Томас Барфелд:'Бобур ўз салтанатидаги халқларга қайишган. Шу боис афғонлар уни қабул қилишган''

Image caption Профессор Томас Барфелд - Афғонистон, Ўзбекистон ва Шинжон-Уйғуристони бўйича мутахассис

Томас Барфелд – Афғонистонни тинчлантириш учун Бобур тажрибасига таянишни маслаҳат бериб келаётган америкалик ёзучи ва олим.

Доктор Барфелд “Афғонистонни бошқариш: 1500-2010 йиллар” номли китобида ёзишича, Бобурийлардан кейин Афғонистонни бошқаришга уринган қудратли кучлар бунга эътибор беришмаган ва шу боис мамлакат ҳамон урушлар гирдобида қолаётир.

Доктор Барфелд айни дамда Бостон университетида Мусулмон Тамаддунлари Институти раҳбаридир. Шунингдек, АҚШдаги Афғонистонни Ўрганиш Муассасасини бошқаради.

Томас Барфелд ҳали 1970-йиллардан бошлаб Афғонистон шимолида тадқиқотлар олиб борган. Кейинчалик Ўзбекистон ва Шинжон-Уйғуристонидаги миллий ўзликни англаш жараёнларини ўрганган.

“Афғонистон : Маданий ва сиёсий тарих” номли асарида эса олим АҚШнинг ҳозир Афғонистонда марказлашган бошқарувни ўрнатиш ҳаракатларини “ноқис”, деб танқид қилади.

Томас Барфелднинг Би-би-си Ўзбек Хизматьи радиотингловчилари ва bbcuzbek.com вебсаҳифаси ўқувчилари саволларига жавоб берди.

Би-би-си:Доктор Барфелд, Кореядан мактуб юборганини айтган Санжар Халқаро кучлар 2014 йилдан кейин ҳам Афғонистонда қолиши керакми, деб савол сўрайди. Нима дейсиз?

Томас Барфелд:Менимча, АҚШда ҳам, халқаро миқёсда ҳам бир нарсани нотўғри тушунишмоқда. Яъни кўпчилик НАТО ва АҚШ ўз кучларини олиб чиқиб кетаяпти, деб ўйлашмоқда. Аслида, улар барча кучларини олиб чиқиб кетишаётгани йўқ. 2014 йилда фақат хавфсизлик масъулиятини Афғон ҳукумати ва армиясига топшириш мўлжалланган. Бироқ Қўшма Штатлар бу мамлакатда камида 15-20 минг аскарини олиб қолмоқчи. Хуллас, 2014 йилдан кейин ҳам Афғонистонда қандайдир хорижий кучлар қолишади.

Би-би-си:Санжарнинг иккинчи саволи эса Марказий Осиёга тааллуқли. У вақти келиб Афғонистондан хорижий қўшинлар чиқиб кетгач, Марказий Осиёдаги тинчлик хавф остида қолмайдими, деб сўрамоқда.

Томас Барфелд:Марказий Осиё республикалари доимо Афғонистондаги нотинчлик ўзларига ҳам сапчиб кетишидан чўчиб келишади. Лекин бу энди Афғонистондаги ички масалаларга боғлиқ. Дейлик, у ерда фуқаролар уруши бошланиб кетса, Афғонистон давлат сифатида инқирозга юз тутса, бу ҳолатлар, шаксиз, бутун минтақа учун муаммолар туғдиради. Лекин Марказий Осиёнинг ҳам ўз ички муаммолари кўп. Масалан, мана Қирғизистон ва Ўзбекистондаги сўнгги йиллар воқеаларни санаш мумкин. Яъни Афғонистондан келаётган хавфни баҳона қилиш осон, лекин Марказий Осиё ҳукуматлари ҳал қилиши керак бўлган ўз ички муаммолари ҳам кўп, улардан қочиш керак эмас.

Би-би-си:Ўзбекистонлик Бўстон эса Бобурийларнинг қайси сиёсати бугунги Афғонистонга нисбатан қўлланиши мумкин, деб сўраган.

Томас Барфелд:Бобурдан бери ўтган 500 йил давомида кўп нарсаларни Афғонистонга нисбатан қўллаш учун эскиргандир. Аммо Бобур нафақат Афғонистон, балки Ҳиндистонда ҳам Буюк Муғуллар салтанатини яратди. Шу асно инсонларга қайишувчан ҳукумат тузиш мумкинлигини исботлади. Яъни Бобур ўз салтанатидаги турли халқларнинг манфаатларини инобатга олган, улар қайишган. Менимча, Бобурийлар сиёсат юритганда, қаттиққўллик қилишмаган. Шунингдек, уларнинг бошқаруви марказлашган эмасди.Шу боис афғонлар бу салтанатни қабул қилишган. Аммо бугун Афғонистонда ҳам, Марказий Осиёда ҳам қаттиққўл раҳбарларни кўрасиз. Аммо маҳаллий доираларда одамларнинг, бошқа маҳаллий етакчилари бор. Биласизми, Марказий Осиё ва Афғонистоннинг ҳар минтақаси ўзича бошқа-бошқа ва у ерларда ўзига хос одамлар яшайди. Улар ўз маҳаллий муаммоларини баъзида марказий ҳукуматсиз ҳал қиладилар. Бобурийлар даврида яна шу воқеликка риоя этилганди.

