تورک شناسلیک علمی نینگ اساسچی سی محمود کاشغری بیلن تانشینگ

Image copyright bbc
Image caption محمود کاشغری بالاساغون (حاضرگی قیرغیزستان حدودیده‌گی تۉقماق) شهریده توغیلگن و کۉپ وقتینی اوبول و ازین دېگن قیشلاقلرده اۉتکزگن.

محمود کاشغري ابن حسین ابن محمد تورک شناسلیک علمی نینگ اساسچیسی. اجتماعي کېلیب چیقیشی جهتدن قراخانیلر سلاله‌سیگه منسوب. آته‌سی حسین ابن محمد اۉشه دورده‌گی بریگن اېلی نینگ امیری بۉلگن.

محمود کاشغری بالاساغون (حاضرگی قیرغیزستان حدودیده‌گی تۉقماق) شهریده توغیلگن و کۉپ وقتینی اوبول و ازین دېگن قیشلاقلرده اۉتکزگن. اونینگ توغیلگن ییلی انیق معلوم اېمس، اما اثرنینگ یازیلیش تاریخیگه قره‌ب، ۱۱-عصر باشلریده توغیلگن دېب تخمین قیلیش ممکن. محمود کاشغری نینگ «دیوان لغات‌الترک» اثری بیزگچه یېتیب کېلگن. اثرنینگ حجمی انچه کتّه بۉلیب، اوچ جلددن عبارت، مؤلف ایضاحیدن معلوم بۉلیشیچه، هر اوچ جلد ۱۰۷۶-۷۷ ییللرده یازیب توگللنگن.

تورکي خلقلر تاریخیده بې‌نهایت مهم منبع حسابلنگن بو اثر یالغیز او دور تیلیده‌گی سۉزلرنی ایضاحلاوچی لغت کتاب گینه اېمس، بلکه شو بیلن بیرگه، اۉشه دورده شمالي چین‌دن باشلب، بوتون ماوراءا‌‌لنهر، خوارزم، فرغانه، بخاراگه قدر بۉلگن کېنگ و کتّه مساحتده یشه‌گن اوروغلر، قبیله‌لر، خلقلر و اولرنینگ تیللری، او دور تیلیده‌گی هر خیل ادبي ژانرلردن نمونه‌لر بېرووچی اولوغ فیلولوژیک اثرلر.

معلوماتلرگه کۉره، محمود کاشغري نینگ «دیوان لغات‌الترک»دن اوّلراق یره‌تیلگن، «جواهرالنحو فی لغات‌الترک» دېب ناملنگن اثری هم بۉلگن. اوشبو اثر حاضرگچه تاپیلگنی یۉق.

نمونه‌لر:

بهار حقیده

قار، بوز قموغ اروشدی،

تاغلر سووی آقیشدی،

کۉکشین بولیت اۉروشدی،

قیغوق بۉلوب اوکریشور.

(قار، موزلر اېریشدی، تاغلر سووی آقه باشله‌دی. کۉکیمتیر بولوت کۉتریلدی، سووده سوزگن قاییقده‌ هواده سوزیشدی.)

اوردی بولیت اینگره‌شو،

آقتی آقین مونگره‌شو،

قالدی بودون تانگله‌شو،

کۉکلر تقی منگره‌شور.

(بولوتلر اۉینه‌شه باشله‌دی. شلدیره‌ب سېل آقه باشله‌دی. همه‌نی حیرتگه سالدی. چقماق چقر، مامه قلدیراق وهیمه‌لر تاووش بیلن گولدورر اېدی)‌.

آی قۉپوب، اولنوب،

آق بولیت اولنیب،

بیر-بیر اوزه اوکلونوب،

ساچیلیب سووی اینگره‌شور.

(آی چیققن، تېگره‌سیده دایره پیدا بۉلگن اېدی. آق بولوت کۉتریله‌دی، بیر-بیری اوستیگه تۉده‌لنه‌دی-ده، شووللب سوو تامچیلرینی یېرگه تۉکه باشله‌یدی. او دورده آی اطرافینی قیزیل گرداب اۉره‌گنده قیزیللیک بولوتنی یوقاریگه سوره‌دی، اولر تۉده‌لنیب یاغه باشله‌یدیلر، دېگن توشونچه حکم سورگن.)

قویدی بولیت یغمورین،

کېریب توتر آق تۉرین،

قیرقه قوزتی اول قارین،

آقین آقر انگره‌شور.

(بولوت یامغیرینی قویدی. او آق تۉرینی هواگه کېنگ یایدی، آپپاق قالرینی تاغلر اوستیگه تشله‌دی. شرّاس سېل آقدی)

قاقلر قموغ کۉلردی،

تاغلر باشی ایلردی،

آجون تنی ییلیردی،

توتو، چچک جرکشور.

(چوقورلر سووگه تۉلدی، حتا تاغلرنینگ باشی خیال بۉلی

قالدی (کۉرینمی کېتدی)، بارلیق ایسّیق نفس آله باشله‌دی، اۉسیملیک و درختلر یوویلدی. هر نرسه بېزه‌نیب نورلندی.)