Ibrohim Haqqul: "Ma‘naviy muammolarimiz aksari mumtoz adabiyotdan uzoqlashishdan"

Image copyright none

Filologiya fanlari doktori Ibrohim Haqqul 1949 yil 28 martda Buxoro viloyati Shofirkon tumani Talija qishlog‘ida ziyoli oilasida tug‘ilgan. O‘rta maktabni tugatgach, 1966-1970 yillarda Buxoro davlat pedagogika institutida tahsil olgan.

Ibrohim Haqqul 1970-1972 yillarda "Shofirkon haqiqati" gazetasida bo‘lim boshlig‘i va muharrir vazifalarida ishlagan.

Uning "Navoiy va Mavlono Ashraf", "Daryo kabi hamisha uyg‘oq..." kabi ilk adabiy maqolalari shu gazetada bosilib chiqqan.

Olim 1972 yildan to hozirga qadar Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutida faoliyat qilib keladi.

Ibrohim Haqqul 1976 yili "O‘zbek adabiyotida ruboiy" temasida nomzodlik, 1995 yili "O‘zbek tasavvuf she‘riyatining shakllanishi va taraqqiyoti" mavzuida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Dastlab uning "O‘zbek adabiyotida ruboiy" (1981), "Uvaysiy she‘riyati" (1982), "Badiiy so‘z shukuhi" (1987) kitoblari nashr etilgan bo‘lsa, keyin "Zanjirband sher qoshida" (1989), "She‘riyat - ruhiy munosabat" (1989), "Abadiyat farzandlari" (1990), "Tasavvuf va she‘riyat" (1991), "Kamol et kasbkim..." (1991), "G‘azal sog‘inchi" (1991) kabi 20dan ortiq kitoblari bosilib chiqqan.

U rus tilidagi ikki jildlik "Istoriya uzbekskoy literatury" kitobining mualliflaridandir.

Saksoninchi yillarning ikkinchi yarmida Ibrohim Haqqulning adabiy jarayonga faol ishtirokini kuzatish mumkin.

U zamonaviy she‘riyatga bag‘ishlangan o‘nlab maqola yozgan.

Shuningdek, Abdulhamid Cho‘lponning "Bahorni sog‘indim" (1988), Xoja Ahmad Yassaviyning "Hikmatlar" (1991) majmuasini, shogirdi Sayfiddin Rafiddinov bilan hamkorlikda "Boqirg‘on kitobi" (1991), "Me‘rojnoma" (1995) kabi uzoq muddat nashr etilmay kelingan asarlarni o‘quvchilarga yetkazgan.

Keyingi yetti-sakkiz yil mobaynida u "Ahmad Yassaviy", "Kim nimaga tayanadi?", "E‘tiqod va ijod", "Tasavvuf saboqlari", "Taqdir va tafakkur", "Meros va mohiyat" deb nomlangan risola va kitoblarini chop ettirgan.

Farididdin Attor, Jaloliddin Rumiy, Abdurahmon Jomiy, Vilyam Shekspirday daho san‘atkorlarning o‘zbek tiliga o‘girilgan kitoblariga salmoqli so‘zboshi va so‘ngso‘zlar yozgan.

Alisher Navoiyning "Xazoyin ul-maoniy"sidan tanlangan shohbaytlarning alohida kitob holida chiqarilganligi ham e‘tiborga molikdir.

Keyinroq Ibrohim Haqqulning "Ijod iqlimi" va "Mushohada yog‘dusi" nomli kitoblar ham bosilib chiqqan.

U 1996 yildan "Qadimgi davr adabiyoti", 2001 yildan buyon "O‘zbek adabiyoti tarixi" bo‘limi mudiri sifatida faoliyat ko‘rsatib kelayotir.

Olim O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi, "O‘zbek tili va adabiyoti", "Tafakkur", "Naqshbandiya" jurnallari tahrir hay‘atlari a‘zosi hamdir.

