlarda San Diego'daki bir evde bulunan iki halı, 100 yıl önce Türkiye'deki Ermenilerin trajik yazgısına ve Amerika'nın ilk insanî yardım çalışmasına ışık tutuyor.

Maggie Mangassarian-Goschin, geçen yılın Temmuz'unda, 97 yaşındaki Lizbeth Kunzler'in evine adımını attığında, gördüğü şeyin önemini hemen anlamıştı.

Oturma odasının ortasında 800 binden fazla el işi ilmikten oluşmuş rengarenk, çarpıcı bir halı döşeliydi.

Halı egzotik bitkiler, şahlanan bir geyik, neredeyse yerden atlayıverecekmiş izlenimi veren leoparların desenleriyle bezeli. Mangassarian-Goschin'e bakılırsa bu halı, tarihin kaybolmuş parçalarından biri.

Halı 1915'te, Osmanlı yönetimi altında 1,5 milyon Ermeniye yönelik, birçok bilim insanının 'soykırım' olarak tanımladığı kıyımdan kurtarılan ve Lübnan'a yerleştirilen öksüz ve yetimler tarafından dokunmuş. Çocukların bakımı için bağışta bulunan Amerikalılar için toplamda 3 binden fazla halı dokunup verilmiş.

Bu halı neredeyse 70 yıldır Kunzler'in evinde gizli kalmış. Lübnan'dan New York'a, oradan da New Hampshire'a ve son olarak da Lizbeth Kunzler'in kocası ve çocuklarıyla yerleştiği San Diego'ya yolculuk etmiş.

Kaliforniya'daki, eski Ermeni eşyası üzerinde uzmanlaşmış Ararat-Eskijian Müzesi'nin müdürü Maggie Mangassarian-Goschin, "Bu halıda bir şey vardı, hissediyordum. Böyle bir şeyi hayatım boyunca görmemiştim" diyor.

Telif hakkı BBC World Service

Kıyımın 100'üncü yıldönümünde, bu yetim halısı ve benzerleri, hem Amerika'nın ilk insani yardım çalışmalarını hatırlatıyor; hem de Ermenilere, kendilerine kalan mirasın acı ama önemli bir bölümüyle ilişki kurma olanağı sağlıyor.

Amerikan Suriye ve Ermeni Yardım Komitesi

Şimdi "Yakın Doğu Vakfı" olarak bilinen "Amerikan Suriye ve Ermeni Yardım Komitesi", Amerika'da herhangi bir dini mezhebe bağlı olmayan ilk uluslararası yardım hareketiydi.

Telif hakkı BBC World Service
Image caption Amerikan Yakın Doğu Yardım Komitesi bir kampanyada poster kullanan ilk grup olmuştu

Komite, Birinci Dünnya Savaşı'nın ilk aylarında Osmanlılar tarafından ülke dışına tehcir edilen, zorla yürütülen, aç bırakılan ve öldürülen Ermenilerin, Rumların ve Süryanilerin dramına cevap olarak kurulmuştu.

Amerika'daki sinema seanslarında kutu kutu süt tozu toplanıyordu. Charlie Chaplin'in The Kid (Yumurcak) filminde rol alan çocuk yıldız Jackie Coogan, para yardımı toplanması için yürütülen kampanyaya katılmıştı.

Okul, yetimhane ve diğer kurumların oluşturulabilmesi için o dönemde büyük bir meblağ sayılan 110 milyon dolar toplanmıştı. Bu çabalarla 100 bininden fazlası Ermeni çocuklar olmak üzere, bir milyon mültecinin hayatı kurtarıldı.

Tehcir ve Gazir'e nakil

Kunzler'in babası Jacob, İsviçreli bir misyonerdi. Yetimhane müdürü olarak, Ermeni öksüz ve yetimlerin Urfa'dan yayan, trenle veya eşek üstünde tahliye edilip Lübnan'daki dağlık Gazir köyüne yerleştirilmesini sağlayan yardım komitesinde çalışıyordu.

Yetim ve öksüzlerin yerleştirilmesinden sonra, Ermeni halı dokuma ustası Hovhannes Taşçiyan'ın yardımıyla yetimhanede halı dokuma tezgahı kurdu.

Burada 1400'ü aşkın Ermeni kızı halı dokumayı, boyamayı ve desen oluşturmayı öğrendi. Yetimlere hem ilerde para kazandırabilecek bir meslek öğretiliyor, hem de dokunan halılar satılarak fon sağlanıyordu.

Telif hakkı BBC World Service

"Baba ve anne Kunzler" adı takılan Jacob ve eşi Elizabeth çifti, tek başlarına 8 bin Ermeni öksüz ve yetimin hayatını kurtardı. Çocuklar Kunzler çiftine duydukları bağlılığı bu aile için de bir halı dokuyarak ortaya koydu.

Kunzler çiftinin 4 kızından en küçüğü olan Urfa doğumlu Lizbeth'ten halının renklerini seçmesi istenmiş ve sonunda mavi renk üzerinde karar kılınmıştı.

