Ülke Rehberi: Libya

Trablus

Antik Çağda Roma İmparatorluğu'nun Akdeniz'deki kolonilerinden biri olan Libya'nın büyük bölümü çöllerle kaplı.

Batıda Tunus ve Cezayir, doğuda Mısır'a komşu olan ülke Vandallar, Bizanslılar, Araplar ardından 16. ve 18. yüzyıllar arasında Osmanlı yönetimi altına girdi.

Bunu ülkeye "Libya" adını veren ve bölgeye 150 bin yerleşimci sevkeden İtalyan yönetimi izledi.

İkinci Dünya Savaşı sonrası bir süre İngiliz (Trablus, Berka) ve Fransız (Fizan) yönetiminde kaldıktan sonra, 1951'de bağımsızlığını kazandı.

Libya'nın kayda değer büyüklükte doğal gaz ve petrol yatakları var. Ancak bunlar henüz büyük oranda çıkarılmamış durumda.

Ülkede 1959 yılında bulunan petrol, Libya'yı zenginliğe kavuşturdu.

10 yıl sonra ise Kral İdris, o zamanlar 27 yaşında olan Albay Muammer Kaddafi tarafından devrildi.

Kaddafi liderliğinde ülke yeni bir döneme girdi.

Albay Kaddafi'nin devrimi büyük oranda ülkeyi çevresinden ayrı tutmaya dayanıyordu.

Kaleme aldığı Yeşil Kitap'ta ortaya koyduğu fikirler hem komünizm hem de kapitalizme alternatif sunma gayretindeydi.

Libya modeli İslam'ın da kendine has özellikleri var; örneğin Muhammed Peygamber'in ölümü ile başlayan ayrı bir takvim sistemi kullanılıyor.

Albay Kaddafi oluşturduğu sisteme "cemahiriye" yani "kitlelerin devleti" adını verdi.

Kağıt üzerinde iktidar pek çok farklı halk komitesinin elindeydi; ancak uygulamada Kaddafi rakipsiz bir şekilde ülkeyi yönetti.

1988 yılında bir PanAm yolcu uçağının İskoçya semalarında uğradığı bombalı saldırı ardından Libya uluslararası toplumdan uzun süre tecrit edildi.

Saldırının düzenlemesine yardımcı olan iki Libyalı 1999'da, İskoç yasaları uyarınca yargılanmak üzere Lahey'e teslim edildi. 2001 yılında sanıklardan biri saldırıda 270 kişinin ölümünden sorumlu bulundu.

Ve Libya, 2003 yılında sorumluluğu üstlenmesi ardından protokoldeki yerini hızla yeniden aldı.

Birleşmiş Milletler ülkeye uygulanan yaptırımları kaldırırken, Libya'nın elindeki kitle imha silahlarını bırakacağını açıklaması batı ile ilişkileri daha da yumuşattı.

Trablus yönetimi 2008'de bombalama sonucu uçakta ve uçağın çakıldığı kasabada yaşamını yitirenlere tazminat ödedi. Bu adım, ABD ile diplomatik ilişkilerin yeniden kurulmasının önünü açtı.

İngiltere ve Libya'nın 2009 yılında bir mahkum takası anlaşması imzalaması ardından Libya hüküm giymiş olan Lockerbie bombacısı Abdülbasit Ali el Megrahi'nin iadesini istedi.

Megrahi tartışma yaratan bir kararla ölümcül kanser hastası olması gerekçe gösterilerek serbest bırakıldı ve aynı yıl Ağustos ayında ülkesine döndü.

Kaddafi iktidarı

Bir dönem batıda parya muamelesi gören Albay Kaddafi, Lockerbie saldırısı olayının sonuca bağlanması ve kitle imha silahları geliştirmeme sözü ardından uluslararası topluma yeniden kabul edildi.

Telif hakkı AP

Muammer Kaddafi'nin yaşam öyküsü için tıklayın

İngiltere, İtalya, Fransa ve Almanya liderleri Trablus'u ziyaret etti.

Muammer Kaddafi Arap dünyasının en uzun süre görevde kalmış olan lideri. Kurnaz bir siyasetçi olarak tanımlanan Kaddafi, pek çok suikast girişiminden kurtulmayı başardı ve Libya'nın devlet yapısını yeniden düzenledi.

Albay Kaddafi 1969 yılında ülkenin ilk ve tek kralı olan, 80'ini süren Kral İdris'in kansız bir darbeyle devrilmesi sonucu iktidara geldi. Esin kaynağı 1950 ve 60'lı yıllarda Arap dünyasını kasıp kavuran Mısır'ın milliyetçi lideri Cemal Abdül Nasır idi.

