Би-би-си меҳмони - таниқли журналист ва инсон ҳақлари фаоли Олег-Сандро Панфилов

Олег-Сандро Панфилов Москвадаги "Экстремал журналистика маркази" билан дунёга танилган журналист ва инсон ҳуқуқлари фаоли.

"Экстремал журналистика маркази" собиқ Шўро мамлакатларидаги оммавий ахборот воситаларининг аҳволи таҳлили, журналистлар учун ўқув қўлланмалари ҳамда "Андижон елпиғичи" сингари ижтимоий-сиёсий мавзудаги китобларни эълон қилган.

Олег-Сандро Панфилов 1957 йилда Тожикистоннинг Хўжанд шаҳрида туғилган.

У ўлкашунослик музейи ходими, ўқитувчи бўлиб ишлаган.

Тожикистон телевидениесида кўрсатувлар тайёрлаган, қатор маҳаллий ва хорижий оммавий ахборот воситаларининг мухбири бўлиб ишлаган.

Олег-Сандро Панфилов халқаро Журналистларни Ҳимоя қилиш қўмитасининг Москва идорасига раҳбарлик қилган.

Панфиловнинг номзоди Миклош Хараштидан сўнг Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотининг матбуот эркинлиги бўйича вакиллига ҳам қўйилган.

У 40 қа яқин китоблар, жумладан, Тожикистондаги фуқаролар уруши мавзусидаги китоб муаллифи, унинг сценарийси асосида сакиз фильм тасвирга олинган.

Олег Панфилов ўзининг ҳаётига таҳдидлар бўлаётганини айтиб, Москвадаги "Экстремал журналистика маркази" билан боғлиқ фаолиятини тўхтатишга қарор қилганини айтади.

У доимий яшаш учун 2009 йилда Гуржистонни танлаган, Гуржи Православ черковида чўқинтирилган пайтда Александр - Сандро исми берилади.

Бугунги кунда Олег-Сандро Панфилов Гуржистон Илия университети профессори, Гори университети фахрий доктори.

Би-би-си меҳмони Олег-Сандро Панфиловнинг саволларга жавоблари

Би-би-си: Биз Олег-Сандро Панфиловдан даставвал ота-онаси, Тожикистондаги ҳаёти ҳақида сўзлаб беришини илтимос қилдик.

Олег-Сандро Панфилов: Афсуски, менинг ота-онам оламдан ўтишган. Улар турли хил сабаблар билан Тожикистонга бориб қолишган. Отамнинг оиласини қатағон қилишган. Шундан кейин у Тожикистонга бориб қолган. Онамни комсомол йўлланмаси бўйича юборишган. Отам "халқ душмани"нинг ўғли сифатида қамоқхонага тушган. Қамоқдан озод этилганидан кейин онам билан танишиб турмуш қуришади. Отам турли мамлакатларда ишлаган, у Украинада вафот этди. Онам Тожикистонда дафн этилганлар. Ҳозир ҳам Тожикистонда менинг қариндошларим кўп. Менинг аммам - отамнинг синглиси Суғд вилоятининг собиқ Пролетар, ҳозирги Жаббор Расулов туманида яшайди. Аммамнинг турмуш ўртоғи ўзбек. Уларнинг саккиз фарзанди, бугунга келиб эса жуда кўп набиралари бор. Бирмунча вақт илгари мен қизим билан бирга барча қариндошларимиз билан кўришиб танишишга қарор қилган эдик. Аммо бунинг иложи бўлмаган, чунки уларнинг сони юздан зиёд. Менинг Абдуллаев фамилиясидаги ўзбек қариндошларим жуда кўп. Уларнинг айримлари Тожикистонда, баъзилари Ўзбекистонда, яна кимдир Россияда яшайди. Улар менга хат ёзиб туришади, Интернет орқали боғланиб турамиз. Хуллас, онам Тожикистонда вафот этди. Менинг ўзим тақдир тақозоси билан Москвага бориб қолдим. 17 йил Москвада яшадим. Бир йил илгари эса доимий яшаш учун Гуржистонга кўчиб ўтдим, Гуржистон фуқаролигини олдим. Ҳозир шу ерда ишлаяпман, Илия университетининг профессориман. Шу билан бирга Гуржистондаги рус тилидаги "Первий канал" деб номланган телеканалда кўрсатув олиб бораман.

Би-би-си: Сиз Москвадаги "Экстремал Журналистика маркази" фаолияти билан дунёга танилган шахссиз. Википедиадаги сиз ҳақингиздаги мақолада Гуржистонга доимий яшашга қарор қилди. Бунинг сабабини у ўзига нисбатан Москвада бўлган доимий таҳдилар билан изоҳлади, дейилади.