Би-би-си:Марказий Осиёда кўплаб ҳукмдорлар ўтишган. Бобурийлар нимаси билан ажралиб туради, сизнингча?

Томас Барфелд:Гап шундаки, Самарқандда муваффақиятсизликка юз тутган Бобур, Афғонистон ва Ҳиндистонга келиб, у ерда янги салтанат барпо этди. Аслида, четдан келган одам қандай қилиб бу ерларда янги салтанат тиклади, деган савол ғалати туюлади. Аммо Бобур бунинг уддасидан чиққан. Шу қаторда, Бобур Кобулда дафн этилган. Бу ҳам Афғонистон ва Марказий Осиёни боғловчи воситадир. Бобур ўзидан олдинги ҳукмдорлар йўлини давом эттирган. Шу боис ҳам Бобурийлар салтанати 300 йилча ҳукм сурди. Ҳозирда эса Афғонлар хорижийларни қабул қилишмайди, четдан келганларга қарши курашаверадилар, деб айтамиз. Аммо унда қандай қилиб Бобурийлар у ерни шунча узоқ муддат бошқара билишган? Шу боис ҳам Бобурга мурожаат этганман.

Би-би-си:Душанбедан мактуб йўллаган Муҳаммад Ёқуб эса Афғонистонда тинчлик бўлишига сизда қандайдир умид борми, деб сўрамоқда.

Томас Барфелд:Мен бу борада жуда некбинман. Тўғри ўтган 30 йил Афғонистон учун оғир кечди. Мамлакат хорижий босқинлару фуқаролар урушларини бошидан кечирди. Лекин 1929-1978 йилларни олиб кўрайлик. Бу давр жуда тинч эди. Афғонистонда йирик ғалаён ё урушлар юзага келмаганди. Бу мамлакат минтақадаги барқарор юрт эди. Умуман, тарихга қарасангиз, Афғонистон раҳбарлари ичкарида барқарорлик ўрнатишни яхши билишган. Бироқ сўнгги 30 йил давомида Афғонистон ташқаридаги кучли мамлакатлар қаршисида қолишган. Натижада тинчликни сақлаш жуда қийин кечмоқда.

Би-би-си:Темур исмли ўқувчимиз эса Афғонистон аслида сунъий яратилган мамлакат эканини таъкидлаб, бошқа томондан атрофдаги кучли мамлакатлар таъсирини қайд этади. Ва бу ҳудуднинг мустақил бўлиши бугун Американинг манфаатларига мос тушадими, деб сўрайди.

Томас Барфелд:Америка Афғонистонда тинчлик ўрнатишни исташига ишончим комил. Америка халқи Афғонистонда камроқ америкалик қолишини истамоқда. Бу учун эса Афғонистонни барқарорлаштириш керак. Мен бу мамлакатни узоқ муддат ишғол қилиб туришдан Вашингтоннинг қандай манфаати бўлиши мумкинлигини кўра олмайман. Тўғри, у ерда ҳозир Америка армияси турибди. Лекин хитойликлар ҳам, ҳиндлару бошқа сармоядорлар ҳам Афғонистонга кириб боришмоқда. АҚШ ҳозир мустақил Афғонистонни истайди. Лекин бошқа қўшнилар, масалан, Покистон каби давлатлар ўзлари истаган муайян хилдаги Афғон ҳукумати бўлишини исташади.

Би-би-си:Муҳаммад Азим исмли тингловчимиз эса, нега айнан кудратли мамлакатлар ҳар доим Афғонистонни эгаллашга қизиқиб келишган, деб савол қўяди.

Томас Барфелд:Менимча, улкан давлатларнинг қизиқиши ортида қандайдир иқтисодий манфаатлар ҳам бор. Бироқ Совет Иттифоқи бу мамлакатни ишғол қилганда иқтисодий манфаатларин кўзламаганди. Шунингдек, АҚШ ҳам Афғонистонга босқин уюштирганда иқтисодий манфаат нуқтаи назаридан ёндашмаган. Йирик давлатлар ҳар вақт геостратегик манфаатлардан келиб чиқишган. Дейлик, улар ёки минтақа барқарорлиги хавотирлари туфайли бу ишга боришган, ёки ўзлари истаган тузумни ўрнатиш учун ишғол қилганлар. Аммо тарихан олиб қараганда, иқтисодий манфаатлардан келиб чиққан ҳолда йирик давлатлар Афғонистонга ҳар замон қизиқиб келганлар. Бу мамлакатнинг бойликлари ҳали ҳамон ишга солингани йўқ. Шунингдек, ҳали Афғонистонга бостириб кирган биронта давлат ҳам уларга бирон фойда ё даромад қайтариб бермаган.

