Qodirjon Botirov: 2010 yil hodisalari uzoq tayyorlangan ishlarning bir qismi xolos

Image copyright bbc
Image caption Qodirjon Botirov o‘ziga nisbatan qirg‘iz mahkamalari chiqargan hukmlarni siyosiy deb baholaydi

BBC mehmoni - Qirg‘izistondagi o‘zbeklar rahbarlaridan biri taniqli ishbilarmon Qodirjon Botirov

Qodirjon Botirov 1956 yilda Qirg‘izistonning Jalolobod viloyatida oddiy dehqon oilasida tug‘ilgan.

U Andijon Xalq xo‘jaligi institutini bitirgan.

Qodirjon Botirov o‘zining tadbirkorlik faoliyatini 1980 yillarning ikkinchi yarmida o‘z kooperativini ochib boshlagan.

Uning faoliyati mahalliy o‘zbeklar jamoasi orasida ko‘zga ko‘ringan, 1992 yildan Jalolobod viloyat O‘zbek Milliy madaniy markazi raisi o‘rinbosari etib saylangan.

Milliy madaniy markazda Qodirjon Botirov o‘z faoliyatini asosan qirg‘izistonlik o‘zbek maktablari uchun darsliklar tayyorlash va kadrlarni yetishtirib chiqarish maqsadida ta‘lim sohasiga qaratganini aytadi.

U Jalolobod shahridagi Olimjon Botirov nomidagi Xalqlar Do‘stligi universitetining asoschilaridan bo‘lgan.

2010 yil aprelida Qurmanbek Bakiyevning prezidentlikdan ag‘darilganidan keyin Qodirjon Botirov muvaqqat hukumatni dastaklagan, bu esa keyin Qodirjon Botirovga nisbatan qirg‘izistonlik o‘zbeklarni bo‘lginchilikka da‘vat qilish, o‘zbeklarni qirg‘izlarga qarshi gijgijlash kabi ayblovlarga sabab bo‘ldi.

Qirg‘iziston mahkamasi O‘zbek milliy madaniy markazi rahbarlaridan biri Qodirjon Botirov va boshqa rahbarlarni Qirg‘iziston janubida 2010 yilda milliy nizolarni "uyushtirish"da aybdor deb topdi va sirtdan bir umrlik qamoq jazosiga hukm etgan.

Mahkama, shuningdek, ularga tegishli mol-mulkni musodara etish qarorini chiqargan.

Qodirjon Botirov o‘ziga nisbatan qirg‘iz mahkamalari chiqargan hukmlarni siyosiy deb baholaydi, Qirg‘iziston janubidagi qonli hodisalar yuzasidan o‘tkazilgan xalqaro va milliy komissiyalarning tekshiruvlari o‘zlariga qo‘yilgan ayblovlar o‘z isbotini topmaganini qayd etgan, deydi.

Qodirjon Botirov Shvetsiyadan siyosiy boshpana olgan.

U besh farzandning otasi, farzandlari Birlashgan Arab amirliklarida istiqomat qilishadi.

BBC mehmoni Qodirjon Botirovning savollarga javoblariBBC: Bizning uzbek@bbc.co.uk elektron pochtamizga o‘zlarining savollarini yuborgan ko‘plab mushtariylarimiz 2010 yil yozida Qirg‘iziston janubida ro‘y bergan qonli hodisalarda kimlarni aybdor, deb bilasiz deb so‘raganlar. Suhbatimizni ana shu savoldan boshlasak.

Qodirjon Botirov: Birinchidan, 2010 yil aprelida Qirg‘izistonda bo‘lib o‘tgan revolyutsiya qanday davom etgani mana butun dunyoda ikki yildan buyon muhokama etib kelinayapti. Haliga qadar bu jinoyatchilarni Qirg‘iz hukumati topib, qonunning oldiga olib kelgani yo‘q. Qonun oldida javob bergan jinoyatchining o‘zi yo‘q. Faqat O‘zbek liderlaridan tashqari. Bugun asosan o‘sha hodisalarda faqat o‘zbeklarni ayblab, o‘zbeklarning liderlarini sudlab, necha yildan jazo berganligi va hozir nima ishlar qilishayotgani, o‘ylaymanki, hammaga ayon bugungi kunda. Uni takrorlab o‘tirishning qizig‘i yo‘q. Lekin asosiy jinoyatchilar, bu narsaning boshida turgan o‘sha vaqtdagi tilda aytganda "demokratlar" bugun ham Qirg‘izistonda hokimiyatda o‘tirishipti, parlamentda o‘tirishipti. Bular shunday qonli voqealardan keyin bugun davlatni boshqarishayapti. Kim o‘zini "bu ishga aloqam bor, qonun oldida javob beraman", deydi? Bunday odam yo‘q. Ularning bugun qilayotgan asosiy ishi - o‘zining aybi ochilmasligi uchun faqat o‘zbeklarni qoralash va qonun oldida faqat o‘zbek javob berish kerak, degan masalani qo‘yishayapti. Mana o‘sha qonli hodisalar yuzasidan xalqaro hamjamiyat tarafidan tuzilgan komissiyaning qilgan ishi, ular chiqargan hisobot hammamizga ayon. Hattoki komissiyaning raisi Kimmo Killyunenni Qirg‘izistonda "persona non grata" deb e‘lon qilib, komissiya tarafidan qilingan ishni Qirg‘iziston parlamenti tomonidan noto‘g‘ri deb e‘lon qilingani, Killyunenni Qirg‘izistonga kirgizmasligi, o‘zlari xalqaro mustaqil komissiyaga qarshi komissiyalar tuzib xohlagan ishlarini qilishgani hammamizga ayon. Shuning uchun o‘sha hodisalarning tepasida turgan asosiy tashkilotchilari hali qonun oldida javob berganlari yo‘q.