Олег-Сандро Панфилов: Чиндан ҳам шундай бўлган. Яна сабаблари кўп бўлган. Мени 1992 йилда Тожикистондан қувиб юборишганидан кейин мен Москвага борган эдим. Шунча йил давомида мен Тожикистон паспортини сақлаб қолган, Россия фуқаролигини қабул қилмаган эдим. Чунки мен ҳар доим Тожикистонга қайтиш истагида бўлганман. Москвада менинг яхши ишим бор эди. Мен инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича йирик ташкилот - "Экстремал Журналистика маркази"нинг директори эдим. Мен ўзим ёзган китобларнинг аксарини Россияда ёздим. Китобларимнинг жами сони ҳозир 28 га етди. Мен Гуржистонга тез-тез сафар қилиб турардим. Икки йил олдин бу ерга мен дам олиш учун келган эдим. Ўшанда Гуржистон билан Россия ўртасида уруш бошланиб қолди. Мен бу урушни ёритдим. Уруш тугаганидан кейин Гуржистон президенти менга мамлакат фуқаролигини ҳадя қилди. Бу Гуржистонга кўрсатган хизматлари учун дейилди. Шундан кейин мен икки мамлакат - Тожикистон ва Гуржистон фуқаролари бўлдим. Мен Москвага қайтиб борганимдан кейин менга нисбатан муносабат жуда ёмон бўлди. Мени "сотқин" деб аташди, мени душман тарафини олди, деб айблашди. Турли айбловлар, пўписа ва таҳдидлар қилишди менга. Ниҳоят мен у ердан кетмасам бўлмас экан, ҳаётим учун жиддий таҳдид юзага келди, деган фикрга келдим. Гуржистонни танлашимга бу мамлакатнинг мен туғилиб ўсган юрт Тожикистонга ўхшаши ҳам сабаб бўлган бўлса керак. Табиати ҳам ўхшаш, об-ҳавоси ҳам Марказий Осиё мамлакатларидаги об-ҳавога ўхшаб кетади. Шунинг учун ҳам мен бугун тўғри қарор қабул қилдим, деб ўйлайман.

Би-би-си: Сиз раҳбарликдан воз кечганингиздан кейин "Экстремал Журналистика маркази"га нима бўлди?

Олег-Сандро Панфилов: Марказ ишлаяпти. Мен у ерда ишлаган пайтда фаолият юритган деярли барча ходимлар ҳали ҳам ўша ерда ишлашаяпти. Албатта, ҳозир "Экстремал журналистика маркази"нинг аввалгига қараганда оғирроқ шароитда фаолият юритишига тўғри келаяпти. Аммо бунга қарамасдан маркази фаолияти тўхтаб қолгани йўқ. Ўйлайманки, бу марказ ишлаб, унинг журналистларга фойдаси тегади. Ҳозир Россияда журналистлар учун аҳвол оғир. Россияда журналистларга босим ўтказилаяпти, пропаганда, цензура. Журналистларни таъқиб этаяптилар, калтаклаб кетаяптилар, ўлдирмоқдалар. Бу ерда - Гуржистонда ҳам мен журналистиканинг янги мактабини ташкил этиш ниятидаман. Бундай мактабни бизнинг университетимиз - Илия университетида ташкил этишни мўлжаллаяпман. Бу собиқ Шўро республикаларидан бўлган журналистларга мўлжалланган рус тилида журналистикадан таҳсил берадиган магистратура бўлишини хоҳлаяпмиз.

Би-би-си: Тожикистондан Фахриддин савол берипти: нега доимий яшаш учун Гуржистонни танладингиз, Тожикистонни эмас?

