ينگي تاپيلگن اوزبيكچه اثر

سیل نامه
Image caption حضرتقل مسکین نینگ سیل نامه اثری نینگ نمونه سی

افغانستان شمالیده کی میمنه شهریده شمسي هجري13نچي عصرنينگ بيرينچي يرمي و14نچي عصرنينگ باشلريده حيات كيچيرگن شاعر ملا حضرتقل مسكين نینگ ینگی بیر اثری تاپیلگن.

اوشبو اوزبيك شاعري نينگ اوزبيكچه«سيل نامه» قوليازمه اثري یقینده تاپیلیب شاعر نینگ حیاتی و ایجادی بیلن تانشیشگه فرصت یرتگن.

مسکین نینگ قيسقه بیو گرافی سی

الحاج ملا خدایار اوغلی ملا حضرتقل مسکین شمسي هجري1271 ييل میمنه شهری گه قره شلی سربولاق قیشلاغی ده توغيلدي. بیراق مسكين 64 ياشده شمسي هجری 1335 ینچی وفات ایتدي.

انه شو تاريخنی نظرده توتیش بیلن ملا حضرت قل مسکین نی 1271 ینچی ییل توغیلگن دیسک بوله دی.او، بیرینچی تعلیماتینی خصوصی صورتده اوزآته سی الحاج ملا خدایار محضریدن اورگانیب وسونگ میمنه شهریگه جایله شگن(کاروانباشی مدرسه سی)ده اوقيشگه کیریب اوشه زمان نینگ بویوک دینی مدرس لریدن تعليم آليب ؛ بیلیم اورگندي. او،عمری نینگ اداغی گه چه امامت وخطیب لیک بیلن شغلله نيب قالدي .

ملا حضرتقل مسکین نامی حيات دوريگه هم واولگندن سونگره تاهلی گه چه هم مطبوعاتده چيقمه گني ؛شونينگديك او رسمي ايش بجرمه گنليگي طفيلي تانيقسيز قالگن.

اوييگيت ليكدن تااولگو نچه بارکوچینی ایل- اولوس نینگ خذمتی گه قویيب واولرنی دینی پیشواسی بو لیب امامت قيليب كيلگن .اونینگ مقبره سی ميمنه گه قره شلي اوزتوغیلگن قیشلاغی سربولاققه واقع بولگن .

مسکین نینگ اثرلری واونينگ حجمی

ملاحضرتقل مسکین قیسی یاشده شعر بیلن قیز یققيب ؛ بويولده كيملر اونينگ يوللاوچيليك قيلگني معلوم ايمس شونينگديك او،قنچه شعر یره تگنی وموجود اثردن تشقري باشقه قنچه بديعي ميراثگه ايگه بولگني حقيده هم ييترلي معلوماتگه ايگه ايمسميز.

ديمك ، اونینگ فرزند لرينی هم بوحقده اونچه لیک معلوماتي يوق . مسكين بيرخيل نامعلوم عامللرطفيلي تيريكليگيده شهرتدن قاچيب ،اثرلري باشقه لريانيده كوچيريب قاليشني خوش ياقتيرمه

البته اونينگ اوشه زمان مطبو عاتی وادبی ییغین لریده چيقیش قیلمه گني انه شومسأله او نینگ ادبی سیماسی همده بديعي ميراثي هلی گچه مطبوعاتده همده ایل ارا تانیلمی وترقه تیلمی قالیشی گه سبب بولگن.

مسكين ني بيزگه قَدر سقله نيب قالگن يلغوز بديعي ميراثي شمسي هجري 1312 ييل سربولاققه آققن دهشتلي سيلگه بغيشله نيب يازيلگن كتته حجملي بير مثنوي سي ييتيب كيلگن .

اوشبو مثنوي اثرعروض علمي نينگ هزج مسدس مقصورمحذوف (مُفاعِيلُن، مُفاعِيلُن ، مُفاعِيل يا فعولُن))وزنيده يره تيليب (1120) بیتني اوز ايچيگه آله دي .

