Turk dunyosi forumida turkiytil davlatlar ittifoqi haqida orzu

Image caption Turk dunyosi forumi, Istanbul

Shu oy boshlarida Turkiyaning Istanbul shahrida Turk dunyosi forumi bo‘lib o‘tdi.

Markaziy Osiyo va Turkiyalik arboblaru olimlarni jamlagan ayni forumda turkiy davlatlarning bugungi muammolari haqida gapirildi.

Kelajakda turkiy davlatlarning integratsiyasi va birdamligi mavzusi ham bir necha nutqlarda tilga olindi.

Turk dunyosi forumidagi eng ko‘p sonli vakillar jamoasi Qozog‘istondan bo‘lsa, eng ozi O‘zbekistondan edi.

Asosan, ilm ahli qatnashgan bu forumda turkiy xalqlar va davlatlarning bugungi muammolari qatori kelajagi haqida so‘z bordi. Turk davlatlarining birligi xaqida orzu umidlar izhor qilindi.

Ammo zamonaviy dunyo realliklariga turk davlatlari va yo xalqlari birligi g‘oyasi kanchalar mos tushadi? Hamkasbim Xayrullo Fayz bu haqda Turkiyaning turkiy davlatlar bo‘yicha sobiq vaziri, taniqli siyosatshunos Ahad Andijoniy bilan suhbatlashdi.

Xayrullo Fayz: Turk dunyosi forumida so‘z borgan "turkiy davlatlar birligi" bugungi kun realliklari bilan qanchalar uyg‘un deb o‘ylaysiz?

Ahad Andijoniy: Turk davlatlari birligi masalasiga bir necha tomondan qarash kerak, masalan, siyosiy birlik masalasi alohida, iqtisodiy va yo madaniy birlik masalasi alohida mavzu. Bularning bari uyg‘un kechishi ham mumkin Ovro‘po Ittifoqiga o‘xshab va yo ayricha bir tomoni rivojlanib qolganlari oqsashi ham ehtimoldan xoli emas. Turk dunyosi forumida qatnashayotgan ilm ahlining aksariyati Turk dunyosi birligi haqida orzu qiladi. Ammo real politik nuqtai nazaridan qaraydigan bo‘lsak, bu orzuning ro‘yobga chiqishi uchun dunyoviy shartu sharoitlar tayyor emas. Ayniqsa, siyosiyo ma‘nodagi birlik o‘ngimizdagi o‘n yil, ellik va yo hatto yuz yilda ham amalga oshmasligi mumkin...Shunda ham madaniy va yo iqtisodiy integratsiya masalasi ham uzoqqa cho‘ziladigan jarayon deb kutib o‘tirmaslik kerak.

Xayrullo Fayz: Siz Ovro‘po Ittifoqini tilga oldingiz, ammo ma‘lumki bu birlikning asosida demokratik qadriyatlar yotadi, Markaziy Osiyo davlatlarida esa bu asos yo‘q, ya‘ni, O‘zbekistonu Turkmanistondagi holat diktatorlikka yaqin bo‘lsa, Qozog‘iston va Qirg‘izistonda avtoritar tuzum unsurlari bor...

Image caption Ahad Andijoniy:"Turkiy tillar ittifoqi uchun zamonaviy dunyo tayyor emas, ammo..."

