Виталий Пономарёв: Қирғизистон ҳодисалари қайта англаб етилмагунча вазият ўзгармайди

Image caption Виталий Пономарёв Марказий Осиё мамлакатларидаги инсон ҳуқуқлари вазиятини яқиндан кузатиб боради.

Би-би-си меҳмони - россиялик таниқли инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси Виталий Пономарёв.

Шу кунларда Виталий Пономарёв фаолият юритадиган Москвадаги "Мемориал" инсон ҳуқуқлари маркази Норвегиянинг Хельсинки Қўмитаси билан ҳамкорликда "Зўравонлик силсиласи: Қирғизистон жанубида 2010 йил июнида рўй берган воқеалар" деб номланган янги ҳисоботни эълон қилди.

2010 йилнинг июн ойида Ўш ва Жалолобод вилоятида юз берган қирғизлар билан ўзбеклар орасидаги этник низога бағишланган бир неча расмий қирғиз ва халқаро ҳисоботлар чоп этилди.

"Мемориал"нинг янги ҳисоботи Қирғизистон, Россия ва Туркияда 300 дан ошиқ гувоҳлар билан олиб борилган кўрсатмалар, расмий ва тиббий ҳужжатлар, сунъий йўлдошдан олинган суратлар ва бошқа маълумотларга асосланган.

Би-би-си билан суҳбатда Виталий Пономарёв ўзларининг ҳисоботида қонли ҳодисаларнинг энг муҳим фактларини тергов қилишга уринганларини айтди.

Янги ҳисобот: "Ўш ҳодисаларининг энг муҳим фактлари текширилди"

"Мемориал" маркази Ўзбекистондаги инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ вазиятни яқиндан кузатиб боради.

Ташкилот Тошкентдаги 1999 йил портлашларига, Андижон қирғинига бағишланган, ушбу ҳодисалардан кейинги ҳибслар ва маҳкамалар ҳақида бир неча ҳисоботлар эълон қилган.

Виталий Пономарёв 1964 йилда туғилган, мутахассислиги бўйича иқтисодчи.

Виталий Пономарёв 20 дан ортиқ китоб ва ҳисоботлар муаллифи.

Улар орасида "МДҲ мамлакатларидаги ўзбекистонлик қочқинлар: экстрадиция таҳдиди", Қирғизистон: Новқат ҳодисалари билан боғлиқ инсон ҳақларининг поймол этилиши", "Ўзбекистондаги 2009-2010 йиллардаги сиёсий репрессиялар" ҳисоботлари бор.

Би-би-си меҳмони Виталий Пономарёвнинг саволларга жавоблари

Би-би-си: Ҳурматли Виталий Анатольевич, дастлаб бир шахсий савол беришга рухсат этинг. Сиз ўзингизнинг мутахассислигингиз бўйича иқтисодчисиз. Аммо кўпчилик сизни россиялик таниқли инсон ҳуқуқлари фаоли сифатида билади. Сиз қандай қилиб инсон ҳуқуқлари ҳимоячисига айлангансиз?

Виталий Пономарёв: Бунинг тарихи узоқ. Мен Горбачёв "қайта қуриш" даврида Россияда ташкил этилган демократик ҳаракатда иштирок этганман. СССР тарқалиб кетганидан кейин мен эксперт сифатида Марказиё Осиёни ўргандим. Бир пайт мен кўп адолатсизликлар содир этилаётганини англадим, айрим мамлакатларда қатағонлар бошланганининг гувоҳи бўлдим. Бу менга СССРнинг Сталин даврини ёдимга солди. Ва мен тадқиқотчиликдан инсон ҳуқуқлари фаолиятига ўтдим. Яна бир сабаби, мен ҳали 1980-йиллар охирларидан йирик-йирик митингларнинг ташкилотчиларидан бири бўлганман. Журналист сифатида можаролар юз берган жойларга боришимга тўғри келган. Юз берган ҳодисанинг кейин матбуотда қандай ёритилгани, расмий мансабдорларнинг бу ҳодиса бўйича қилган баёнотларини кузатиб, кўпинча ҳодисалар қисман, ё қарама-қарши ёки нотўғри талқин қилинишининг гувоҳи бўлдим. Ва қандайдир оммавий тадбирлар пайти инсонларнинг ўзини тутиши ҳам мен тадқиқот қилаётган масалалар бўлганди. Бир пайтлар мен "СССРда ижтимоий ғалаёнлар тарихи" деган китобча ҳам чоп этган эдим. Бу китобда КПСС XX съезди билан Брежнев вафотигача бўлган ҳодисалар қамраб олинган эди. Шу давр мобайнида 100 га яқин турли ҳодиса юз берган. Ва мен 1986 йилда Олма-Отада юз берган ҳодисалар ҳақида бир тўплам тайёрлагандим. Мана шулар таъсирида мен инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан шуғуллана бошладим. 1999 йилдан буён "Мемориал"нинг Марказий Осиё дастурига раҳбарлик қиламан, шунингдек, мен Россияда мусулмонларнинг таъқибга учраши ҳолларини ҳам ўрганиб бораман.