Inson: Hurmatli Qodirjon Botirov, 2010 yil milliy nizolar chog'ida Qirg'iziston janubi o'zbeklari O'zbekiston hukumatidan nimalarni kutishgan edi? Shaxsan siz najot tomon cho'zilgan qo'llar o'z vaqtida ko'mak bilan tutashdi deb ayta olasizmi?

Qodirjon Botirov: Albatta, u kunlarni eslash juda og‘ir men uchun. Qirg‘izistonda yashayotgan bizning o‘zbeklar va o‘zbeklar bilan qo‘shni yashayotgan boshqa millatlar ana o‘sha kunlarda bo‘lgan voqealarda qanday ahvolda qolganlarini faqat bizning o‘zimiz yaxshi tasavvur qilamiz. Uylarning tomlariga, ko‘chalarga, uylarning devorlariga yordam so‘rab yozuvlar yozildi. Telefon orqali qo‘ng‘iroqlar qilindi. Odamlar yubordik yordam berishni so‘rab. Lekin, afsuski, O‘zbekiston tarafdan bizga hech qanday bir yordam bo‘lmadi. Roza O‘tinboyevaning tashabbusi bilan shaxsan Islom Abdug‘aniyevich bilan gaplashilganida ochiq aytilgan. "O‘zbekistonning harbiylari Qirg‘izistonga bir qadam ham bosmaydi. Faqat o‘zing tartibni o‘rnat! Tinchlikni o‘rnat", degan yaxshi so‘zlarini aytgan. Afsuski, o‘sha paytda qirg‘izlarning bu o‘sha natsional-fashistlari, hatto o‘sha paytdagi harbiylari, militsiya xodimlari va boshqalar, mahalliy hukumatda ishlayotgan Beknazarov, Tekebayev, Ismoil Isakov va O‘tinboyevalarga bu gap qo‘l kelgan. Ayniqsa, ana shu gapdan keyin o‘zbek xalqiga juda katta zulm o‘tdi.

BBC: Bizga maktub yozgan bir necha o‘quvchilarimiz savollarining mazmuni shunday: 2010 yilgi hodisalar nima sababdan kelib chiqdi, deb o‘ylaysiz?

Qodirjon Botirov: Albatta, Qirg‘iziston mustaqil bo‘lganidan keyingi yillarda Qirg‘izistonda yashagan odam bu yillarda nimalar bo‘lganini yaxshi biladi. Qirg‘iziston mustaqil bo‘lganidan buyon "Qirg‘iziston davlati qilamiz", "Qirg‘iziston qirg‘izlar uchun" degan ochiq so‘zlar aytilib keldi. Shunday bo‘lganidan keyin Qirg‘izistonda yashayotgan boshqa millatlarning boshiga shu davr ichida ne ishlar tushganini biz hammamiz ommaviy axborot vositalari orqali kuzatib borayapmiz va o‘zimiz Qirg‘izistonda yashaganimiz uchun bu kunlarni boshimizdan ham kechirayapmiz. Qirg‘izistonning shimolida dunganlar bilan, uyg‘urlar bilan, turklar, ruslar bilan voqealalar, o‘zbeklarga qarshi, tojiklarga qarshi bo‘lgan munosabat mana shu yillardagi hodisalarning guvohi. Ana endi 2010 yil hodisalari o‘z-o‘zidan kelib chiqqani yo‘q. Bu yillar davomida tayyorlangan narsalarning amalga oshirilishi bo‘ldi. Buni amalga oshirishda Qirg‘izistonda hokimiyatga kelgan har bir prezident o‘zining hissasini qo‘shdi. Kimki prezident bo‘lib, hukumat boshlig‘i bo‘lib kelgan bo‘lsa, u o‘zining milliy programmasini amalga oshirdi, faqat qirg‘izlarga tayanib, "Qirg‘iz elim", "Qarabbay elim", "Qirg‘iz yeri", "Qirg‘iz tili" degan shiorlar bilan "Qirg‘iz bugungi Qirg‘izistonning xo‘jayini, boshqalar kvartirantlar", deb ochiqdan-ochiq siyosat yurgizdi. Ana shunday siyosatchilarga keng yo‘l berildi. Mana shuning orqasidan Qirg‘izistonda 2010 yilda bo‘lib o‘tgan ish o‘z-o‘zidan bo‘lgan yo‘q. Bu yillar davomida to‘plangan ishlarning bir natijasi. Shuning uchun ko‘pchilik o‘ylamasin: 2010 yil hodisalari o‘z-o‘zidan, tasodifan bo‘lib qoldi, deb. Yo‘q, tasodifan hech narsa bo‘lmaydi. Bu qirg‘iz millatchilarining uzoq yillar davomida tayyorlagan ishlarining faqat bir qismi amalga oshdi, xolos.