اونينگ تركيبيده(6) پرچه غزل (76 بیت ) بيرپرچه مسدس (33) بیت .بیر مربع بیرمخمس سيغديريليب عموم صورتده اثر1270بیتدن عبارت.

مسکین انه شو مثنوي سيني اوزی قولي بیلن 23 یاشیده یازگنی معلوم . ايلگري اَيتيليب اوتگنديك بوعنوان سیز منظوم اثر نینگ بیتلرینی سانی {1270}بیت بولیب سکسان ورق لیک سریغ رنگ دفترچه ده یازیليب قالديريلگن .

مسکین نینگ بیزگه چه ييتيب كيلگن یگانه اثری هم انه شو قولیازمه حسابله نیب ، مضمون جهتدن میمنه شهری نینگ سربولاق قیشلاغیده{1312}ییلده دهشتلی سیل واقعه سینی بیانیدن عبارت .

مسکین انه شو دهشتلی سیل آقیشی همده فاجعه لي عقوبتلريني باشدن كيچيريب اوشبو واقعه ني اوز کوزی بیلن کوریب ،اونینگ شاهدی بولگن.

مسكين اثري نينگ اساسي مضمونی

Image caption سیل نامه ملاحضرتقل مسکین دن قالگن یگانه اثر سنه له دی

مسکین یره تگن اثریده ،توغیلیب یشه گن قيشلاغی سربولاق بوندن 76ییل آلدین (1389ييلدن)آققن سیل طفیلی ویرانه گه ایله نگنلیگی جانی و مالی تلفاتدن بولک 53کیشی نینگ اوليمی گه سبب بولگنلیگیني نظم تیلی بیلن تأثیرلی طرزده حکایه قیلگن .

مسكين قلميگه منسوب انه شو اثراوندن بيزگچه سقله نيب قالگن يگانه اثر،طبيعت نينگ قهروغضبيني افاده لوچي،دهشتلي فاجعه حکایه سی دیر .

مسكين انه شو مثنوي سيده سيل آلگن (53) كيشي قيشلاق اهاليسيني ماتميده عليحده- عليحده ييغلب ، اوز عزيزفرزندلر وعايله اعضالريني سيل سببلي يوقاتگن ايل- اولوس غم وقيغوسيدن قتتيق قيغوره دي واوزي نينگ«سيلنامه» اثري تركيبيده ،ماتم كورگن آته- آنه لرتيليدن ايريم مخمس، مربع، مسدس وغزل لربغيشلب كيريته دي.

مثنوي قالبيده يره تيلگن اوشبو مثنوي بيتلريني سانی 1270 بیت (2540 مصرع)بولیب سکسان ورقلیک سریغ رنگلي دفترچه ده یازیلگن بواثرده 1120 بیت مثنوی، (6) پرچه غزل(76 بيت) . 33 بیتليك بیرپرچه مسدس ،(16) بیتليك بیرپرچه مربع کیريتیلگن ، اوشبو شعرلرني عموم حجمي1270 بیت نی تشکیل قیله دی.

شاعر اوشبو مثنوي تركيبيده بيربيت كيلتيريش بيلن واقعه لرني بير- بيرگه توقيب اولرني مضمون جهتدن بير- بيريگه باغليدي. شونينگديك او، ايريم واقعه لرني بير- بيريگه توقيش اوچون،هر نيچه بيت اره سيده ، بيرخيل نثري عباره لر بيلن، اولرگه ايضاح وشرح يازيشگه اينتيله دي.

بواثرني شاعر نيچه مدت اره سيده يره تگني حقيده انيق معلومات قولگه ايمس.

بومطلب نی نظرده توتیش بیلن ، اوشبودهشتلي سيل شمسی هجری 1312 ییل ثورآیی نینگ 7 نچیسي،جمعه کونی كيچقورون يوز بيريب سربولاق كوركم قيشلاغي نينگ ییر بیرله یکسان قیليب اوشبو اثر شو واقعه دن سونگ يره تيلگنليگي تخمين اِيتيله دي.