Олег-Сандро Панфилов: Мен ҳозир ҳам Тожикистон фуқаросиман, ҳеч ким мендан фуқароликни тортиб олгани йўқ. Менинг Тожикистон фуқароси деган пасспортим бор. Мен ҳар доим ўзимнинг ватаним деб Тожикистонни биламан, ҳали ҳам Тожикистонни соғинаман. Аммо, афсуски, у ерда сиёсий вазият ҳамда ҳокимият билан журналистларнинг орасидаги муносабат яхши эмас. Албатта, мен Тожикистонга қайтишим ва у ерда бирор бир ташкилот барпо этишга ҳаракат қилишим мумкин эди. Лекин у ерда менинг дўстларим бор ва улар фаолият юритишаяпти. Бу балки инсоннинг ёши билан ҳам боғлиқдир. Мен ҳозир 53 га кирдим. Ва мен шу пайтгача ҳаддан зиёд кўп вақт Совет Иттифоқида яшадим, деб ўйлайман. Энди бундан кейин эркин мамлакатда яшагим келади менинг. Бундай эркин мамлакатда мен кўпроқ ишларни амалга оширишим мумкин. Тожикистонда бўлганимда ҳозир қилаётган ишларимни бажаришим учун ҳар куни курашишимга, дўқ-пўписаларга дуч келишимга тўғри келарди. Гуржистонда эса мен ўзимни бехавотир ҳис қиламан, менга ҳеч қандай таҳдид йўқ. Эркинликни ҳис қиласан. Мен қанча хоҳласам, шунча ишлашим мумкин. Гуржистондалигимда мен бир китобимни ёзиб тугатдим, ҳозир иккинчиси устида ишлаяпман. Мен эркин ижодкор учун Гуржистон жуда мос мамлакат деб биламан.

Би-би-си: Сиз 1992 йилда мени Тожикистондан қувиб юборишди, дедингиз. Бунга нима сабаб бўлган?

Олег-Сандро Панфилов: Ёмон журналист деб билганлари учун мени Тожикистонни тарк этишга мажбур қилишган. Давлат тўнтариши уюштирилиб, фуқаролар уруши бошланганидан кейин янги ҳукумат журналистларни таъқиб этишни бошлади. Мен ўша пайтда ҳам "Ассошиэйтед Пресс" ахборот агентлиги билан, ҳам Москванинг "Независимая газета"си билан ҳамкорлик қилар, "Озодлик" радиосига шарҳлар бериб турар эдим. Мен ўзимнинг материалларимда Тожикистонда аслида нималар бўлаётганини ёритишга ҳаракат қилар эдим. Фуқаролар уруши нима учун бошланганини тушунтириб беришга интилганман. Албатта, менинг бундай материалларим Тожикистон ҳукуматидагиларга ёқмади. Менга таҳдид қила бошлашди. Шундан сўнг учоққа чипта сотиб олиб учиб кетганман.

Би-би-си: Шундан кейин сиз Тожикистондаги фуқаролар урушига бағишланган китоб нашр этдингиз...

Олег-Сандро Панфилов: Мен бу китобни анча узоқ вақт ёздим. Саккиз йил мобайнида ёзганман бу китобимни. Бунга китоб учун материал кўп вақтни олгани сабаб бўлган. Китоб устида ишлаган йилларим мен Тожикистонга бора олмас эдим. Мен тўққиз йил давомида - 1992 йилдан 2001 йилгача Тожикистонга боролмаганман. Материал йиғиш ҳам қийин бўлган, бир неча мамлакатга сафар қилишимга тўғри келган. Эронда яшашимга тўғри келган, Афғонистон, Покистонда бўлдим. Оврўпо мамлкатларида тожикистонлик журналистлар билан учрашдим. Журналистлардан интервьюлар тўпладим, суратлар, зарур бошқа материалларни йиғдим. Бу китобни ёзиш оғир бўлгани сабабларидан яна бири - мавзу ўзингнинг бошингдан ўтган кунларга бағишлангани ҳам эди. Китоб Тожикистонда фуқаролар уруши йилларида ҳалок бўлган 73 марҳум журналистлар ҳақида. Уларнинг ярми менинг дўстларим эдилар. Ўзингнинг дўстларинг, яқин инсонларинг тўғрисида ёзиш ҳар доим қийин бўлган. Сакиз йилдан кейин бу китоб дунё юзини кўрди. Уни иккинча марта ҳам нашр этишди. Бу китобни Тожикистонда яхши билишади. Бу китобимни Президент Имомали Раҳмонга шахсан ҳадя қилганман. Ўйлайманки, бу китоб ҳаётдан кўз юмган тожикистонлик журналистлар хотирасига яхши бир "ҳайкал" бўлади.

Би-би-си: Ўзбекистондан Лола ёзипти - сиз қандай фикрга келгансиз, тожикистонлик таниқли журналист, Би-би-си мухбири Муҳиддин Олимпур ўлими кимга керак бўлган?