Uning ayrim maqola va kitoblari turk, uyg‘ur, ozarbayjon, tojik va rus tillariga tarjima qilinib, nashr etilgan.

So‘nggi yillarda olimning "Navoiyga qaytish" deb nomlangan 2 jildlik kitobi bosmadan chiqqan.

Ibrohim Haqqul hamon ijod va izlanishdan to‘xtamagani haqida aytadi.

Taniqli adabiyotshunos olim Ibrohim Haqqul bilan suhbat

Bu galgi BBC mehmoni adabiyotshunos olim Ibrohim Haqqul bo‘ladilar. Assalomu alaykum, Ibrohim aka, BBC dasturiga xush kelibsiz!

Ibrohim Haqqul: Rahmat.

BBC: Ilk matubimiz O‘shdan, Odil Maxdumiy so‘rayaptilar: "Buyuk alloma Mir Alisher Navoiy hazratlarining barcha asarlaridagi munojatlar Allohga bo‘lgan ishqmi yoki ayol zotiga bo‘lgan ishq? "Guli" haqiqatdan ham hazratning sevgilisi bo‘lganmi yoki Izzat Sulton va Uyg‘unning ijodiy mahsulimi?"

Ibrohim Haqqul: Navoiyning asarlarida munojatlar bor. Munojat deganda asosan Xudoga bag‘ishlangan so‘zlar tushunilgan. Navoiyniki ham Allohga bag‘ishlangan. Na‘t deganda payg‘ambarimiz haqidagi fikr-mulohazalar bayoni nazarda tutilgan. Shuning uchun, u yerda inson zotiga, ayolga munojat degan gap yo‘q. Endi keyingi savol - Guli masalasi, qayerga bormaylik shu savol bo‘ladi: Guli haqiqiy shaxsmi yo‘qmi? Bu doimiy so‘ralib kelinayotgan savol-da. Lekin, bunga aniq-tiniq qilib javob berish qiyin. Chunki, biron joyda, biron manbada Navoiyning sevgilisi Guli bo‘lgan degan gap qayd qilinmagan. Xalq afsonalarida, rivoyatlarida shu Guli haqida fikr-mulohazalar bo‘lgan. Izzat Sulton bilan Uyg‘un shu asosda Guli obrazini yaratishgan. U endi shu ikki yozuvchining tasavvuridagi obraz.

BBC: Odil Maxdumiyning keyingi savoli: "Hazrat Alisher Navoiyning bobosi asli O‘sh viloyati Aravon qishlog‘idan bo‘lgan deb aytiladi. Bu manba tasdiqlanganmi?"

Ibrohim Haqqul: "O‘shdan" degan gapni, to‘g‘risi, man birinchi marta eshityapman. Navoiyning ajdodlarini boshqa joylarga nisbat berish bor, lekin O‘shda yo‘q. Biron tarixiy manbada biron navoiyshunos tomonidan aytilmagan bu fakt. Shuning uchun, tasdig‘ini topishi qiyin, deb o‘ylayman.

BBC: Hozir mumtoz adabiyotni o‘qiydiganlar kam ekani aytiladi. Bunga sabab qilib, ko‘pda uni oddiy ko‘z bilan tushunish qiyinligi deb ham ko‘rsatiladi. Masalan, Navoiy asarlarini kerakli bilimlar bilangina tushunish mumkin degan qarash shakllangan. Bu faqat til muammosimi yoki boshqa sabablar ham bormi?