Ahad Andijoniy: Dunyo tarixiga nazar tashlasak, ikki xildagi birlik va yo ittifoqqa misollarni ko‘ramiz. Bulardan biri markazda qudratli davlat va uning atrofida kichik, nisbatan ojiz mamlakatlarning to‘planmasi va ular o‘z navbatida kuchli davlatga qaram bo‘lgan bir tuzum. Bunga eski Sho‘rolar ittifoqi misol bo‘ladi. Varshava shartnomasi ham shu yo‘sinda... Ikkinchisi esa siyosiy tizimlari va iqtisodiy siyosatlari bir biriga yaqin bo‘lgan davlatlar ittifoqi, bunga bugungi kunda Ovro‘po Ittifoqi mos tushadi. Ana shu ikki yo‘ldan boshqa bir yo‘l insoniyat tarixida bo‘lmagan. Imperiyalar tabiiyki bundan mustasno. Birinchi aytgan modelimiz turk dunyosiga to‘g‘ri kelmaydi, chunki buning uchun masalan sobiq Sho‘ro Ittifoqida bo‘lgani kabi kuchli davlat – Rossiya kabi davlat yo‘q. Ikkinchi modelni esa nazaran amalga oshirish mumkin, ammo bunda ham siyosiy tuzumlar bir biriga o‘xshash bo‘lishi kerak. Tuzumlarning biri diktatorlik, birida monarxiya unsurlari va yana biri avtoritar bo‘ladigan esa, ularning boshini bir joyga qovushtirishning imkoni yo‘q. Iqtisodiy birlik ham bir biriga yaqin davlatlarni birlashtiradi. Agar bir davlatning yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarishi bir necha milliardga teng, boshqa biriniki esa millionlar bilan o‘lchansa unda ayni masala boshi berk ko‘chaga kiradi. O‘zbekiston va Turkmanistondagi siyosiy tuzum esa boshqa davlatlar, masalan Turkiyani bir chetga qo‘ying, qaysidir ma‘noda Qirg‘iziston bilan ittifoqqa kirishi imkonsizdir. Chunki biz "diktatorlik" va yo "avtoritar" degan davlatlarda iqtisodiy aloqalar ham cheklanadi. Bu davlatlarni boshqargan arbob va yo guruh chegaralar osha pul aylanishi va savdoni nazorat qilishni istaydi.Ular nafaqat moliyaviy, balki ma‘naviy, qaysidir ma‘noda fikriy aloqalarni ham nazorat qilishni, cheklashni istashadi. Shuning uchun ham o‘zaro aloqalar rivojlanmay qolib ketaveradi. Oz miqdorda iqtisodiy aloqalar ushlab turiladi, ammo bu aloqalarni xalq emas, davlat yo‘lga qo‘yadi.

Xayrullo Fayz: Turkiytil davlatlar orasida eng qudratlisi Turkiya, bu davlat jiddiy ma‘naviy ta‘sir kuchiga ega...Qardosh davlatlardagi bugungi muammolar halida va o‘zaro ittifoqchilik hamda hamkorlik uchun Turkiya nimalar qilishi mumkin?

Ahad Andijoniy: Men yigirma yildan beri bu mavzuda yozmoqdaman. Rostdan, Turkiya siyosiy, madaniy va iqtisodiy sohalarda hamkorlik mavzusini kun tartibiga ildam chiqara oladigan mamlakatdir. Bunda Turkiyaning ichkaridan bir qiyinchiligi yo‘q. Turkiya imkon qadar harakat qilayapti, ammo Turkiytil davlatlar ittifoqi g‘oyasini hayot haqiqatiga aylantira oladimi degan savolga "yo‘q" deb javob bergan bo‘lardim. Chunki Turkiya hozirgacha o‘z ichki muammolarini yecholgani yo‘q. Sharq tomonida terrorchi guruh va bo‘lginchilik muammosi bor. Qibris muammosi dolzarb. Armanlar mavzusi ham kun tartibidan tushgani yo‘q.

Xayrullo Fayz: Forumda chiqish qilgan qozog‘istonliklar, ozarbayjon, o‘zbekistonliklar hammalari bir ma‘noda yo o‘z dardlarini dasturxon qilishmoqda va yo o‘z modellarini maqtashmoqda... O‘rtada uyg‘unlik sezilmayapti?

Ahad Andijoniy: Bu ham yaxshi, chunki forumda qatnashayotganlar o‘zaro fikr almashishadi, matbuotda ular haqida tushuncha hosil bo‘ladi. Masalan, Qozog‘iston va yo O‘zbekistonning qarashlari yoyinlanadi. Bu davlat rahbarlarining qarashlari haqida gapirishsa ham mayli, chunki ularning qarashlarini ham bilish kerak. Bu ham bir ogohlikdir. Kelishsin, tushuntirishsin, ehtimol bir targ‘ibotchilik qilishar, buning ahamiyati yo‘q, ularni "diktatorni targ‘ib qilayapti" deb ko‘kragidan itarmaslik kerak, chunki bu hamkorlik ildiziga bolta uradi.