Би-би-си: Биз яхши биламизки, 2010 йил июнида Қирғизистон жанубида рўй берган қонли ҳодисаларга бағишланган бир неча ҳисобот тайёрланган. Улардан энг сўнггиси сизнинг ташкилотингиз тайёрлаган ҳисобот. Сизнингча, унинг аввалги ҳисоботлардан фарқи, муҳимлиги нимада?

Виталий Пономарёв: Энг аввало биз рўй берган ҳодисаларнинг қўлтимиздан келгунича батафсил манзарасини чизишга уриндик. Чунки бу улкан фожеа, бўлиб ўтган ҳодисалар таъсири бугунгача оддий инсонларнинг ҳаётида ҳам, сиёсатчилар даражасида ҳам сезилади. Лекин биз ҳалигача жўн изоҳларни кўраяпмиз: "ўзбеклар бундай қилишди, ё қирғизлар бундай қилишди", деган. Воқелик эса анча мураккаб. Ва биз бу ҳисоботимизда шаҳарнинг турли қисмларида қандай бошланди ҳамда воқеалар қандай ривожланганини кўрсатишга интилдик. Шунингдек, ҳисоботимизда маҳаллий ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг ўша кунлардаги фаолиятини ёритганмиз. Бу фаолият эса шундай кўринишда бўлганки, воқеаларнинг бошланишида улар нафақат вазиятни барқарорлаштириш учун зарур бўлган ўзларида мавжуд имкониятларни ишга солганлар, балки айрим ҳолатларда бузғунчи мазмунга ҳам эга бўлган. Агар бирор бир тавсия берилаётган бўлса, бу тавсиялар фактларни чуқур ўрганиш асосига қурилиши лозим. Бизнинг фикримизча, олдинги ҳисоботлар умумий манзарани етарли даражада чуқур ўрганмаганлар. Ва шунинг учун ҳам эълон қилинган нашрлар, сиёсатчилар онгида бўлсин, Ўшда яшайдиган оддий инсонлар учун бўлсин, юз берган ҳодисаларни қайта ўйлаб кўришга туртки берадиган таъсирга эга бўлгани йўқ. Мен шундай фикрдаманки, агар юз берган ҳодисалар қайта ўйлаб кўриб чиқилса, айниқса, бу нарса сиёсий доираларда юз берса, ҳукумат даражасида қайта ўйлаб кўрилса, ўша ҳодисалар бўйича қўзғатилган жиноят ишларини қайта кўриб чиқишга буйруқ берилиши мумкин, бу эса зўравонликлар кучайишига масъул шахсларнинг жавобгарликка тортилишларига ҳам олиб келиши мумкин.

Би-би-си: Қирғизистон жанубидаги этник низоларнинг икки йиллиги арафасида "Халқаро Амнистия" ташкилоти баёнот эълон қилди, бу баёнотда Қирғизистон ҳукуматида қонли ҳодисаларда иштирок этган қуролли кучлар ходимлари амалларини тергов қилиш истаги йўқ, дейилади. Мана сиз ҳозир ҳуқуқ-тартибот органлари фаолиятини ҳам тилга олдингиз. Сизнингча, нима учун бундай хоҳиш йўқ?