Ibrohim Haqqul: Endi sabablari ko‘p, sabablari ko‘p. Masalan, Navoiyni o‘rganish uchun, qiziqib o‘qish uchun, faqat Navoiyni emas, mumtoz adabiyotni bilish uchun zamonaviy adabiyotni qiziqib o‘qish kerak. Zamonaviy adabiyot mumtoz adabiyotni bilishga, o‘rganishga yo‘l ochadi. Bugun bizda o‘sha zamonaviy adabiyotni o‘qish ham sust. Endi Navoiyga bevosita kelsak, albatta, Navoiy bizdan ancha asrlar oldin yashab ijod etgan shoir. Uning dunyoqarashi boshqa. U yashagan muhitdagi axloqiy, madaniy, falsafiy qarashlar boshqa. Navoiyni o‘rganayotganda avvalo mana shularni hisobga olish kerak. Sho‘rolar davrida mana shu jihatlar inobatga olinmasdan zamonaviy Navoiyni yaratishga urinilgan. Va shu asosda odamlarning tasavvurida soxta bir Navoiy paydo bo‘lgan. Navoiyni bilish uchun unga yaqin borish kerak, Navoiyni Navoiyga yaqinlashtirish kerak-da. Ana shunda, hamma narsa o‘z-o‘zidan ochiladi. Keyin Navoiy she‘riyatining asosiy yo‘nalishi abadiyat va oxiratga qaratilgan. Navoiy qaysi masalaga yoki mavzuga e‘tiborni tortsa, o‘shani inkor qilganda ham yo-da, ma‘qullaganda ham oxirat nuqtai nazaridan, abadiyat nuqtai nazaridan baholaydi. Undan tashqari bu o‘tkinchi dunyoning ko‘p masalalariga Navoiy tanqidiy qaragan. Navoiyning asosiy naqtai nazariga suyanmasdan, o‘shalarni ko‘ngildan o‘tkazmasdan zamonaviy Navoiy yaratish o‘quvchilarni, albatta, chalg‘itgan va hozir ham chalg‘itishi tabiiy.

BBC: Ibrohim aka, tinglovchilarimizning ham xuddi shu mavzuda savollari bor. Avvaliga Kanadadan taniqli jurnalist Baxtiyor Shoxnazarovning savollari: "Ibrohim aka, mana hozir fan-texnika davrida yashayapmiz. Hamma yoq internet bo‘lib ketdi, feysbuklar, tvittirlar...yoshlar mana shu texnologiya orqali bir-birlari bilan xat yozishib, xabarlashishayapti. Eski paytlarda odamlar bir joyga to‘planganda g‘azalxonlik, she‘rxonlik qilishgan. Hozir yoshlarimizda mana shu narsani ko‘rmayapman. Afsuski, yoshlarimiz hozirgi kunda madaniy merosimizdan, klassik she‘riyatimizdan juda ham uzoqlashib ketishyapti. Ularni boy o‘zbek klassik she‘riyatiga oshno qilish uchun nimalar qilish kerak, deb o‘ylaysiz?"