ديمك اوشبو سيل ميمنه نينگ جنوب غربي تمانيده جايلشگن پشه خان منطقه سي(كوهي پشه خان، اوزبيكيه پشه خان، باي نان، قرچيغه ي قيشلاقلري)ده بهار فصليده ياققن شدتلي يامغورلر طفيلي يو لگه توشيب ، كيچه خفتن نمازي چاغي ، سربولاق تمان نشيب بوله دي، شوسيل كيين ميمنه شهري نينگ شرقي تمانيده جايلشگن«قوراق ساي»منطقه سيده ياققن يامغور سويي بيلن قوشيليب ، ، سربولاق اهالي سيگه كوپراق زيان ييتكيزيش اوچون زمينه يره ته دي.

قيشلاق اهاليسي كيچه بوتونله ي اويقوده قالگن ليكلري طفيلي، سيل كتته انساني فاجعه يره تيب(53) كيشيني هلاكتي گه سببچي بوليب، قيشلاق اهاليسيگه كتته ضرر ييتكيزه دي.

شاعر انه شو دهشتلي طبيعي حادثه دن بديعي بير تصوير يره تيب، انه شو« سيل نامه » ني يره ته دي.

ملا حضرتقلي مسکین وملا محمدقلي مسکین ايكي زمانداش اوزبيك شاعر

ملا حضرتقلي مسكين اثرلري تاپيلمسدن آلدين، علم عالميده ، شوآتگه يلغوز گينه ملا محمد قلي مسكين ديگن شاعربارديگن تفكر موجود ايدي. ليكن ملاحضرتقل مسكين اثري تاپيليشي بيلن اوشبوفكرني ناتوغريليگي معلوم بولدي.

بوایکلله شاعرهم اوزبيك تيليده ايجاديات اِيتيب،فارياب ادبي محيطيده يشه گن. شونينگديك ملامحمد قلي مسكين شمسي هجري (13)نچي عصرنينگ ايكينچي يرمي و(14) عصرنينگ باشلريده حيات كيچيريب؛ رحمتلي شاعر وبيليمدان سيدفاضل غمگين بيلن يقين ايجادي علاقه ده بولگن.

ملا محمد قلي مسكين ايلك بار1368 نچي ييل فارياب جريده سي آرقه لي، كيين ايسه 1369 نچي ييل فارياب ايسكي ومعاصر شاعلري حقيده معلومات بيرووچي تذكره «رنگين كمان شعر» تركيبيده سيغديريليب، سونگره به تفصيل معلومات بيلن 1385 نچي ييلده «افغانستانده گي اوزبيك شاعرلري» تذكره آرقه لي، تانيشتيريلدي.

ليكن ملا حضرتقل مسکین فاریاب ولایتی میمنه شهری گه قره شلی سر بولاق قيشلاغی،الحاج ملاخدایارعايله سيگه دنیاده کیليب، ايلك بار (اولکه)ماهنامه سیده محمد اشرف شریفی آرقلی تانیشتيريليب واونينگ حقيده افغانستان مطبوعاتيده انه شو وقتگچه هيچ قنده ي بير معلومات اوچره ميدي.*

ملا حضرتقل مسکین هجری شمسی 1335 ینچی ییل64 یاشده کوز یومگن اوندن نیچه اولاد قالگن ملا حضرتقل مسکین هم اوزتعلیماتی نی خصوصی صورتده اورگانیب کیلگن

همده ملا محمد قل مسکین اوز تعلیماتی نی خصوصی صورتده اورگانیب اوشه تیل گه اثر یازگن.همده ملا محمدقل مسکین هجری شمسی1228 ینچی ییل ده توغیلیب و1318 ینچی ییل توقسان بیر یاشده دنیادن کوز یومگن واوندن فرزند هم قالمگن .

بو ایکلله شاعر اراسیده 43 ییل یاش تفاوتی بار ملاحضرتقل مسکین ملامحمدقل مسکین دن 43 یاش کیچیک ملا محمدقلی مسکین شمسی 1369 ینچی ییلدن بویان مطبوعات همده ایریم شاعرلر تذکره لریده کوپراق اوستاد محمد کا ظم امینی آرقلی تانیتلیب کیلماقده.