Oybek, Jalolobod, Qirg‘iziston: Iyun voqealaridan keyin, Qirg‘iziston hukumati taklifiga binoan dunyo hamjamiyati ishtirokida Qirg‘izistonda Xalqaro komissiya ishlab, o‘z hisobotini va tavsiyalarini e‘lon qilgan. Qirg‘iziston hukumati komissiya tavsiyalarini bajarish o‘rniga, hisobotni Parlament orqali noqonuniy deb topdi va komissiya rahbari Kimmo Kilьyunenni persona non grata deb e‘lon qildi. Bugungi kunda xalqaro hamjamiyat komissiya tavsiyasini bajarilishini ham qat‘iy talab qilayotganga o‘xshamaydi. Shu ahvolni qanday izohlaysiz?

Qodirjon Botirov: Men Oybekning fikriga qo‘shilaman. Bugun xalqaro hamjamiyat Qirg‘izistonda bo‘lib o‘tgan hodisalarga juda sust ravishda qarayapti. Bu ayniqsa shu narsada o‘z-o‘zidan ko‘rinib turiptiki, Qirg‘izistondan juda ko‘p o‘zbek millatiga mansub odamlar oilalari bilan chiqib ketishgan, ana o‘sha chet elda yurgan odamlarni haliga dovur birontasiga "bejenets", "qochoq" degan statuslar berilmayapti. Va ko‘p holatlarda ularni yana Qirg‘izistonga majburan jo‘natib yuborayotgani bu narsaning guvohi. Endi bu qirg‘izlarning bugungi kunda yana bir ko‘rinishi hayratga solayaptiki, Qirg‘izistonning hukumati 20 yil davomida tilanchilik rolini juda mukammal yo‘lga qo‘ydi. Butun dunyoga, qaysi davlatga safar qilishlaridan qat‘i nazar, doim ularning qo‘li ochiq, qo‘li oldida. Mana shunday hodisalarni ko‘rib turib ham Qirg‘izistonga mablag‘lar berilayotgani bizni hayron qoldirayapti. Ayniqsa, ayrim davlatlarning bir to‘p harbiy texnikani, qurol-yarog‘larni Qirg‘izistonga berayotgani bizni juda hayratga solayapti. Men o‘ylaymanki, bu narsani bizning xalqimiz yanada jiddiyroq o‘ylashi kerak. Oldimizda qanday bir qiyinchiliklar turganini ko‘z oldimizda tasavvur qilishimiz kerak. Menimcha, bu oldindagi keskin masala. Mana hozir biz Yevropada yuribmiz. Biz bu yerdagi tashkilotlar, inson huquqlarini himoya qilish tashkilotlari, Ovro‘poda Xavfsizlik va Hamkorlik tashkilotlari, BMT bilan bog‘lanib, bu borada ish olib boramiz. Biz jim o‘tirmaymiz, bu yo‘nalishda albatta ish olib boramiz.

Ne'matov Farruh: Asli o'shlikman. 3 yildirki Rossiyada ukib ishlavobman, urushda 2 dostim va bir yakinimdan ayrildim. Umuman olganda har hil mish-mishlar juda ham kop. Har doim telefon qilib gaplashganimda, turli panikalar haliyam davom etayabdi. O'zbeklarga juda ham qiyin hozir. Eplab noilojlikdan yashayabdi kopchilik. Siz bir siyosatchi sifatida nima deya olasiz, bundan keyin O'shdagi ahvol qanday davom etadi va hammasi iziga tushib ketadimi?

Qodirjon Botirov: Menimcha, O‘sh, Jalolobod, Botken va boshqa viloyatlarda yashayotgan millatlar, nafaqat o‘zbeklar, hozirgi ahvolni o‘z-o‘zidan o‘nglanib ketadi, desak adashamiz. Biz o‘zimiz hal qilmasak tashqaridan najot kutib, tashqaridan bir yordam bo‘ladi, deb umid qilib o‘zimizning umrimizni o‘tkazamiz, xolos. Shunday ekan, imkoniyat boricha biz o‘zimiz, kimimiz qayerda bo‘lishidan qat‘i nazar, vatanimizda tinchlik o‘rnatilishi, vatanimizda qonun ishlashi, vatanimizda millatchilik bo‘lmasligiga, tinchlikni yo‘lga qo‘yishga biz o‘zimizning hissamizni qo‘shishimiz kerak.