Ibrohim Haqqul: Bu gaplaringizda, albatta, jon bor. Chunki, yoshlar bugunda nafaqat mumtoz adabiyot, zamonaviy adabiyot asarlarini ham juda kam o‘qishadi-da, umuman, adabiyotga qiziqish odamni hayron qoldiradigan darajada susayganini kuzatish mumkin. Mumtoz adabiyot an‘anaviy yo‘lda yozilgan asarlardan tarkib topgan. Buning uchun, o‘sha mumtoz adabiyotning asosiy xususiyatlarini fazilatlarini, uni tushunish yo‘llarini yoshlarga o‘rgatish kerak, avvalo. Ya‘ni, yoshlar shunga qiziqish paydo qilishi kerak. Lekin, bugungi mani kuzatishlarim bo‘yicha, nainki yoshlar, hatto, adabiyotga daxldor bo‘lgan aksariyat odamlar, ijodkorlar ham aruzga qiziqayotgani yoki chin dildan ixlos qilib mumtoz adabiyotni harakat qilib o‘rganayotgani yo‘q. Man bundan juda ham hayron qolaman. Navoiy haqida gapir desangiz: "Navoiy bobomiz undoq, falonchi mundoq", deb ko‘krak kerib gapirishadi. Lekin, tub mohiyatda, o‘sha Navoiy ijodiyotidan, Navoiy asarlarining haqiqatlaridan aksariyati uzoq. Bizning bugungi ma‘naviy muammolarimizning aksariyati, man aytamanki, klassik merosdan uzoqlashishdan...Uni chin dildan muhokama-mulohaza qilib, bir xulosaga kelinmasa, ahvol bundan ham battarlashadi. Lekin, mani fikrimcha, kitobga qiziqish paydo qilinmasa, Navoiyga, mumtoz adabiyot asarlarini tushunish darajasida agar yoshlarni olib chiqilmasa, urinish ham, har qanday gap ham bekor, behuda ketaveradi. Chunki, man aqlimni olganimdan beri: "Navoiyni o‘qish kerak, Navoiyni falon qilish kerak, tushuntirish kerak, tili qiyin uni soddalashtirish kerak va hk", deb aytib kelingan. Lekin, amalda qilingan ishlar yoki erishilgan natijalar kishini xursand qiladi, deb aytolmayman. Shuning uchun, bu masalada ham, biz tanqidiy bir qarash bilan, tanqidiy ko‘z bilan o‘zimizga qarab: "Shu meros bizniki", deb maqtanish bilan hech narsaga erishib bo‘lmasligini yoshlarga tushuntirishimiz kerak. Lekin, to‘g‘risi aytsam, man darsga boraman ba‘zi oliy o‘quv yurtlarga, gaplashaman, ko‘p yoshlarimizning mumtoz adabiyotni bilishga mayli past. Balki, buning uchun ularni ayblab bo‘lmas. Bugungi ahvol, haraqalay, mana shunaqa.

BBC: O‘zbekistondan yana bir tinglovimizning savoli xuddi shunga o‘xshash ekan: "Adabiyotning kuchi to‘g‘risida so‘ramoqchi edim. Mani o‘zim 1985 yildan 1995 yillargacha adabiyot bilan muntazam tanishib turganman. Juda yaxshi shoirlar bo‘lganmi yoki yozuvchilar bo‘lganmi, asarlar bo‘lganmi, adabiyotning mening nazarimda juda kuchli bo‘lib ko‘ringan. Hozir balki, o‘sha Muhammad Yusufdek shoirlar, O‘tkir Hoshimovdek yozuvchilar yoki o‘sha "Ikki eshik orasida" kabi asarlar yo‘qmi yo-da, o‘shanaqa asarlarni o‘qiydigan o‘quvchi yo‘qmi? Buni zamonga bog‘lash kerakmi, internet, taraqqiyotga bog‘lash kerakmi yoki o‘quvchilarning saviyasigami va yo yozuvchi, shoirlarning saviyasigami, umuman, adabiyotning kuchiga bog‘lash kerakmi?"

Ibrohim Haqqul: Bu kishi yaxshi savol berdi, fikr almashadigan savol. Bugun haqiqatda adabiyotga qarash O‘zbekistonda ham, ko‘p joylarda boshqacha, adabiyot oldingidek odamlarni o‘ziga jalb qila olgani yo‘q. Endi bunga faqat yozuvchini ayblash to‘g‘ri bo‘lmas. Chunki, yozuvchi o‘quvchi uchun asar yozadi. Tanqidchi uchun yoki boshqa bir hakam uchun emas. Agar o‘sha asar o‘qilmasa, yoki birov o‘qiyolmasa, ana unda yozuvchiga munosabat bildirish mumkin. O‘zimning fikrim shundan iboraki, adabiyotni adabiyot o‘laroq tushunadigan, adabiyotga san‘at ishi deb qaraydigan, yozuvchi san‘atkor bugun juda kam, to‘g‘risini aytganda. Shuning uchun, yozilayotgan narsalarning aksariyati bozorbop narsalar. Ya‘ni, yozuvchi yozadi, o‘zining puliga chiqaradi. Har xil kitoblar to‘lib ketgan, ularning orasida o‘qiladigani kam. Endi adabiyot haqida baho beradigan tanqidga kelsangiz, bu tanqidni o‘zi qoldimi-yo‘qmi buni ham hech kim bilmaydi. Bir dadil gapni aytadigan tanqidchi yo‘q. Xullas, adabiyot masalasi muammoga aylanib qolgan. O‘quvchi yozuvchiga ag‘darsa, yozuvchi o‘quvchiga ag‘darsa yoki boshqa bir tanqidlar aytilsa, bu bilan ish bitmaydi. Shuning uchun, biz adabiyotga adabiyot ishi deb qaraydigan san‘atkorlarga, boya aytganimdek, san‘atkor yozuvchi-shoirga muxtojlik juda baland. Adabiyotni boshqa ishlarga, boshqa narsalarga xizmat qildirishni o‘ylamaslik kerak. Ikkinchi darajali o‘ylar bilan, mayda g‘arazlar bilan, maqsadlar bilan yozib-chizib yurgan yozuvchiyu shiorlarimiz ham juda ko‘p. Shuning uchun, bu savol bergan ukamizning gaplarida jon bor, bu masalani jiddiy gapirish kerak.