Олег-Сандро Панфилов: Шуни айтиш керакки, Муҳиддин Олимпур ўлими ҳақида фақат расмий тергов ўтказилган. Муҳиддин Олимпурни отиб ўлдиришган пайтда, мамлакат ҳуқуқ-тартибот органлари бу қотилликни текширган пайтда мен Тожикистонда эмас эдим, Тожикистонга бора олмас эдим. Муҳиддин менинг дўстим эди. Шунинг учун унинг ўлими мен учун оғир фожеа бўлган. Мен, Муҳиддин Олимпурнинг ўлими Тожикистон расмий идоралари тақдим қилганидек оддий қотиллик, деб ўйламайман. Муҳиддин Олимпур жуда таниқли журналист эди, у Марказий Осиёни жуда яхши билар эди. Мен Муҳиддиннинг ўлими фуқаролар урушининг оқибати, деб ўйлайман. Уруш туфайли Тожикистон яшаш учун хавфли мамлакатга айланди. Унинг ўлими сиёсатга нақадар алоқаси борлиги ҳақида мен бирор нарса айтолмайман. У тўғридан тўғри сиёсат билан шуғулланмас эди. Ўйлайманки, бу қотиллик қандайдир криминал жиноят билан боғлиқ. Содда қилиб айтганда Тожикистон ўша пайтда шундай мамлакатга айланган эдики, у ерда ҳар қандай сабаб билан одамни ўлдиришлари мумкин эди. Инсонни жойи учун, лавозими учун, ҳасад қилганлари учун ҳам ўлдирганлар. Бу - Олимпур ўлими учун ҳокимиятни кечириш мумкин дегани эмас. Улар мамлакатда мана шундай вазиятни юзага келтирганлари учун айбдордирлар.

Би-би-си: Тошкентдан Алишер "Сиз нима деб ўйлайсиз - Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотига раислик Қозоғистонга нима берди?", деб сўрапти.

Олег-Сандро Панфилов: Мен бу мавзуда аллақачон мақола ёзганман. Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотига раислик Қозоғистон учун бир реклама акцияси вазифасини бажарди. Афсуски, Қозоғистон демократик мамлакат эмас. Мен айтаманки, Қозоғистонда жуда кўп муаммолар мавжуд. Булар инсон ҳуқуқларини поймол этиш билан ҳам боғлиқ, матбуот эркинлиги ҳам йўқ. Мамлакатда коррупция авж олган. Қозоғистон Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотига раис бўлиши учун мамлакат номзодини илгари суришлари бир сиёсий ўйин бўлди. Қозоғистон раис бўлишини Россия ҳам, бошқа собиқ Шўро республикалари ҳам қўллаб-қувватладилар. Бу раислик, агар фақат Президент Назарбоевнинг бу ҳақда қайта-қайта гапирганини инобатга олмаса, ташкилотга ҳам, Қозоғистонга ҳам ҳеч нарса бермади. Мен Остонадаги ташкилотнинг расмий саммитига муқобил ўтказилган саммитда қатнашдим. Мен "ОБСЕ" ёзуви тагида бунчалик кўп Назарбоевнинг суратини ҳеч қаерда кўрмаганман. Бу суратлардан шундай таассурот туғилардики, Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотига жаноб Назарбоев асос солган ва бу унинг ташкилоти. 56 мамлакатни, шу жумладан, дунёнинг энг қадимий демократик давлатлари ҳисобланган Буюк Британия, Франция аъзолари ҳисобланадиган ташкилот тепасида энг нодемократик мамлакат раҳбар бўлиши жуда ёмон намуна, деб ўйлайман мен.

Би-би-си: Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотининг Остона шаҳрида бўлиб ўтган сўнгги саммити ҳақида сиз қандай фикрдасиз?

Олег-Сандро Панфилов: Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотининг саммити амалда ҳеч нарсани ҳал қилмайдиган расмий бир йиғин ҳисобланади. Аммо бу 56 та мамлакатнинг президент ёки бош вазирлари ўзларини ўйлантираётган бирор бир муаммо ҳақида ўз фикрларини билдиришнинг қулай фурсати. Охирги саммит Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотининг раҳбарлар бир жойга тўпланишлари мумкинлигини, қандайдир масалаларни кўтариши мумкинлигини, аммо бу чиқишлар ҳеч нарсани ўзгартирмайдиган, ташкилот бирор бир қарор қабул қилолмайдиган тизимга айланиб бораётганини яна бир намойиш этди.

Би-би-си: Ҳозир бу ташкилотнинг матбуот эркинлиги бўйича вакиллигига сизнинг ҳам номзодингиз қўйилгани ва сизнинг номзодингиз ўтмагани Олег Панфиловнинг танқидий руҳдаги одам эканлиги билан боғлиқ деган фикрлар ҳам билдирилаяпти. Бундай фикрларга сизнинг муносабатингиз қандай?

