یخشی ایتیشکن آنه تیلی، یخشی بیلگی اورگه نیش نینگ قیناغی دیر

Image caption . افغانستان نینگ کوپچیلیک مکتب لریده آنه تیلی فارسچه یا ده پشتو بولمه گن باله لرگه، اوز آنه تیلیگه سباق بیریلمه یدی.

افغانستان ایریم مدنیت لر همده تیل لرنی بیر آره ده کیلتیرگن اولکه لردن بیری. بو اولکه ده توغیلیب اوسه دیگن باله لر فارسچه و پشتو تیللریده مکتب اوقیشلری کیره ک، بیراق بو تیللرنی بیلمه گن همده سانی جوده کوپ بولگن باله لرنینگ اوزآنه تیلی هم بار کو اخیر! شونگه قره مه ی، اوزاق زمانلردن بیری مکتبلر و اوقوو یورتلریده آنه تیلیگه اونچه لیک اعتبار بیریلمه ی کیلگن و اکثر باله لر اوز آنه تیلیگه اوقیب یازه آلمه گنی، اولر اوچون اینگ کته معما صفتیده قید ایتیلگن. افغانستان نینگ کوپچیلیک مکتب لریده آنه تیلی فارسچه یا ده پشتو بولمه گن باله لرگه، اوز آنه تیلیگه سباق بیریلمه یدی. حال بو که بوتون باله لر اوز آنه تیللریگه اوقیش ویازیش حقیگه ایگه. خوش نیگه آنه تیلی شونچه لیک مهم و اونیملی و نیگه باله لر بیرینچی تیل یا آنه تیللرینی اورگنیشلری کیره ک ؟ سونگی ییل لرده سویدن ده بولگن بیر ارشتیرمه گه کوره؛ آنه تیلی نینگ کیلیشمه سی بیر باله نینگ حیاتی ده جوده کتته اورین آلیشی ممکن. بو کیلیشمه باله نینگ اوقیشی و کیله جگی اوچون کتته یوتوق لرگه سبب بوله آله دی همده باشقه تیللرنینگ اورگنیشیده هم جوده کوپ یاردمچی بوله دی. آنه تیل باله نینگ اورگنگن بیرینچی تیلی، شونینگ اوچون هم باله نینگ بیرینچی تیلی حسابلنه دی. باله لر بو تیل نی آنه آته لریدن دواملی ایشیتکنلری اوچون عمر بویی شو تیل بیلن اوزلرینی تینچ و ایرکین حس ایتیشه دی. آنه تیلی سوزی نینگ تورلی تورلی تعریف لری بولسه ده، گینیش بیر باقیشده آدم لرنینگ بیر بیری بیلن خاص بیر شکلده علاقه قورگن لری، اوزلریگه خاص بولگن دنیا باقیشلری، اولرنینگ تورلی طرفه حیات قیناق لری و عصرلرچه قازانگن حیات تجربه لریدن کیلگن اونیملی بیر بولیم دیر. هر بیر انسان اوچون اونینگ بیرینچی یا ده آنه تیلی بیرگینه کیملیگی نینگ بولیمی بولمه ی، آدم لرنینگ باشقه تیللرنی اورگه نیش قابلیت لرینی هم یوکسلتیره دی. سویدن نینگ پیداگوگ لریگه کوره، اوز آنه تیلینی یخشی بیلگن باله باشقه تیللرنی هم تیزلیک و قوله یلیک بیلن اورگنه دی. چونکه او باله بیر تیل نینگ قاعده لر و اسلوب لرینی انچه دن آلدین اورگه نیب آلگن و بو قابلیت ینگی تیل نینگ قوله ی اورگه نیشیگه هم یاردمچی بوله دی. شونینگ اوچون سویدن ده هر بیر باله نینگ اوز آنه تیلی نی چوقور اورگه نیشی گه قانون بوییچه حقی بار و بوتون مکتب لرگه آنه تیلیگه سباق بیریله دی. سویدن همده باشقه قنچه اولکه لرده تیلشناس عالملر بو موضوع ده عین توشونچه ده و بو فکر گه قوشیله دیلرکه نیچیته تیل نیچیته امکانیت دیر، دیمک باله نینگ دنیا باقیشیگه و ذکاوتی نینگ ایلگری کیتیشیگه جوده کتته رول اوینه یدی. شونینگ اوچون هم کوپی اولکه لرده باله لرگه مکتب لرده نیچیته تیل اورگنتیریله دی.