BBC: Ibrohim aka, hozir Istanbulda faoliyat qilayotgan mustaqil ijodkor Feruza Bonuning so‘rayaptilar: "Assalomu alaykum Ibrohim aka. Bundan 10 yil, 20 yil oldingi qarashlaringiz bilan hozirgi qarashlaringiz, adabiy fikrlaringiz bir-biriga uyg‘unmi, bir-birini tasdiqlaydimi yoki inkor etadimi?"

Ibrohim Haqqul: Rahmat. Endi adabiyot haqidagi fikrlarimda o‘zaro bir farqlanish bor, deb bilmayman. Oldin nimani tushungan bo‘lsam, hozir ham shuni keyingi ishlarimda ham yanada chuqurlashtirishga, adabiyot haqida ko‘proq mulohaza yuritishga harakat qilganman. Oldin adabiy tanqidchi sifatida ham saksoninchi-to‘qsoninchi yillarda bir nimalar yozib yurganman. Ya‘ni, o‘sha adabiyo jarayonga qatnashganman. Bugun adabiy jarayondan deyarli chetdaman. Zamonaviy asarlarni ham, to‘g‘risini aytganda, kamroq o‘qiyman. O‘qiladigani topilsa, o‘qiyman, bo‘lmasa, o‘qimayman. Mumtoz adabiyotni o‘rganish - mening sevimli soham. Man Toshkentga, to‘g‘risini aytsam, shu ilm qilaman, Navoiyni o‘rganaman, Boburni o‘rganaman, shular haqida qo‘limdan kelgan narsalarni yozaman, deb kelganman. Xudoga shukurki, shu ishni baholi qudrat shu paytgacha qilib kelyapman. Keyingi 20 yilda 10dan ortiq kitob chiqdi, maqolalar chiqdi. Shuning uchun, mumtoz adabiyotni o‘rganish mening faoliyatimda ustunlik qildi, deb ayta olaman.

BBC: Rahmat katta, Ibrohim aka. Feruza Bonuning keyingi savollari: "Ibrohim aka, Sizning ijodingiz gullab-yashanagan davrlarga nazar tashlaydigan bo‘lsak, o‘sha paytda tasavvuf bilan shug‘ullanadigan ijodkorlar tadqiqotchilar juda ham ozchilikni tashkil etardi. Hozirgi kunda ana shu tasavvuf ilmini tadqiq etuvchilar, ijodkorlarning ijodi haqidagi fikrlaringiz bormi yoki bugungi tasavvuf bilan shug‘ullanuvchilar naqadar darajadagi ishlarni bajara olayaptilar. Va bu ish Sizni qay darajada qoniqtiradi?"

