تورکي خلقلر تصوفي ادبیاتی نینگ ییریک نماینده‌سی خواجه احمد یسوي

Image copyright bbc
Image caption خواجه احمد یسوی مقبره سی قزاقستان نینگ چیمکنت شهری یقینی

خواجه احمد یسوي (یسّی یقینیده‌گی سَیرام شهری، تخمیناً ۱۱ عصرنینگ ۲ یرمی – ۱۱۶۶) تورکي خلقلر تصوفي ادبیاتی نینگ ییریک نماینده‌سی. آته‌سی شیخ ابراهیم جوانمردلیک طریقتیگه منسوب نفوذلی ذاتلردن بۉلگن. یسوي توغیلگچ کۉپ اۉتمی آنه‌سی موسی شیخ نینگ قیزی عایشه خاتون وفات اېته‌دی. ۷ یاشیده آته‌سیدن هم اجره‌له‌دی. یسوي تربیه‌سی بیلن آپه‌سی گوهر شهناز مشغول بۉله‌دی. یسوي آپه‌سی بیلن یسی‌گه کۉچیب بارگچ، بیرینچی استادی ارسلان بابا بیلن اوچره‌شه‌دی و اوندن تحصیل آله‌دی‌. یسوي یسی‌ده باطن علمی سرلرینی مکمل اۉزلشتیرگن. اۉشه زمانلرده علم و معرفت نینگ ماوراالنهرده‌گی مرکزلریدن بۉلگن بخاراده تورکستان نینگ تورلی تامانلریدن طالب علملر ییغیلیشگن. ارسلان بابا کۉرستمه‌سی بیلن یسوي هم بخاراگه باره‌دی. دورنینگ اېنگ پیشقدم عالمی و صوفی‌سی شیخ یوسف همداني بیلن اوچره‌شیب، اونگه مرید توشه‌دی. بخاراده او عرب تیلی بیلن بیر قطارده فارس تیلینی هم چوقور اۉرگنه‌دی. فارسیده یره‌تیلگن تصوفي ادبیات بیلن تنیشه‌دی. خواجه عبدالخالق غژدواني، عبدالله برقي، خواجه حسن انداقيلر بیلن هم صحبت و هم مسلک بۉلیب، یوسف همداني مریدلری قطاریدن اۉرین آله‌دی.

علیشیر نوایی یسوي تۉغریسیده «مقاماتی عالي و مشهور، کراماتی متوالی و نامحسور اېرمیش. مرید و اصحاب غایت‌سیز و شاه و گدا انینگ ارادت و اخلاص آستانیده نهایت‌سیز اېرمیش»، دېیدی. بو فکر یسوي نینگ یسی‌گه قیتیب کېلیب، ینگی بیر طریقتگه اساس سالگن مرشد صفتیده شهرت تاپگن دوریگه تېگیشلی دیر. یسوي تورکي خلقلرنی اسلامگه ینه‌ده کېنگراق جلب قیلیش و تصوف غایه‌لرینی عامه کۉنگلیگه چوقور سینگدیریش مقصدیده شعریتدن هم فایده‌لنگن. عبدالروف فطرت نینگ تأکیدلشیچه، یسوي نینگ «ادبیاتده توتگن یۉلی ساده خلق شاعرلریمیزنینگ توتقان یۉلی دیر... اونینگ حکمتلری وزنده، قافیه‌ده، اسلوبده خلق ادبیاتی اتلگن شعرلر بیلن برابر»، یسوي نقطه نظریده حکمت - «علمِ لدوني»، یعنی علمِ غیب‌الحقایق و الهي سرلرنی کشف اَیلش مضمونیگه هم اېگه. یسوي نینگ اۉزی «دیوان حکمت» نامی بیلن بیران بیر کتاب یره‌تگمه‌گن. اوشبو نادر اثر اونینگ مرید و ایزداشلری تمانیدن ترتیب بېریلگن. لېکن بو نرسه حکمت مجموعه‌سی نینگ یسوي‌گه علاقه‌سی یۉق، دېگن دعوانی ایلگری سوریشگه اساس بېرمیدی. صوفي الله یار یسوي حقیده فکر بیلدیریب، ینه شونده‌ی دېگن:

شریعتده اېدی اول آفتابې،

قالیبدور بیزگه اول اېردین کتابې.