O‘zbekistondan Ilhom: Qirg‘izistondagi 2010 yil hodisalarida uchinchi tomonning qo‘li bormi?

Qodirjon Botirov: Qirg‘izistondagi voqealarda, men o‘ylaymanki, albatta, uchinchi tomonning qo‘li bor. Sababi, men ko‘p holatlarda ana o‘sha kunlari shu narsani sezdim. Aprelda bo‘lgan bu revolyutsiya, Bakiyevning janubga qochib kelishi, uning tarafdorlari bilan Usen Siddikovichning tarafdorlari birlashishi, o‘zaro o‘zimizning ichimizda bo‘layotgan ishlarning hammasi... "Bular qisqa vaqtning ichida o‘z o‘rniga qaytadi va yana tinchlik bo‘lib, yana saylovlar bo‘lib, yangi hukumat kelib, yangi parlament bo‘lib, yana hayot davom etaveradi", degan fikrda bo‘lganman men o‘shanda. Afsuski, unday emas ekan. Bo‘lib ham, aprel-may oyida tayyorlangan ishlarni iyunga kelib qilinishi, o‘zbeklarga qarshi qattiq qon to‘kilishi, bu ishlarni qilish uchun juda katta yurak kerak, buning uchun orqada turgan juda katta kuch kerak. Men o‘ylaymanki, o‘sha orqada turgan, bularni qo‘llab-quvvatlagan, bularga maslahat bergan shunday kuch bo‘lgan.

Ravshan Qosimov, Sug‘d, Tojikiston: Assalom alaykum hurmatli Botir aka! Alloh siz singari kurashchan o‘zbek yigitlari bilagiga yengilmas kuch bersin! Aytingchi aka,1. Qirg‘izistonda o‘zbek xalqiga nisbatan genotsid sodir bo‘ldi deb hisoblaysizmi?2. O‘tgan fojeada O‘zbekiston hukumati tutgan pozitsiyani qanday baholaysiz?

Qodirjon Botirov: 2010 yilda bo‘lib o‘tgan bu voqea, albatta, o‘zbek millatiga nisbatan bo‘lgan genotsid. Qirg‘iz millatchilari tarafidan, qirg‘iz harbiylari tarafidan, umuman militsiyasi bormi, milliy xavfsizligi bormi, ko‘chada yurgan jinoyatchi-kallakesari bormi, narkobaronlari bormi, bular hammasi birlashdi. Birlashib o‘zbeklarga nisbatan ochiqdan-ochiq qurollantirib, "O‘zbekistondan Mahmud Xudoyberdiyevning odamlari kelipti" degan yolg‘onlarni tarqatib, kelgan har bir qirg‘iz bolasiga avtomatlarni militsiya, chegarachilar tarqatib berib, o‘zbeklarga qarshi mana shu ishni tashkil qilishdi. Shuning uchun bu ishni biz genotsid deb hisoblaymiz. 2. Mening shaxsiy fikrim, O‘zbekiston hukumati yuqorida aytilgan so‘zlarni inobatga olgan bo‘lsa kerak. Agar O‘zbekiston Qirg‘iziston ichkarisida o‘zbeklarni himoya qiladigan bo‘lsa, katta janjal, davlatlararo katta urush kengayib ketishini nazarda tutgan bo‘lsa kerak, deb o‘ylayman. Shu nuqtai nazardan O‘zbekiston faqat o‘zining neytral pozitsiyasida turdi. Boshqa najot, yordam, yo qandaydir maslahat bo‘lgani yo‘q, sezilgani yo‘q bunday narsalar.

Davronbek Nizomidinov, Rossiya, Samara: Assalomu Alaykum. Siz hamma o‘zbeklarni birlashtirdingiz urushdan oldin. Siz o‘zbeklar uchun turaman dedingiz. Til, kadr va shunga o‘xshash narsalarga e‘tibor qaratdingiz. Lekin aytingchi siz o‘zbeklarni to‘plashingizdan maqsad nima edi. Nega o‘zbeklarni boshiga eng katta kulfat kelganda tashlab ketdingiz? Ularni ya‘ni bizni boshi berk ko‘chaga olib kirib o‘zingiz ketdingiz. O‘zingizni aybdor sezasizmi? Biz sizga ishonardik!