Ibrohim Haqqul: Rahmat. Endi Sharq adabiyotini tasavvufsiz o‘rganib bo‘lmaydi. Bizda o‘sha tasavvufdagi adabiyot bor, undan keyin tasavvufni targ‘ib qilgan adabiyot bor. Navoiylar shu tasavvuf bilan bog‘langani uchun tasavvufni ham o‘rganishimiz kerak. 1980 yillar oxirigacha ham tasavvufni o‘rganadigan odamlar deyarli yo‘q edi. U paytda tasavvufni o‘zi qoralangan, u haqda yozish bir yutuq bermasdi. Lekin, mustaqillikdan keyin qochgan ham, quvgan ham, bilgan ham, bilmagan ham tasavvufga yopishdi va tasavvuf haqida yoza boshladi. Bugun O‘zbekistondagi tasavvufshunoslikni bir o‘qib, baho beraman desangiz, boshingiz gangib ketadi. Ba‘zan shunday bo‘ldiki, mumtoz adabiyotdagi qaysi yozuvchi-shoir bo‘lsa, hammasini tasavvuflashtirish, hammasiga tasavvuf muhrini bosishga harakat qilindi. Bugun ko‘p tasavvuf haqida yozilgan talqinlarga qo‘shilib bo‘lmaydi, ma‘qullab bo‘lmaydi. Eng yomoni bu o‘quvchini adabiyotdan ko‘nglini sovutadi. Noto‘g‘ri tasavvur paydo qiladi. Endi bular haqida qo‘ldan kelgancha biz gapirib yuribmiz, aytayapmiz. Lekin, foydasi juda kam bo‘lyapti.

BBC: Yana bir muxlisimiz: "Ayrimlar sufiylikni Islom diniga yot, qarama-qarshi deyishadi. Bunga qanchalar jon bor?" deb savol yo‘llagan. Marhamat, Ibrohim aka.

Ibrohim Haqqul: Bu gap mutlaqo qo‘shilib bo‘lmaydigan gap. Chunki, so‘fiylik, tasavvufning chiroyli qizga deymizmi, ayolga o‘xshaydigan tomoni bor. Uning oshig‘i ko‘p. Birovlar buni yahudiy manbasidan deydi, xristiandan deydi, hindu ham deydi, yirik tasavvufshunoslarning e‘tirofi bo‘yicha bu - yolg‘on gaplar. Tasavvufning zamini Islomda va Islomdan yuzaga chiqqan. Islomning eng go‘zal jihatlarini tasavvuf aks ettirgan. Shuning uchun, butun dunyoda tasavvufga qiziqish bor va tasavvuf orqali Islomga kirayotgan odamlar ham yetib ortadi.

BBC: Sizga Kanadadan taniqli jurnalist Ismat Xushev ham savollari: "Assalomu alaykum Ibrohim aka, man Siz bilan bugun bog‘lanib turganimdan baxtiyorman. Man Sizning yozganlaringizni olis Kanadadan bo‘lsa ham kuzatib kelaman. Adabiyotshunos olim sifatida, o‘z e‘tiqodiga ega bo‘lgan odam sifatida nomingizga egasiz. Man Sizning ijodiy ishlaringizga omad tilayman. Lekin, bugun man bir masalada, keyingi paytlarda G‘affor Hotamovning shov-shuv bo‘layotgan asari haqidagi fikrlaringizni bilmoqchi edim".

Ibrohim Haqqul: Xo‘p, rahmat. Hozir Toshkentda G‘affor Hotamovning shu asari (gap yozuvchining "Taqdir ajoyibotlari yoxud Odil Yoqubov haqida" nomi bilan internetda tarqatilgan hujjatli qissasi haqida gap borayapti- BBC) haqida ko‘p aytib, eshitilyapti. Man ba‘zi narsalarini, lavhalarini odamlardan eshitdim. Lekin, o‘zim bu asarni o‘qib, bir xulosaga kelganim yo‘q. Ba‘zi lavhalar, agar o‘sha o‘quvchilar aytgan gaplar to‘g‘ri bo‘lsa, bu hech kurakka sig‘adigan gaplar emas. Yozuvchi bunaqa gaplar bilan shug‘ullanishi mumkin emas. Aqli hushi joyida odam ba‘zi lavhalarni, Abdulla Qahhor bilan bog‘liq, Ozod Sharofiddinov bilan bog‘liq, yana boshqalar bilan bog‘liq bir lavhalarni gapirib berishdi, man hayron qoldim.