«دیوان حکمت»ده الهي عشق و عاشقلیک، معرفت و عارفلیک سعادتی، فنادن بقاگه یېتیشیش توشونچه‌لری نهایتده صمیمي و تأثیرلی آهنگلرده یاریتیب بېریلگن. «دیوان حکمت» ده‌گی برچه شعرلر هم یسوي‌گه منسوب اېمس. اونگه یسوي ایزداشلری نینگ ایجاد نمونه‌لری هم کېریتیلگن. بو اېسه، طبیعي که، حکمتلر تیلی و اسلوبیده معلوم اۉزگریشلر حاصل قیلگن. لېکن یسوي نینگ اۉنلب ایزداشلریدن هیچ بیری استادلری باشله‌گن غایوي، اخلاقي، معنوي۔معرفي و مفکوروي یۉنه‌لیشنی اۉزگرتیرمه‌گن. بونی یسوي حیاتی، طریقتی و ایجادیاتیدن بحث یوریتگن اۉنلب قدیمي منبعلر، اینیقسه، سلطان احمد حزیني نینگ «جواهرالابرار من امواج‌الابحار» اثری هم تۉله تصدیقله‌یدی.

یسوي نینگ فقط ایجادیاتی اېمس، قنچه عمر کۉریب، قچان وفات اېتگنلیگی هم بحثلی. او حکمتلریدن بیریده «یوز ییگیرمه بېشگه کیریدیم، بیلالمه‌دیم»، دېیدی که، بو سۉزلر تاریخي حقیقتدن کۉره، مناقبي مضمونگه اېگه. بوندن تشقری، ۱۲۵ ییللیک اوزاق بیر عمرنینگ یرمیدن کۉپینی «یېر آستی»ده («آلتمیش اوچده یېر آستیگه کیردیم منا»، دېیدی یسوي) اۉتکزیش عقل باور اېتمس حادثه دیر. لېکن کۉپچیلیک تدقیقاتچیلر اونینگ وفات تاریخینی ۱۱۶۶-۶۷ ییل دېب قید اېتگنلر.

کلامی نمونه‌سی:

ایا دوستلر، قولاق سالینگ اَیدوغومگه،

نه سببدین آلتمیش اوچته کیردیم یېرگه،

معراج اوزره حق مصطفی روحوم کۉردی،

اول سببدین آلتمیش اوچته کیردیم یېرگه.

حق مصطفی جبرئیل‌دین قیلدی سوال:

بو نېچوک روح تنگه کیرمی تاپتی کمال،

کۉزی یاشلیغ، حلقه باشلیغ، قدی هلال.

اول سببدین آلتمیش اوچته کیردیم یېرگه.

جبرئیل اَیدی: «امت ایشی سیزگه برحق،

کۉککه چیقیب، ملایکدین آلور سبق،

نالیشیگه ناله قیلور هفتم طبق»،

اول سببدین آلتمیش اوچته کیردیم یېرگه.

فرزندیم دېب حق مصطفی قیلدی کلام،

آندین سۉنگره برچه ارواح قیلدی سلام،

رحمت دریا تۉلیب تاش، دېب یېتتی پیام،

اول سببدین آلتمیش اوچته کیردیم یېرگه.

رحِم ایچره پیدا بۉلدوم، ندا کېلدی،

ذکر اَیت، دېدی، بدنلریم جنبش قیلدی،

فرزندیم، دېب حق مصطفی اولوش بېردی،

اول سببدین آلتمیش اوچته کیردیم یېرگه.