Qodirjon Botirov: Men o‘ylaymanki, bu dunyoda Parvardigorning o‘zidan boshqa aybi yo‘q odamning o‘zi bo‘lmasa kerak. Shuning qatorida men ham o‘zimni aybdor deb bilaman. Sababi, o‘zbek rahbariyatining ichida, xususan o‘zbek milliy madaniy markazida men 1990 yillar boshidan ishlab kelaman. Hech qachon bizning hayotimizda bunday holatlar bo‘lganmas. Hattoki, 1990 yilda O‘sh, O‘zgan voqealari bo‘lgan paytda ham Usen Siddiqovich va uning tarafdorlari tarafidan xuddi 2010 yildagidek narsa tashkil qilinishi planlashtirilgan edi. Lekin bu narsani biz o‘z vaqtida bilganimizdan keyin Jalolobodni butun to‘sib, ko‘chalarada barrikadalar qilib, kerak bo‘lsa miting uyushtirib, ana o‘sha ishlarni amalga oshiradigan asosiy davlat struktaralari - bu militsiya va o‘sha paytda KGB bo‘lgan, ularni biz hatto o‘zlarining territoriyalaridan chiqartirmay qo‘yganmiz. Mana shu holatlar bilan biz Jalolobodda Qirg‘iz-O‘zbek urushini kelib chiqishini oldini olib qolganmiz, Jalolobodni tinch saqlab qolishga erishganmiz. Endi 2010 yilga kelib turib shunday ish sodir bo‘ldiki, bu hodisalarni bunday miqyosda bo‘lishini biz tasavvur ham qilmaganmiz. Bo‘lib ham harbiylar qatnashib, hatto chet davlatlardan yollanma spetsialistlarni olib kelib, O‘shda, Jalolobodda ana o‘sha spetsialistlarni ishga solishlarini biz ko‘zimiz oldiga ham keltirmaganmiz. Gapning qisqasi, men aytmoqchimanki, biz urushga tayyorgarlik ko‘rmaganmiz. Buni ko‘z oldimizga keltirgan emasmiz. Biz "qandaydir bir demokratik davlatda yashayapmiz, bo‘layotgan bu voqealar, bu revolyutsiyalar shunchaki bo‘lib o‘tadi, ularning orasida hokimiyat talashish bo‘layapti, xolos", deb o‘ylaganmiz. Lekin shunga qaramasdan, bo‘layotgan ishlarning har bittasini men borib odamlar bilan uchrashib, gaplashib, men o‘zimning so‘zimni doim aytib kelganman. O‘zbeklarga qaratib aytganman: "bo‘layotgan ishlarga jiddiy qaranglar. Ertaga bir ish bo‘lsa, g‘aflatda qolib qolmanglar. Joy-joylaringda hushyor bo‘linglar. Kerak bo‘lsa, tayyorgarliklaringni ko‘rib, yomon narsaga ham tayyor bo‘lib turinglar", deb aytib kelinganida ham shu aytilgan narsani qilmadi-da biznikilar. Mening aybim - mana shu ishlarni har bittasida, Qirg‘iziston, bizning bolalarimizni armiyaga olmasdan, manqurt qilamiz, degan paytida, bizning bolalarimizni tuzuk ta‘lim olishlariga yo‘l bermagan paytlarida ham biz o‘zimizning bolalarimizni o‘zimiz harbiy yo‘lga ham o‘rgatishimiz kerak ekan-da. Biz o‘zimizning bolalarimizni kerak bo‘lsa, o‘z bola-chaqamizni, o‘z uyimizni, vatanimizni himoya qilishga o‘rgatishimiz kerak ekan-da. Hech bo‘lmasa o‘zimizni himoya qiladigan darajada bo‘lishimiz kerak ekan. Mana shu narsalarda bizning xatoimiz bor.

Doniyor, O‘sh: Savolim shuki, Siz Atambayev bilan yaqin aloqada bo‘lgan va prezident saylovidan keyin "Atamboyev sizni olib keladi va oqlaydi, ular bir-biriga yaqin insonlar" deyishgan edi. Shu rostmi? Lekin qoralashlar sizga nisbatan kuchaysa kuchaydiki kamaymadi. Yoki o‘zbeklar saylovda yana aldandimi?