BBC: O‘shdan Davron Hotam ismli tinglovchimiz shunday xat yo‘llagan: "Assalomu alaykum! Azaga borgan o‘z dardini aytib yig‘laganidek, men ham sizga O‘zbekistondan tashqaridagi o‘zbek ijodkorlari haqida, ularning katta adabiyotdan uzilib qolganligini eslatmoqchi edim. Bu borada nima ishlar qilsa bo‘ladi? Yana bir gap O‘shda tashkil etilgan www.ijodkor.com saytiga siz kabi ustozlarning tashrif buyurib, O‘zbekistondan tashqarida ijod qilayotgan yoshlar ijodiga munosabat bildirishlarini istardim".

Ibrohim Haqqul: O‘zbekistondan tashqarida ijod qilayotgan yozuvchi-shoirlarning ba‘zilar haqida bilaman, ma‘lumotga egaman, lekin ularning asarlarini o‘qiganim yo‘q. Internetga kirib o‘qishni ham man uncha bilmayman-da, to‘g‘risini aytganda. Agar haqiqiy adabiyot qilinadigan bo‘lsa, O‘zbekistonda bo‘ladimi, boshqa joydami, baribir bir kun bo‘lmasa, bir kun umumiy adabiyot o‘laroq o‘quvchilarga yetib boradi. Shuning uchun, adabiyotga o‘xshash asarlarni yozib kun o‘tkazish emas, avvalo haqiqiy adabiyot yaratish kerak. Chinakam san‘at asari yaratib, qayerga, qaysi joyga kirilsa, manimcha, adabiyot uchun, o‘zbek adabiyoti uchun foydali, o‘qimishli asar bo‘ladi u.

BBC: O‘zini Lomakondan deb Devona nomi bilan savol yo‘llagan tinglovchimiz: "Deyarli ko‘p kitoblaringizni o‘qiganman, sizda bir ilohiy (Laduniy va yo Uvaysiy) alomati bormi, deb o‘ylayman. Bunday go‘zal ilhom qayerdan?" deb so‘raganlar. Marhamat.

Ibrohim Haqqul: Yo‘q, yo‘q, manda laduniy yoki ilohiy ilhom yo‘q. Man ilhomni mehnatda, deb bilaman. Qancha ko‘p o‘qisangiz, mulohaza yuritsangiz, ishingiz o‘nglanib ketaveradi. U kishida shunday tuyulgan bo‘lishi mumkin, lekin kamu kamchiliklarimni o‘zim bilaman. Shuning uchun, baholi kudrat bugungidan ertaga, ertangidan indinga bir imkoniyat ochish, tuzukroq bir narsa uchun urinib kelib, yaxshidir, yomondir mana shu natijalarga erishganman. Bu hech kamtarinliksiz, to‘ppa-to‘g‘ri e‘tirofim.

BBC: Ibrohim aka, qiziqarli suhbatingiz uchun katta rahmat! BBC tinglovchilariga tilaklaringiz bo‘lsa, marhamat.

Ibrohim Haqqul: Mana ro‘za, Ramazon oyi boshlandi. Hammalaringizga xayr-baraka bo‘lsin, deyman. Oilalari, o‘zlari shu oyni yaxshi o‘tkazishsin. Bir-birlariga mehr-muhabbatlari yanada oshsin. Xalqimiz bundan-da yaxshi hayot kechirsin. Yaxshi kunlarda uchrashaylik, mana shunaqa suhbatlashaylik. Rahmat.

BBC: Sizga ham mustahkam sog‘lik tilaymiz. Yangi ijodiy ishlaringizni kutib qolamiz!