Yetimlerin dokuduğu halıyı, baba Kunzler, Lizbeth'e verdi. Yıllar sonra, 2. Dünya Savaşı'nın hemen ardından, Lizbeth'in anne babası, halıyı deniz yoluyla, Lübnan'dan ABD'ye gönderdi.

Kuşaklar boyu çocukların oynadığı halı

Halıyı miras olarak devralacak olan Lizbeth'in en küçük kızı Polly Marshall, bu halı üzerinde kardeşleriyle beş taş oynadığı günleri hatırlıyor. Kunzler ailesi kızları, cennet bahçesini temsil ettiğine inanılan halının desenindeki bitki ve hayvanları da oyunlarına dahil ederlermiş.

"Halı tamamen gündelik hayatımızın bir parçasıydı. Şimdi annemin torunları, torun çocukları aynı halının üzerinde oynuyor. Ben bu halıya çocukların ruhunun karıştığını ve halının kuşaklar boyu çocukları kendisine çektiğine inanıyorum." diyor Polly Marshall.

Kunzler halısını daha da önemli kılan, 1925'te, "Yakın Doğu Yardımı" adını alan kampanyayla Amerika'nın yaptığı yardım çalışmalarına şükran ifadesi olarak, Başkan Calvin Coolidge'e hediye edilen halının eşi olduğunun düşünülmesi.

Telif hakkı BBC World Service

Kunzler halısı çok daha ufak olsa da, iki halıda da aynı hayvanlar, bitkiler, madalyonlar ve Ermeni sembolleri yer alıyor.

'Büyüklerimle bağlantı kurmamı sağladı'

Coolidge halısı, geçen yıl kısa bir süre için Beyaz Saray'daki Ziyaretçi Merkezi'nde sergilendiğinde, Polly Marshall bu duygusal ziyareti yapanlar arasındaydı ve hatta çevresine belli etmemeye çalışarak halının çevresine konan kordonun altından elini uzatıp halıya dokunmaya çalıştı.

Marshall, "Hiç görmediğim büyüklerimle ve yetimlerle aramdaki bir bağlantı gibiydi. Bütün o hayatlara dokunur gibi olmuştum. Bu insanlar, yaşadıklarınızı böylesine çarpıcı bir şekilde dile getirmişti." diyor.

Ararat-Eskijian Müzesi'nin müdürü Maggie Mangassarian-Goschin, Polly Marshall'a, Kunzler halısının sergilenmesine izin verip vermeyeceğini sorduğunda, Marshall hiç düşünmeden kabul etti.

İnsanlar hayatının çoğunu depoda geçirmiş olan Beyaz Saray halısını görememişse, en azından eşini görebilmeli diye düşünmüştü.

Kunzler halısı geçici olarak Mayıs ayında Ararat-Eskijian Müzesi'nde sergilenecek.

Telif hakkı BBC World Service

Polly Marshall, "Eğer bu halı insanların acısını dindirmeye veya ecdadlarıyla bağlantı kurmalarına yardımcı olursa, en azından bunu sağlamış olalım" diyor.

Ermeni halılarının öyküsü yeni yeni anlaşılıyor

Üçüncü kuşak halı ustası olan ve Ermeni Halıları Derneği'nin başkanlığını yürüten Hratch Kozibeyokian, küresel düzeyde Ermeni topluluklarının halıların gerisindeki öyküleri yavaş yavaş anlamaya başlandığını söylüyor.

Coolidge ve Kunzler halıları arasındaki benzerliklerin ortaya çıkarılmasına katkıda bulunan Kozibeyokian, "Tarihimizin kayda geçirildiği çok az şey var. Geleneksel ezgilerimiz ve halılarımız." diyor.

Ancak Ermeni halıları Ermeni tarihinin az bilinen bir tarafına da ışık tutuyor.

Bu yıl Amerika Ulusal Ermeni Komitesi'nin Batı grubu, Ermeni yetimlerinin ve hayatta kalan diğer insanların kurtarılması çabaları dolayısıyla, "Amerika, Sana Teşekkür Ediyoruz: Yakın Doğu Yardımına bir Ermeni Şükranı" başlığı altında bir kampanya başlattı.

Yakın Doğu Vakfı yönetim kurulunun Başkanı ve kıyımdan kurtulabilen bir Ermeninin torunu olan Shant Mardirossian, Amerika'nın o dönemde gösterdiği cömertliğin anlatılmasının, üçüncü ve dördüncü kuşak ABD doğumlu Ermenilerin çifte kimliklerinden duydukları boşlukların kapatılmasına yardımcı olduğunu söylüyor; "Amerikalıların desteği olmasaydı, bütün bir kuşak Ermeni bugün burada olamazdı." diyor.

ABD, halen Ermenistan dışında en fazla sayıda Ermeninin yaşadığı ülke.

İlgili haberler