Би-би-си:Россиядан мактуб йўллаган Шавкат Шарипов эса Афғонистондаги нотинчликларга сабаб бўлаётган ташқи омиллар борасида кенгроқ билишни истаган.

Томас Барфелд:Ишончким комилки, Афғонистоннинг аксар муаммолари ташқаридан келган. Бошқа кучлар бу мамлакатдаги ички фарқлардан фойдаланиб , уларни ўз мақсадлари йўлида ишлатишга интилганлар. Биласизми, аслида Афғонистон тинч мамлакат бўлган. Қайтага, бошқа минтақалардан фарқли тарзда, Афғонистонда миллий низолар кечмаган. Одамлар ўзининг қайси миллатга мансублигини билади. Лекин у ерда миллатга қараб шакллантирилган мафкура йўқ. Бу ердаги ҳеч бир сиёсий фирқа ўзига миллий тус бермайди. Мана, собиқ Совет Марказий Осиёсига қаранг. У ерда ҳамма бир миллат устунлигига асосланган давлат қуришга киришиб кетган. Лекин Афғонистонда ҳеч ким бу мамлакатни бўлиб ташлашга интилмаган. Тўғри, қайси миллат кўпроқ қудратга эга бўлиши керак, деган масалада баҳслар бор. Аммо миллатчилик кучли эмас.

Би-би-си:Лекин Афғонистондаги кам сонли миллатларнинг шикоят қилишича, паштунлар етакчилиги ва ҳукмронлигини ўрнатишга уринишлар бор. Сиз буни рад этасизми?

Томас Барфелд:Мен шуни таъкидлашни истардимки, бу миллатчилик эмас, балки етакчилик қилиш истагидир. Чунки паштунлар бу мамлакатдаги кўп сонли миллат. Кўплаб собиқ коммунист етакчилар ҳам, мужоҳид раҳбарлар ҳам паштунлар эди. Лекин бу паштунлар ҳеч қачон Покистондаги паштунлар билан бирлашиб, ягона давлат қуришни исташмайди. Яъни ҳеч ким Паштунистон барпо этиш ниятида эмас. Паштунистонни орзу қилаётган афғонлар эса Покистондаги паштунлар мустақил бўлишини исташади, улар билан бирлашишни эмас.

Би-би-си:Шавкат Шариповнинг иккинчи саволи эса тинчлик ўрнатиш борасида. Тингловчимиз Афғон зиёлиларида тинчлик режалари борми, деб сўраган.

Томас Барфелд:Бу асосий қийинчиликлардан бири. Ҳозир Афғонистон учун ишлаб кетадиган, ишончли тинчлик режаси йўқ. Бу мамлакатда қудратга интилган бирон сиёсат фирқа ҳам йўқ. Шу боис ҳеч ким ишончли бирон режа билан чиқмайди. Афғонлар эса ишлаб кетадиган бирон режани ўртага ташлашмаётир. Улар анча нофаол ва ҳозирда бу мамлакат учун нима иш беради, деган масалада бошқалар ўйлашига изн берилган.

Би-би-си:Сиз аксар ўзбеклар яшовчи Шимолий Афғонистонни ҳам ўргангансиз. Фахриддин исмли ўқувчимиз эса Афғонистон ўзбеклари бир кун келиб, Ўзбекистонга қўшилиши мумкинми, сизнингча, деган саволни сўраган.

Томас Барфелд: Афғонистондаги биронта миллат ўз миллатдошлари яшайдиган бошқа мамлакатга қўшилишни истамаса керак. Мен буни на ўзбекларда, на тожикларда ва ё на паштунларда кузатганман. Мне шимолдаги Афғонистон ўзбеклари вақти келиб, Ўзбекистонга қўшиламиз, дейишганига гувоҳ бўлганим йўқ. Айни дамда, Ўзбекистон ҳукумати ҳам афғон ўзбекларини ўзига қўшиб олишни истамайди. Чунки 70 йиллик Совет бошқаруви Ўзбекистон ва Тожикистонда бутунлай ўзгача иқтисодий ҳамда ижтимоий тузумни яратган. Бу ҳолат Афғонистондан буткул фарқ қилади. Тўғри, ўзбеклар ҳар жойда ўзбек, бир миллат. Лекин Ўзбекистон ва Афғонистон ўзбеклари ўзаро жуда фарқли.

Би-би-си: Доктор Барфелд, суҳбатингиз учун катта раҳмат.