معارف سیستمی ده بعضی بیر سیاسی باقیشلر و توشونچه لر طفیلی حاکم تیل لردن باشقه سیگه اورین بیریلمه ی، توغری توزیک شرایط یره تیلمه یدی. آنه تیلی باله لرنینگ حیاتیگه قنچه لیک چوقور تاثیر تشله گنی گه اعتبار بیریلمه یدی. اینیقسه بعضی بیر آنه تیلی باشقه بولگن افغانستانلیک لرنینگ آره سیده آنه تیلیگه کوپ اعتبار بیریش باله لرگه اونچه لیک مهم ایمس، باله کوپچیلیک گپیرگن تیلگه گپیریب؛ اورگه نیشی کیره ک دیگن سوزلر و توشونچه لر هم بار. اولرگه کوره، باله نینگ آنه تیلیگه اعتبار بیریشی، توپلم ده بیرینچی قطارده کیلگن باشقه تیللرنی تاثیر لنتیریب، باله نینگ اوشه تیللرنی یخشی اورگنمه گن لیگیگه سبب بوله آله دی . بو سبب دن باله باشقه بیلیم لردن هم اوزاق قاله دی، دیب توشونه دیلر. شو مسله باعث، آنه تیلی چیگره لنیب، باله لرنینگ اورگه نیشیگه اونچه لیک اعتبار بیریلمه گن. بو ایسه مییه بیر تیل نی یخشیلب اورگندیمی باشقه تیل نی اورگنه آلمیدی دیگن افاده نی هم بیره دی. ایککی یا که نیچیته تیل نی اورگه نیش مییه اوچون هم یخشی دیر. حاضر گی یشمده دنیا نینگ هر بولیمیده بوتون انسانلر ایککی یا ده نیچیته تیل گه گپیره دیلر. بو آدملرنینگ تجربه لریگه قره گنده، اولر نیچیته تیل بیلگنلری اوچون یشم نینگ ایریم بولیم لریده آرتده قالمه ی ایلگری کیتگن لر. 1900 ییل نینگ ایککینچی یریمی ده غرب ده بولگن تیل شناسلر، تیل و اونینگ حیاتده بولگن ایتکیلری حقیده جوده کوپ تیکشیرگن لر. اولرگه کوره، نیچه تیل بیلیش و گپیریش بیرگینه بو تیللرنی قوللنیش و توپلم بیلن علاقه قوریش ایمس، آدملرنینگ کوگنیتیف ( سیکولوژی نینگ آدم لرنینگ اورگانیزمیده بولگن توشونچه سیستم لرینی اوستیده ایشله ی دیگن بولیم) بیلگی لرینی یوکسلتیره دیگن قابلیت هم بار. انیق راق قیلیب ایتگنده، نیچه تیل بیلیش قابلیتی آدم لرنینگ توشونیش و فکر یوروتیش قابلیتی نی هم یوکسک لشتیره دی. 1960 ییلی نینگ آخرلریده ایککی ته تیلشناس عالم گاردنر همده لامبرت آتلریده کانادا ده ایککی تیلی بولگن باله لرگه بیر مکتب توزه ته دیلر. باله لرنی ایککی گروپده اجره تیب بیر گروپ ده آنه تیلی سباق لری نی بیریشدی و باشقه گروپ گه سباق بیریشمه دی. کیین ایککی گروپ ده هم باشقه بیر تیل یعنی انگلیسچه نی سباق بیریش گه باشله دیلر. تیکشیروو بیتگن دن کیین کور دیلر که اوشه آنه تیلی سباق لرینی آلگن باله لر انگلیسچه تیلی نی هم تیزراق و کوپراق اورگنگنلر. چونکه اوز آنه تیللرینی بیلیش اورلرگه باشقه تیل نی هم اورگه نیشینی قوله ی لشتیرگن.

اوشبو تیکشیروولرگه کوره، باله نینگ آنه تیلیگه اعتبار بیریش اونینگ کیله جگینی توشونیش و یخشی اورگه نیشیگه یاردمچی بولیش نی انگلته دی.