Виталий Пономарёв: Бу аслида Қирғизистон ҳукуматига берилиши керак бўлган мураккаб савол. Бу ерда албатта, сиёсий омиллар бор. Ҳодисалардан 2 йил ўтган бўлса-да, бу мавзу мамлакат сиёсий саҳнасида кечаётган жараёнлар манзарасида жуда муҳимдир. Менимча, ҳам қудратдаги ва ҳам мухолифатдаги сиёсатчилар ўзларининг ҳатти-ҳаракатларини "қандай қилсак сайловчиларнинг дастагини қўлга киритамиз" деган фикрдан келиб чиқиб қуришаяпти. Кейинги муҳим жиҳати, агар тўлақонли тергов ўтказиладиган бўлса, айбдорларни жавобгарликка тортиш масаласи кўндаланг бўлади. Бунда мисол учун "Олой" меҳмонхонаси олдида оломонга ўқ узган ҳуқуқ-тартибот органларини ходимларини топиш ва жавобгарликка тортиш лозим бўлади. Бу нарсани эса ички сиёсий вазиятдан келиб чиқиб онгли равишда четлаб ўтишаяпти, назаримда. Яна шу нарсани ҳам ёдда тутмоқ лозимки, ҳатто ҳукумат таркибидаги нималар бўлганини чин дилдан тагига етмоқчи бўлган инсонлар ҳам ҳақиқий аҳвол ҳақидаги тўла маълумотга эга эмаслар. Менинг билишимча, халқаро комиссиянинг ҳисоботига жавоб ёзиш лозим бўлганида ҳатто ҳукумат номидан давоб ёзган инсонлар ҳам ўзларига зарур маълумотни олишолмаган. Ўзларининг ҳуқуқ-тартибот органлари уларга тўла маълумотни беришмаган. Гарчи бу энг юқори даражадаги сиёсий топшириқ бўлган бўлса ҳам.

Би-би-си: Ҳозир журналистлар, таҳлилчилар Қирғизистондаги миллатчилик кайфиятларининг кучайгани ҳам ўша ҳодисалар юзасидан холис текширув ўтказишга монеълик қилаётган омил эканини айтадилар. Сиз ҳам шу фикрга қўшиласизми?

Виталий Пономарёв: Ўзаро қандайдир боғлиқлик бор, албатта. Лекин мен бундай деган бўлар эдим: бугун миллатчилар ҳам ҳукуматни ўша ҳодисалар бўйича кўнгилдагидек тергов ўтказмаганликда айбламоқдалар. Улар муваққат ҳукуматидаги у ёки бу сиёсатчи айбдор, дейишаяпти ҳам. Шунинг учун бу ердаги муҳим савол, тергов деганда нимани тушунишда. Шунинг учун ҳам бизнинг ҳисоботимизда биз ўз олдимизга қўйган вазифалардан бири ушбу ҳодисалар билан боғлиқ муаммолар муҳокамасини янада кенгроқ даражага олиб чиқиш, янада кенг муҳокамага йўл очиш эди. Ҳозир эътибор берадиган бўлсангиз, ҳозир жамиятда муҳокама этилаётгани муваққат ҳукуматдаги у сиёсатчи айбдормиди ёки буниси, Қодиржон Ботировнинг айби борми ёки йўқми, деган тор муҳокама мавзуларидир. Яъни ҳозир бутун муаммо бир неча сиёсий арбоб атрофида жамланган. Аслида эса бу воқеалар жуда кўп саволларни кун тартибига қўяди, бу саволлар эса Қирғиз жамиятида муҳокамага қўйилмаган.

Ўшлик Ўзбек: Ҳурматли Пономарёв, сиз биз ўзбекларнинг ўша даҳшатли воқеаларнинг давоми сифатида бугунгача ҳам эзилиб келаётганимизга муносабатингиз қандай?

Виталий Пономарёв: Албатта, ўша ҳодисалардан кейин ўзбекларнинг нормал инсоний ҳуқуқларини таъминлашдан узоқ бўлган вазият юзага келди. Бу айниқса жанубда, айниқса, Ўш шаҳрида кузатилади. Бундай аҳволни ўзгартириш учун эса ҳукуматнинг қадамлари керак. Қирғизистон жанубидаги ўзбекларнинг ҳуқуқларини таъминлаш лозимлиги ҳақида жуда кўп ҳисоботларда айтилди. Албатта, бунга мен ҳам тўла қўшиламан.

Ўшлик Ўзбекнинг иккинчи саволи: Сиз ўша кунлари бегуноҳ одамларни отиб ўлдирган снайперлар ким эканлигини аниқлашга муваффақ бўлдингизми? Улардан бирортаси жавобгарликка тортилгани ҳақида биз эшитганимиз йўқ.