Qodirjon Botirov: Almaz Atamboyev bilan bizning munosabatlarimiz yaxshi bo‘lgan. Gorbachyovning qayta qurish davrida o‘sha paytdagi Frunze shahrida boshqa tadbirkorlar qatorida biz u kishi bilan ham tanishganmiz. O‘shandan keyin bizning munosabatlarimiz juda yaxshi bo‘lib kelgan. Bu odam siyosatga kelganidan keyin bir necha marta uchrashganmiz. 2010 yil aprelida revolyutsiya bo‘lganidan keyin u kishi bizni bir necha marta Bishkek shahriga taklif qilib chaqirgan. "Birga bo‘laylik, birga ishlaylik. Bu bo‘layotgan ishlarni birgalikda hal qilsak, bu ikki xalqning o‘rtasida bo‘layotgan hozirgi ishlar to‘g‘ri yo‘lga tushib o‘nglanib ketadi. Qirg‘iz va o‘zbek bir-biridan ajralib qolgan. Bo‘lganda ham munosabatlar juda og‘ir ahvolga olib borib qo‘yilgan. Siz bilan biz shunday harakat qilishimiz kerakki, biz ikki xalqni birlashtirishimiz kerak", deb meni Bishkekka chaqirgan. Bishkekda bo‘lgan uchrashuvlarni men o‘zimning bundan oldingi suhbatlarimda ham ko‘p marta aytib berganman. Ularning hozirgi tutgan ishlari bilan oldin aytgan gaplari o‘rtasida keskin ravishda, juda katta farq bor-da. Uning bunday o‘zgarishiga nima sababchi bo‘ldi, men bilmayman. Nima uchun bu odam o‘zbekka nisbatan 180 gradus burilib oldi, bu narsa men uchun kutilmagan ish bo‘ldi. Lekin Atamboyev bo‘yicha biz yorug‘lik kiritib qo‘ymaydigan bo‘lsak, bu odamning orqasidan yana bir to‘p o‘zbeklarimiz adashib qoladimikan, degan o‘ydaman men. Sabab, 2010 yil may oyidagi Jaloloboddagi voqealardan keyin vaqtli hukumat mendan iltimos qildi: bu bakiyevchilar qirg‘izlarni sizga qarshi qayrayapti, sal vaziyat tinchiguncha chetga chiqib turing, deyishganidan keyin men Qirg‘iziston-Tojikiston chegarasidagi Qayroqqum suv ombori sohilidagi joyda bo‘lib turganman. 2010 yil 10 iyunidan oldin O‘zbek milliy madaniy markazi rahbarlari va markazning hurmatli kishilari Bishkek shahriga borib shaxsan Almaz Atamboyev bilan uchrashadi. O‘shanda Atamboyev aytgan: "Borib Qodirjon akaga yetkazinglar. Shuncha chidagan yana ozgina chidab tursin. Agar turadigan joyi bo‘lmasa, mening Moskvadagi uyimga borib tursin. Moskva bo‘lmaydi, desa Turkiyadagi uyimga borib tursin. Hali hammasi yaxshi bo‘ladi, sabr qilib tursin, Qodirjon aka qaytib keladi, hali yana birga ishlaymiz", deb shaxsan Jaloliddin Salohiddinovga aytgan. Men Qayroqqumda bo‘lgan paytimda Atamboyev bilan uchrashgan kishilar 10 iyun kuni mening oldimga kelishdi va uning gaplarini aytishdi. O‘sha o‘zbekning hamma liderlari o‘sha yerda, bir joyda edik. Mana bugun esa O‘shdagi hodisalarni o‘zbeklarning rahbarlari boshlashdi, deb hamma aybni bizga to‘nkashayapti. Vaholanki, o‘zbekning liderlari Atamboyevning gaplarini yetkazish uchun mening oldimga kelishgan edi. Endi bugunga kelib esa o‘zbeklarning hamma rahbarlarini ayblab, sudlab, o‘zbekning ichidan yangi liderlar chiqarib, o‘zbekning mamlakatda qancha ko‘p ovozi borligini bilgan holda "mana shunday saylovlarda bizga o‘zbek xalqi kerak, faqat ularning ovozi kerak, o‘rni esa yo‘q bo‘lishi kerak" degan maqsadda o‘zbeklardan yana foydalanishayapti. Ana shu maqsadda shu ishlarni qilishayapti.

Muhiddin Qurbonov: Qirg'iziston Prezidenti Almazbek Atambayevning sizga va kosmonavt Solijon Sharipov shaxsiyatiga qarata aytgan fikrlariga munosabatingiz qanday? Bu bilan Atambayev nimani ko'zlayotgan bolishi mumkin?