Albay Kaddafi her ne kadar kendisini daima bir Arap milliyetçisi olarak tanımladıysa da diğer Arap ülkeleri ile birlik kurulması için 70'lerdeki girişimleri başarılı olmadı.

1990'da bu kez yüzünü Afrika'ya çevirdi ve Afrika Birleşik Devletleri kurulmasını önerdi. Bu model daha sonra Afrika Birliği'nin zeminini oluşturdu.

Aradan geçen yıllarda Albay Kaddafi pek çok silahlı örgüte de destek verdi.

Batılı ülkeler İrlanda Cumhuriyetçi Ordusu IRA, Filistin Kurtuluş Örgütü FKÖ'nün de aralarında olduğu pek çok örgüte sağladığı yardımlardan şikayetçi oldu.

Libya'nın Avrupa'da 1980'lerde düzenlenen bazı saldırılarda parmağı olduğu iddiaları, 1986 yılında ABD'nin hava saldırısı düzenlenmesine yol açtı. Yaşamını yitiren onlarca kişi arasında, Libya liderinin evlatlık kızı da vardı.

Albay Kaddafi'nin ülkenin tecrit haline son verme atılımına oğullarından Seyfülislam Kaddafi'nin ön ayak olduğu düşünülüyor. Albay'ın yedi oğlundan ikincisinin, babasının yerini almaya hazırlandığı öne sürülüyordu.

İsyan

Ancak 2011'de Arap dünyasını sarsan isyanların Libya'ya sıçramasıyla Kaddafi dünyada yeniden istenmeyen adam oldu.

Şubat ayında bir insan hakları savunucusunun tutuklanması üzerine doğudaki Bingazi kentinde başlayan ayaklanma, ülkede hızla yayıldı.

Telif hakkı AP

Mart ayında BM Güvenlik Konseyi Libya havaalanında uçuşları yasakladı, sivilleri koruma amaçlı hava akınlarına izin verdi.

Yoğun NATO hava akınlarıyla desteklenen isyancılar hızla ilerledi ancak daha sonra Kaddafi güçleri tarafından püskürtüldü.

Bu arada dünya hükümetleri birbiri ardına ana isyancı grup Geçici Ulusal Konsey'i ülkenin meşru hükümeti olarak tanımaya başladı.

İsyancılar 21 Ağustos 2011'de başkent Trablus'a girdi.

Medya izleme kuruluşu Sınır Tanımayan Gazeteciler Örgütü, Kaddafi döneminde ülkede basın özgürlüğünün "yok denecek düzeyde" olduğunu belirtiyor. Otosansür de çok yaygındı.

Devlet medyayı sıkı sıkıya denetledi. 2007 yılında özel medya kuruluşları oluşturulmasına izin verilmesiyle, bazı gazeteler ve Kaddafi'nin oğullarından birinin yönettiği bir televizyon kanalı kuruldu. Ancak tüm bunlar 2009'da kamulaştırıldı.

Libya Cemahiriye Yayın Kurumu, devlet radyo televizyon kuruluşu. Ancak ülkede diğer Arap ülkelerinden yayın yapan uydu kanalları da izlenebiliyor.

Başlıca gazeteler devlet denetiminde. Bazı uluslararası gazete ve dergilere ulaşılabiliyor, ancak yetkililer bunları da sıkça sansürlüyor. Yabancı gazetecilere çok sınırlı sayıda medya vizesi veriliyor.

Ülkede 2009 Eylül ayı itibariyle 323 bin internet kullanıcısı vardı. İnternette filtre işlemleri hedefe odaklı; özellikle muhalefetin siteleri izleniyor.

Basın

El Fecr el Cedid - enformasyon bakanlığının bir kolu denetiminde El Şems - enformasyon bakanlığının bir kolu denetiminde El Cemahiriye - enformasyon bakanlığının bir kolu denetiminde El Zahf el Ahdar - Devrim Komiteleri Hareketi denetiminde The Tripoli Post - İngilizce yayın yapan yönetim yanlısı haftalık gazete

Televizyon

Büyük Cemahiriye TV - devlet denetiminde, karasal antenle ya da uydudan izlenebiliyor El Libya - uydu yayını yapıyor

Radyo

Büyük Cemahiriye Radyosu - devlet denetiminde Afrika'nın Sesi - devlet denetiminde dış yayınlar servisi El-Libya FM

Haber ajansı

Cemahiriye Haber Ajansı (Jana)

İlgili haberler