Виталий Пономарёв: Биласизми, ҳар қандай жамоат тадқиқотининг имкониятлари чекланган бўлади. Чиндан ҳам Сулаймон Тоғида снайперлар бўлишган. Қирғизистон ҳукуматининг ҳисоботида айтилишича, 11 июн куни соат 11 ларда Сулаймон тоғига 2 та чегарачи снайпер қўйилган ва улар фақат вазиятни кузатиб туришган. Бошқа ҳеч нарса юз бермаган, дейилади ҳукумат ҳисоботида. Лекин Сулаймон тоғининг шимолидан ҳам, жанубидан ҳам одамларга ўт очилганининг аниқ далиллари бор, қурбонлар бўлган, биз уларни ўз ҳисоботимизда келтирганмиз. Сулаймон тоғида снайперлик милтиғини тутган иккита эмас, ундан кўп киши бўлгани ҳақида гувоҳликлар бор. Аммо буни аниқ исботлаш учун эса тўлақонли тергов амалиётларини ўтказиш талаб қилинади. Бундай тўлақонли терговни эса табиийки на биз, на бошқа жамоат ташкилоти уюштира олади. Яъни бунинг учун сиёсий ирода талаб этилади. Шунинг учун биз қўлимиздан келганича бу ҳақдаги бор маълумотларни қайд этдик. Буёғи эса ё расмий терговга ёки расмий идоралардан бирор бир кишининг снайперларга тааллуқли ўзи биладиган маълумотни ошкор этишни хоҳлаб қолишига боғлиқ.

Би-би-си: Қирғизистоннинг ўзида ўтказилган расмий тергов ёки текширувларда снайперлар ҳақида нима дейилади?

Виталий Пономарёв: Мен Қирғизистонда снайперлар ўқ отгани борасида жиноят иши очилгани ҳақида ҳеч нарса эшитганим йўқ. Халқаро комиссиянинг ҳисоботига жавобан ҳукумат тайёрлаган ҳисоботда Сулаймон тоғига чегара қўшинлари аскарлари кузатиш ишларини олиб бориш учун қўйилганлари айтилади, снайперлар милтиғи билан қуролланган чегарачиларнинг июн ойи охиригача ўша ерда бўлишгани хабар қилинган. Худди шу нарса Чегара қўшинлари ҳисоботида ҳам айтилган, бу ҳисобот миллий комиссияга тақдим этилган, бироқ у кенг жамоатчиликка ошкор этилмаган. Бундан шу нарса аёнлашадики, тоғ тепасидаги чегарачилар Сулаймон тоғига кимлар кўтарилганини кўрганлар. Улар ўша ерда нималар бўлганининг аниқ манзарасини чизиб беришлари мумкин. Лекин бу ҳолат бўйича шу пайтгача ҳам текшириш ёки тергов ўтказилмаган. Снайперларнинг ўққа тутиши фақат Сулаймон тоғи тарафдан эмас, шаҳарнинг бошқа жойларида ҳам бўлган.

Би-би-си: Сиз Қирғизистон жанубидаги вазиятни қанча вақт давомида ўргангансиз?

Виталий Пономарёв: Мен Ўшга ўша ҳодисалар бошланганидан кейин, 18 июнда етиб борганман. Ундан кейин ҳам мен у ерда кўп маротаба бўлдим. Бизнинг у ерда мураккаб вазиятларни ҳам бошимиздан кечиришимизга тўғри келган. Мен ва ҳамкасбларимни июл ойи бошида "Фурқат" блок-постида отиб қўйишларига бир баҳя қолган. Ундан кейин ҳам тергов ўтказишни талаб қиладиган бир неча ҳодисалар бўлган, бу ҳақда кўпчилик хабардор бўлган, бироқ тергов ўтказишни ҳеч ким хоҳламаган.

Odiljon Mahdumiy: Muhtaram Vitaliy Ponomaryov. Baxtga qarshi, Janubiy Qirg'izistonda yana bir bor millatlararo nizo bolsa dunyo jamoatchiligi, halqaro harbiy kuchlar avvalgidek "kuzatish" holatida bo'lishi mumkinmi?

Виталий Пономарёв: Ҳар қандай тинчликни таъминловчи кучларни ишга солиш ҳар доим ҳам мураккаб сиёсий масала бўлиб келган. Масалан, 2010 йилда ҳамманинг ёдида бор, Россиядан ўз қўшинларини Қирғизистонга киритиш илтимос қилинган эди. Бироқ Россия бу иш фақат Коллектив Хавфсизлик Шартномаси ташкилоти доирасидагина амалга оширилиши мумкин деган мавқени эгаллади. Ўшанда ҳатто ОДКБ қўшинларини бир мамлакатга киритишнинг ҳуқуқий механизми ҳам йўқ эди. Албатта, кўп нарса қандай вазият юзага келганига боғлиқ. Ҳар доим бирор бир қарор қабул қилинаётган пайтда конкрет вазият, инқироз юзага келган пайтда қаандай механизмлар мавжудлигига қараб иш тутилади.

Ўзбекистондан Баҳодир: Сиз Ўзбекистондаги инсон ҳуқуқлари вазиятидан қанчалар бохабарсиз? Ўзбекистондаги ҳамкасбларингиз, инсон ҳуқуқлари ҳимоячиларининг фаолиятига қандай баҳо берасиз?