Qodirjon Botirov: Men bu odamning, Prezident Atamboyevning aytgan so‘zlarini eshitib hayratda qolayapman. U kishi o‘zini tarozining bir pallasiga qo‘yib, keyingi tomoniga Solijon Sharipovni qo‘yib o‘ziga-o‘zi savol bersa yaxshi bo‘lardi: "sen o‘zing Qirg‘iziston uchun nima ish qilding, Solijon Sharipov nafaqat Qirg‘iziston uchun, balki insoniyat uchun nima ish qildi?" Sababi, Solijon Sharipov Qirg‘iziston davlatining nomini yaxshilik bilan tarqatdi. Faqat yaxshilik. Uning orqasidan ne-ne odamlar kelishdi Qirg‘izistonga? Solijon Qirg‘izistonning bayrog‘ini, Qirg‘izistonning tuprog‘ini kosmosga olib chiqdi. U kosmosda 6 oy davomida parvoz qilib yurgan paytida Qirg‘izistonning bir guruh yoshlari aloqalarga chiqib, telefon bilan muloqot qilib gaplashishdi. U Qirg‘izistonning tog‘laridagi bir necha asrlik muzlik qatlamlarining tez erib ketayotgani muammosini dunyo oldida ko‘tardi. Qirg‘izistonda atrof-muhit qanday buzilayotgani, qanday ishlar olib borish kerakligiga dunyo olimlarining, dunyo mutaxassislarining e‘tiborini qaratdi. Bir guruh olimlarga mana shu yo‘nalishlarda o‘zi ish qilib berdi. Solijonning orqasidan qanchadan-qancha yoshlarimiz bilim olishga qiziqib, o‘qishlarga kirishdi. U qancha-qancha yoshlarimizga bilim, harakat to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatdi. Har doim fazoga parvoz qilib qaytganidan keyin albatta Qirg‘izistonga borib, el bilan uchrashib, yoshlar bilan uchrashib, o‘zining to‘g‘ri maslahatlarini berib, katta xizmatlar qilib berdi bu odam. Bu ishlarning oldida Atamboyev nima ish qilib berdi? Odamlarni o‘ldirganlarni lavozimlarga qo‘yish, elchi degan, general degan unvonlarni berish... Qaysi yuzi bilan bu odam Solijon haqida bunday gaplarni gapirayapti? Agar u odam haqiqat yo‘lida yursa, kim-kimligini biladi. Ammo bu yo‘ldan qaytmasa, jinoyat qilganlar bilan birga yursa, o‘sha jinoyat qilganlar bilan birga javob beradi. Shuning uchun Solijonga tosh otmasin! Solijon qilgan ish bilan bularning qilgan ishlari boshqa-boshqa yo‘lda. Bularning o‘y-maqsadi nimaga qarab ketayotganini biz juda yaxshi bilamiz. Shuning uchun Solijonga nisbatan aytilgan so‘zlarga men doimo keskin munosabat bildiraman, bu keskin gaplarimni bundan keyin ham davom etkizaman.

Muhiddin Qurbonov: Meni huquq himoyachisi sifatida qir'g'izistonlik ko'plab o'zbeklarni Evropadan deportatsiya qilinayotgani tashvishga soladi. Evropa davlatlariga kelib boshpana so'rayotgan qirg'zistonlik ozbeklarni manfaatlarini himoya qilish maqsadida biror harakatlarni amalga oshirish niyatingiz bormi?

Qodirjon Botirov: Unday niyatim bor, albatta. Ana shu niyat bilan men Qirg‘izistondan kelgan bir to‘p odamlar bilan uchrashdim. Yana shu narsani aytib o‘tish kerak: Qirg‘izistonda mana shunday yomon kunlarni boshidan o‘tkazgan odamlar Yevropaga kelsa, har qanday davlat ularga boshpana beradi. Lekin men ba‘zi holatlarda hatto ularning oldiga borib uchrashganimizdan keyin "kelinglar, birgalikda bir suratga tushib qo‘yaylik, veb-saytlarga chiqarib yuboramiz, elimiz suyunib qoladi", desam, ba‘zi millatdoshlarimiz birga suratga tushishga ham qo‘rqishayapti. Endi xalqimizning ichida eslilari ham ko‘p-da. Boshiga hech qanaqa tashvish tushmagan, lekin mana shu fursatdan foydalanib chet elga chiqib olaman, deganlar ham bor. Lekin haqiqatda boshiga ish tushib, haqiqiy og‘ir ahvolda bo‘lganlarga hech qanaqa shubha bo‘lishi kerak emas. Biz albatta ularga yordam beramiz. Va kerakli yerlarda o‘zimiz borib ham mumkinchilik bor darajasida ishlarda aktiv qatnashib beramiz. Men shaxsan ana shu yo‘nalishlarda bir guruh xalqaro hamjamiyat vakillari, bir guruh inson huquqlari bo‘yicha tuzilgan komitetlar va boshqa yuridik ishlarni olib boradigan huquqshunoslar bilan ish olib borayapman, o‘ylaymanki, ayniqsa, o‘sha to‘s-to‘polonda jabr tortgan, bo‘lib ham qamoqda o‘tirgan bolalar, bir umrga "kesilgan" va hozir sud jarayonida yurgan, ustidan tergov olib borilayotgan, jarohat olganlar ustida bir to‘p dokumentlar to‘planib, ana shularning ustida ish olib borilayapti.

BBC: Sizga bir necha mushtariylarimizdan kelgan savollardan biri Xalqlar Do‘stligi universitetining kelajagi haqida. Bu universitetning taqdiri, o‘zbek yoshlarining kelajagi qanday bo‘ladi, degan mazmundagi savollar.