ملامحمد قلي مسكين اثرلري نينگ بير قسمي1368 نچي ييل آقيميده وينه اونينگ كتته بير

قسمي1383 نچي ييل آقيميده انه شو تحقيقيچي عالم واسطه سيده تاپيليب وحاضرگچه اونينگ آلديده سقله نيب كيلماقده .

البته انه شو ايكي شاعريميزنينگ قولگه كيلگن نادرادبي يادگارليكلري، افغانستانده گي اوزبيك ادبياتي تاريخي نينگ سونگي ايكي عصرلرمابينيده ياريتيش اوچون كتته منبع بوليشدن تشقري، اوشبو ايكي ايجادكارنينگ ادبي ميراثيني هرتمانلمه تيكشيريش اوچون هم تحقيقي آيش آليب باريشگه زمينه يره ته دي.

مسکین ايجاديدن نمونه لر:

(1)

نیچه تن قوم و خويشیم اوتدی جهاندین وادریغ!

سیل ایچیده قالیبان اوتدی جهاندین وادریغ !

یامغیر یاغیب پشه خانگه، کیلدی سیل سو یغیلیب

خفتن ایدی یيتدی یو،اوتدی جهاندین وادریغ

ایل ایدی پروا سیز وسیل نی دیدیلر آز گینه

برچه اویقوده قالیب اوتدی جهاندین وادریغ

کینی کوپه ییب کیليب ،آقدی قوراق سای ساریدن

ایل خبر سیز قالیبان،اوتدی جهاندین وادریغ

بلادیک کیلدی ییتب قشلاغيمیزنی باستیریب

سوگه تولیب کوچه لر اوتدی جهاندین وادریغ

سو کیلیب بولدی حواله مردمی میز ملکیگه

برچه سیل ایچره قالیب اوتدی جهاندین وادریغ

کیچه سیل کیلیب مخلوق سو ایچره قالیب

ایلک اوچ کیشی اولیب اوتدی جهاندین وادریغ

قوم وخوشیم کیتیدی آقیب مرده لرلایگه باتیب

دریا ایچره قان آقیب اوتدی جهاندین وادریغ

اولگونیچه چر قیراشیب بیر-بیر ین قولین توتیب

دریا ایچره نالیشیب اوتدی جهاندین وادریغ

باله لر ییغلردیلر کوز لریدن قان یاش توکیب

آنه لری قان یوتیب اوتدی جهاندین وادریغ

کیتدیلر سیل آقیب اولوک لاری هریان کیتیب

جرو چقور گه قالیب اوتدی جهاندین وادریغ

ایلک اوچ کیشی اولیب اوتدی جهاندین وادریغ

قالدی دلده آرمان اوتدی جهاندین وادریغ

قیلدی بیزنی خراب و کونگلی میزگه داغ قویب

وفاسی یوق دنیانی اوتدی جهاندین وادریغ

اولدی ارمان لر ایله نیچه کیشی یاش وقری

زار ییغلب اولديلراوتدی جهاندین وادریغ

تینگری فرمانی بیله سیل کیلدی قشلاق اوستیده

برچه جاندار اولدی یو اوتدی جهاندین وادریغ

سین رحیم سن ،رحم قیلگیل بنده لر حالی گه باق

برچه سی رحمبنگه زار اوتدی جهاندین وادریغ

یا الها!مغفرت ایله ب اولر نی شاد قیل

دریا ایچره تار تیشیب اوتدی جهاندین وادریغ

ایل-اولوس تارتیب عذاب سیل ایچره لایقه گه باتیب

جرو چقور گه قالیب اوتدی جهاندین وادریغ

ییغله ماقدور مینی ایشیم، قالمه دی قوم وخویشیم

خراب ایلا ب قيشلاغیم اوتدی جهاندین وادریغ

تینگری نی خواستی بولیب سیل کیلدی قیشلاقنی آلیب

مرده لر هر جای قالیب اوتدی جهاندین وادریغ

مسکین ییغلر زار- زار قیلمه دیبان دوزخگه جای

محشره کورسات دیدار اوتدی جهاندین وادریغ

(2 )

آه نیلای دوستلاريم کوپ بینوا قیلدی فلک؟!