Виталий Пономарёв: Ўзбекистондаги инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ аҳвол анча оғир, илгари силжиш йўқ. Бу мамлакатда тўлқинсимон жараёнлар кечган, мен хусусан Ўзбекистондаги сиёсий қатағонларни ўрганганман. Ўзбекистон бошқа ҳамма постсовет мамлакатларини қўшиб ҳисоблаганда ҳам кўп сиёсий маҳбусларни сақлаётган мамлакат. У ерда жуда шафқатсиз қийноқлар қўлланади. Ўзбекистонда эркин матбуот йўқ, ҳақиқий сиёсий мухолиф партияларнинг мамлакат ичкарисида легал фаолият юритиши тақиқланган. Инсон ҳуқуқлари фаолларига келсак, Ўзбекистондаги айрим инсон ҳақлари ҳимоячилари билан биз ҳамкорлик қиламиз, уларнинг айримлари бошқа бир муаммолар билан шуғулланишади.

Европадан Рустам: Ҳозир постсовет мамлакатларида, Ғарб инсон ҳуқуқлари, демократия деган шиорларни илгари суриб, аслида ўша мамлакатларни ўзини назоратига олишни хоҳлаяпти, деган гапларни кўп гапирадиган бўлишди. Улар тўғри гапни айтишаяпти, деб ўйламайсизми? Чунки биз Андижон мисолида Европанинг иккиюзламачилигини кўрдик, Европага бегуноҳ ўлдирилган одамлардан кўра Марказий Осиёдан тортиладиган газ қувури муҳимроқ бўлиб чиқди. Сиз нима дейсиз?

Виталий Пономарёв: Мен Ғарбни бир бутун деб қарамаслик керак, деб ўйлайман. Ғарбда ҳам турли гуруҳлар мавжуд. У ерда ҳам турли гуруҳлар, ҳар хил сиёсий партиялар, ҳар хил сиёсий кучлар бор. Уларнинг ҳаммасининг ёндашувлари ҳам турлича. Албаттаки, Марказий Осиёдан узоқ бўлган мамлакатлар биринчи ўринга ўзларининг хавфсизлиги масаласини қўядилар. Хавфсизликдан кейин иқтисодни қўядилар, яъни ўз мамлакатларининг иқтисодий манфаати устида ўйлайдилар. Ана ундан кейин - учинчи ўринга инсон ҳуқуқлари масаласи қўйилади. Мен ўйлайманки, мамлакатлар ўзи учун устувор деб кўрадиган масалаларнинг ўрнини алмаштириб бўлмаса керак. Қайсидир мамлакат билан бу мамлакатдаги инсон ҳуқуқлари аҳволининг фаол ёки суст муҳокама қилиниши ҳам конкрет вазиятга боғлиқ. Табиийки, Ўзбекистондаги инсон ҳақлари аҳволи кенг муҳокамага сабаб бўлиши, юқори минбарларга олиб чиқилиши учун инсон ҳуқуқлари ташкилотларининг фаолиятлари, чет элдаги сони кўпчиликни ташкил этадиган ўзбекистонлик муҳожирларнинг фаоллиги талаб қилинади. Ана ўшанда бирор бир мамлакат ҳукуматини Ўзбекистондаги инсон ҳуқуқлари масаласини фаолроқ кўтаришга ундаш мумкин. Икки хил стандартлар масаласига келсак, бу ҳақда менинг ўзим ҳам ёзганман. Андижон туфайли Ўзбекистонга жорий қилинган Оврўпо Иттифоқининг санкцияларининг бекор қилиниши айнан Ўзбекистонда қатағонларнинг ҳибсларнинг янги тўлқини, янги қийноқлар бошланган пайтга тўғри келганди ва мен бу ҳақда ёзгандим. Шунинг учун ҳам узоқ бир мамлакатдан инсонпарварлик масаласини ўзининг мамлакати манфаатидан юқори қўйиишини кутмаслик керак. Ўзбекистондаги инсон ҳуқуқлари вазияти ҳақида дунё жамоатчилигига иложи борича кўпроқ хабар берилаётгани яхши. Аммо аҳволни яхшилаш учун ҳаракатлар етарли эмас. Шу боис ҳам инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ташкилотлари Ғарбдан Ўзбекистондаги вазиятни яхшилаш учун янада кўпроқ иш қилишини талаб қилиб келадилар.

Рукнимизнинг кейинги меҳмонлари кимлар бўлишини истайсиз?

Бу ҳақдаги фикрларингизни кутиб қоламиз.

SMS рақамимиз:

+447786201124

Бу мавзуда батафсилроқ