Qodirjon Botirov: Yoshlarimizni kelajagini bizning milliy madaniyat markazimiz, uning rahbariyati nafaqat kuzatib, bilib keldi, balki shunga yarasha o‘zimizning xizmatimizni ham qildik. Yoshlar uchun butun o‘qish jarayoni tashkil qilindi. Litsey-maktablarimizni qurdik. Universitet, sportzallar qilib, shunday sharoit yaratdikki, farzandlarimiz 10 yillar davomida bu o‘quv maskanlarida o‘qib, yaxshi bilim olish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Bizning universitetimizda tahsil olib dunyoning turli burchaklarida ishlayotgan ko‘plab yoshlarimizni ko‘rganman, uchrashganman. Bu qilingan ishlarning oddiy bir natijasi. Demoqchimanki, biz albatta bolalarimizning bilim olishlarini xohlaymiz. Bolalarimizning bilim olishlarini xohlamaganlar universitetga nisbatan o‘zlarining mana shunday munosabatini bildirishdi. Hozir hammaning xabari bor universitet atrofida bo‘layotgan gaplardan. Qirg‘izlarning millatchilari, hokimiyatda o‘tirganlar uni "Botirovning mulki" deb, "Botirovning mulki"ning hammasini bo‘lib olish uchun o‘zlariga spisok qilib, bu mulkdan kim nimani olishini o‘zlaricha kelishib ham olishgan. Shuning uchun hozircha yoshlarimizga maslahatim shuki, Xudo xohlasa, o‘qishni sizlarga albatta tashkil qilib beramiz. Lekin ozgina sabr qilib turasizlar. Chunki buni qonuniy yo‘llar bilan hammasini yo‘lga tushirib, masalasini hal qilgandan keyin, o‘ylaymanki, u narsani ta‘mirlab, sizlarga o‘qish imkoniyatini barpo qilamiz.

O‘zbekistonlik taniqli inson huquqlari himoyachisi Saidjahon Zaynabitdinov: Hurmatli Qodirjon, avvalo 2010 yilgi fojealar vaqtida biz o‘zbekistonliklar, siyosiy tamoyillar sabab,sizlarga yordam bera olmaganligimiz uchun, Sizlardan kechirim so‘raymiz. Bundan biz doimiy iztirobdamiz!Fursatdan foydalanib, Sizga savolim (sarta‘rif bilan) quyidagicha: Qirg‘iz siyosatdonlari 2010 yilgi fojealarda asosiy aybdor deb Sizni ta‘kidlab kelishmoqda. Faoliyatingizni kuzatsam, Siz aybdor emasligingizni ularga (adashmasam, Qirg‘iziston parlamentida ham rasmiy), isbotlamoqchi bo‘ldingiz. Buning sira ilojisi yo‘q. Zero, fojealarning asl aybdorlari o‘zlari ekanligi kelib chiqadi va javobgarlikka tortilishlariga to‘g‘ri keladi. Bu borada hozir qanday fikrdasiz?

Qodirjon Botirov: Bu borada men nafaqat bir fikrga egaman, bu borada men harakat qilayapman. Menga yaxshi yuristlar yordam berishayapti. Xalqaro miqyosda ish olib boradigan spetsialistlar maslahat berishayapti. Bu bilan biz Qirg‘izistonda bo‘lib o‘tgan shunday fojeali voqealarni dunyo miqyosiga olib chiqmoqchimiz, haqiqatda nimalar bo‘lganidan jahon hamjamiyatining inson huquqlarini himoya qiladigan eng yuqori idoralarini, OBSE, BMTni xabardor qilmoqichimz, qilayotgan ishlarimizni bu tashkilotlardan o‘tkazmoqchimiz. Agar biz bu ishni oxiriga yetkazmaydigan bo‘lsak, jahon hamjamiyati Qirg‘izistonda 2010 yilda nimalar yuz berganini bilmay qolaveradi. Hozir biz butun dunyo hamjamiyatiga "butun qirg‘iz harbiylari, militsiyalari, parlamenti, kerak bo‘lsa, o‘sha vaqtli hukumat a‘zolari mana shu ishni qildi", desak, ular bizga "yo‘q, uchinchi kuch qildi", deyapti. Endi ular shunday deyayotganidan keyin mana bugun Qirg‘izistonni ko‘rib turibmiz-da. Bularga hech qanday qonun yo‘q. Qirg‘izistonda biror bir qonunni ularga qo‘llashning iloji yo‘q. Sud ham o‘zlaridan, prokuror ham. Militsiyasi ham, milliy xavfsizligi ham, politsiyasi ham, sud ijrochilari ham, advokatlari ham. Ularning zulmidan, ularning bosimidan "qonun bo‘yicha ish ko‘r" desa ham, "qonunga qaramaysan, bizning aytganimizni qilasan", deyishayapti. Qolganlar ularning aytganini qilib o‘tirishipti-da. Biz xalqaro institutlardan unumli foydalanamiz va mana shu yo‘nalishda ish olib boramiz.