بول شب تاريکده صاحب عزا قیلدی فلک!

یاتیب ایردیم اویقوگه کیلدی قوراق سایدن بو سیل

اوی وجایيم دن مینی بولکون جدا قیلدی فلک

بیلمادیم آنه م بیلن اول جییه نیم نی بولدیلر؟

خواه اولوک و خواه تیریک میندن جدا قیلدی فلک

ایکی دریا قوشیلیب لرزیلبان کیلدی تولیب

گُل اوریب الده ب مینی سیلگه رها قیلدی فلک

کیلور ایردیک آقیبان سیل ایچیده بير نیچه تن

یکه ويلغوزاِيتيب ،ايلدين جدا قيلدی فلک

من يوریبمن مونده تنها بیلمادیم بوقیسی جای

بیر کیشی یوق یانمه ایلدین جدا قیلدی فلک

بول کیچه سالدی بوسیل باشیمگه یوزمینگ درد وغم

قیغو واندوه بیلن ماتمسرا قیلدی فلک

چار طرفگه تیلموریب هیقیره من حیران بولیب

کیشی یوق بیر سه جوابيم ،بينوا قیلدی فلک

یاغه دور یامغیر باشیگه اوستیمه یوق کویلاگیم

بول ساووقني شدتی توندین جدا قیلدی فلک

تیپه لوچ قالدیم بو صحرا لرگه حیرانلر بولیب

آنه بیرله قبله گاهيمدین جدا قیلدی فلک

کاشکي بولسه ایدی یانمه- يان آته م بولزمان

جان بالم دیب توتسه قول نیلای جدا قیلدی فلک

قاریا!سین شکرقیل کیلدینگ آقیب بوییر گچه

خالقینگ سقله ب اما سیلدین جداقیلدی فلک

مسکینا سین هم شکر قیل خالقینگ درگاهیگه

اسره دی جبار ایگه م سیلدن جداقیلدی فلک

(3)

آه نیلای دوستلاریم بس بینوا قیلدی بوسیل

جملهء خویش وتباریمدین جدا قیلدی بوسیل

اول کیچه ساسیغ بولاققه یاتبیدیم مهمان بولیب

اوغیل و قیز و عیالیمدین جدا قیلدی بوسیل

سیل کیلیب دور اول کیچه قشلاغیمیز گه باستیریب

اوی و جایيمدین مینی کلي جدا قیلدی بوسیل

وقت صبح ایردی خبرچی باردی قیشلاقدین منگا

عقل وهوشيمنی آلیب بس بینوا قیلدی بوسیل

جونادیم تورديم ينه اوی ساریگه قانلر یوتیب

تینگرینی یاد ایله بان بس بینوا قیلدی بوسیل

کیلیبان کوردیم که حویلیم ایچره بیر خس قالمگن

تام وتاشیمنی اویيب بس بینوا قیلدی بوسیل

واه بالم دیب تامگه کیردیم اختاریبان مین سنی

قیده کیتدینگ جان بالم دیب بینوا قیلدی بوسیل

کوریبان بولدیم ادا ای نور چشمیم جان بالم

سوايچينده قدوبستینگ بینوا قیلدی بوسیل

مین که ییغلر من همیش سینی فراقینگه کویيب

تشله بان کیتدینگ انانگنی بینوا قیلدی بوسیل

ای قوزیم یاتگیل قبر ده یولداشینگ بولسین خدا

شول ایکن خواست خدا بس بینوا قیلدی بوسیل

مسکینا ییغله خدا درگاهی گه سین روز وشب

شاید عفو ایتگای گناهینگ بینوا قیلدی بوسیل