Олег-Сандро Панфилов: Йўқ, мен сабаби шундай, деб ўйламайман. Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотининг матбуот эркинлиги бўйича вакиллигига саккизта номзод илгари сурилган эди. Ўйлайман, бунда асосий муаммо аксар Ғарб давлатларининг Россия илгари сурган номзоднинг тайинланишига қарши бўлганларида эди. Табиийки, Россия менинг номзодимга қарши чиқди. Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилоти барча қарорни консенсус асосида қабул қилади, агар бир аъзо мамлакат қарши чиқса ҳам, ҳеч қандай қарор қабул қилинмайди. Бу танловда иштирок этиш менинг учун ҳам, Гуржистон учун ҳам муҳим бўлди. Чунки Гуржистон шу пайтгача бундай танловларда иштирок этмаган. Буни мен табиий ҳол деб биламан. Яна бир жиҳати, бу лавозимни мен ўзим учун жуда зарур эди деб ҳисобламайман. Сабаби, мен ҳеч қачон мансабдор бўлмаганман. ОХҲТнинг матбуот эркинлиги бўйича вакил бўлиш дегани Туркманистон ёки Ўзбекистон амалдорларининг гапига қулоқ тутиш дегани. Улар, ўзларида ҳамма нарса яхши экани, демократия қарор топгани ҳақида гапиришганида, мен буларни эшитиб ўтришим, уларни маъқуллашим керак бўларди. Йўқ, мен буни истамайман. Мен эркин одамман, мен яхшиси ўзимнинг китобларимни ёзиб юрганим яхши. Агар мен эркин ижодкор сифатида қолсам, менинг кўпроқ фойдам тегади, деб ўйлайман.

Би-би-си: Ўзбекистондан Илҳом сўрапти: Мана 20 йилдан буён Марказий Осиё мамлакатларида матбуот эркинлиги, демократия билан боғлиқ вазиятда ҳеч нарса ўзгармади. Бунга сизнингча сабаб нима?

Олег-Сандро Панфилов: Бунинг сабаби, авваламбор, бу мамлакатларда ҳокимият тепасида ҳамон ҳокимиятни қўлдан беришни истамаган Шўро номенклатураси вакилларининг қолиб кетганидадир. Шунинг учун ҳам бугун Ўзбекистонда президент Ўзбекистон Компартияси Марказий комитетининг собиқ 1-секретари Каримов, Қозоғистонда Қозоғистон Компартияси Марказий комитети собиқ 1-секретари Назарбоев. Туркманистонда ҳам шундай эди, Қирғизистонда ҳам, Асқар Акаев ҳам бир пайтлар компартияда юқори мансабни эгаллаган эди. Афсуски, минтақамиз мамлакатларида жамият шунчалик оғир иқтисодий аҳволдаки, одамларнинг демократик тараққиёт ҳақида ўйлашларига вақтлари йўқ. Улар қандай қилиб рўзғорини бут қилиш ҳақида бош қотиришлари керак. Мен Президент Ислом Каримовнинг ёки марҳум Сапармурод Ниёзовнинг "бизнинг демократиямиз ўзига хос", "бизда ғарбона демократия бўлиши мумкин эмас, сабаби биз шарқ мамлакатимиз" деган фикрларига қўшилмайман. Мен нашр қилган китобларимдан бирида Бухоро Халқ республикасини барпо этишни мақсад қилган жадидлар дастуридан парча эълон қилган эдим. Бу дастурни жадидлар 1917 йилда ёзган эдилар. Бу дастурда махсус "матбуот эркинлиги" деган боб бор эди. Бу ҳал 100 йил илгари Бухорода ёш инсонлар матбуот эркинлигига асосланган жамият қуришни истаганликларини кўрсатади. Улар ҳокимиятнинг халқнинг сайлови билан сайланишини хоҳлаганлар. Аммо бугун ҳокимият тепасидаги сиёсатчилар ҳамон Советларнинг қонунлари бўйича яшашаяпти, мамлакатни авторитарлик усули билан бошқараяптилар. Цензура мавжудлиги, телевидениедаги тарғибот жамиятга бу жамиятни ўзгартириш имкониятини бермаяпти. Яна бир сабаби, бу мамлакатлардаги махсус хизматларнинг роли билан боғлиқ. Бу мамлакатлардаги махсус хизматлар ҳар қандай ўзгача фикрдаги, мухолиф қарашдаги инсонларни қаттиқ таъқиб этиб келишади. Шунинг учун яқин орада Марказий Осиё мамлакатларида вазият ўзгаришига мен ишонмайман.