Xayrullo Fayz: Sizga ma‘lumki, bugungi turkiytilli davlatlar sun‘iy ravishda yaratilgandir. Ya‘ni, turkiytil jumhuriyatlarda faqat qirg‘izu o‘zbek, qozog‘u turkman yashamaydi, xuddi shunday qo‘shni davlatlarda masalan, Tojikiston va yo Afg‘onistonda bo‘lgani kabi...Agar bu turkiytil davlatlar ittifoqi yuzaga keladigan bo‘lsa, unda mintaqa jug‘rofiyasi o‘laroq Tojikiston va Afg‘onistonning o‘rni qanday bo‘ladi? Ular bilan robita nimalarga asoslanadi?

Image caption Turk dunyosi forumining eng taniqli mehmoni O‘ljas Sulaymonov

Ahad Andijoniy: Tabiiy, birlik va yo ittifoq tuzilar ekan, u qayerda bo‘lmasin boshqalarni va yoki chetda qoladiganlarni tashvishga soladi. Turkiytil davlatlar ittifoqi o‘rtaga keladigan bo‘lsa, zotan men buni bugungi hayot haqiqatlari nazaridan hali beri amalga oshadi deb o‘ylamayman, ammo bu deylik Tojikiston va yo Afg‘oniston uchun bir mushkulot o‘laroq ko‘rinishi mumkin. Ammo hozirgi dunyoda bunga o‘xshash holatlar ko‘p, masalan Yunonistonda, Bulg‘oristonda turk ozchiliklari bor, Eronda ozari-turk ozchiligi bor, Iroqda va Suriyada ham shunday... Ayni holat yuz yillar va ehtimolki ming yillar davomida shakllangandir. Bu holatni isloh qilib bo‘lmaydi. 1930 yillarda dunyo xaritasiga nazar solsangiz, aksariyat mamlakatlarda demokratiya shakllanmagan edi. Fashistlar va irqchilar davlat tepasida edi. Bu o‘zgardi va so‘nggi yillarga qarasangiz demokratiya tobora quloch yoymoqda. Markaziy Osiyo davlatlari bu jarayondan chetda qolishi mumkin emas. Albatta, bir tomonda Rossiya va boshqa tomonda Xitoy bor. Lekin Rossiyada tuzum demokratlashgani bilan bu o‘z ta‘sir kuchini qo‘shnilarga o‘tkaza boshlaydi. Zotan, Markaziy Osiyo jumhuriyatlari qarshisida boshqa chora yo‘q...

Xayrullo Fayz: Ammo bilasiz, turkiytil davlatlar birligi g‘oyasiga G‘arbda, qolaversa mintaqada ham "panturkizm" degan tamg‘a uriladi. Ya‘ni, qaysidir ma‘noda, turkiytil xalqlar birligi ayni shu asosda ittifoq qurishida shunday bir millatchilik unsuri bor, shunday emasmi? Ana shu tanqidlarga javob berish oson bo‘larmikan?

Ahad Andijoniy: To‘g‘ri, "panturkizm" atamasi 19-asr oxirlari va 20-asr boshlarida o‘rtaga keldi. Bu atama bilan G‘arb Usmonli imperiyasiga qarshi kurashib ham ko‘rdi. Ammo na Turkiya va na boshqa turkiytil jumhurriyatlar buni amalga oshirdi yo harakat qildi. "Panturkizm" der ekansiz, bir mamlakatni bosib olish emas, balki hamkorlik haqida gapirsangiz, buning nimasi yomon? Nima uchun boshqa davlatlar til o‘laroq hamkorlik qilsalar bunga qarshilik yo‘q? Bunaqa ayblovlarga bugun quloq berib o‘tirish kerak emas. Zamon o‘zgardi.