Sergey Abashin: "Afsuski ksenofobik kayfiyatlar hali uzoq davom etadi"

Sankt-Peterburg Ovro‘po Universtiyetining antropolgiya professori Sergey Abashin millatchilik, Islom va muhojirlik masalalari bo‘yicha mutaxassis.

Markaziy Osiyoda millatchilik va Islom, milliy o‘zlik va ijtimoiiy evrilishlar mavzusida qator ilmiy izlanishlar va kitoblar muallifi.

1997 yili Farg‘ona vodiysidagi tadqiqotlari asosida "Zamonaviy o‘zbek qishlog‘idagi ijtimoiiy o‘zaro munosabatlar" mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Fan doktori unvoni esa unga "Markaziy Osiyoda etonografik bilim va milliy qurilish: sartlar XIX-XXI asralard "sartlar muammolari" ilmiy ishi asosida berilgan.

2011 yili chop etilgan "O‘zbeklar" kitobiga muharrirlik qilgan.

Ushbu asar Rossiya Fanlar Akademiyasining Etnologiya va Antropolgiya Instituti tomonidan chop etiluvchi "Xalqlar va madaniyatlar" silsilasi tarkibida chop etilgan bo‘lib, o‘zbek millatining etnik va siyosiy tarixi, iqtisodiy va maishiy hayoti, moddiy va ma‘naviy madaniyati qirralarini o‘rganishga qaratilgan.

Bundan tashqari Sergy Abashin Qirg‘iziston janubida 2010 iyun hodisalarining tahlili va zo‘ravonliklarni keltirib chiqargan omillarni tadqiq qilgan.

Bu tadqiqotlari natijasida O‘sh qonli hodisalarining saboqlari va ogohlari haqida qator maqola va xalqaro anjumanlaridagi chiqishlar muallifdir.

Sergey Abashinga ko‘ra, jahonning yetakchi davlatlarining Qirg‘izistonga ta‘sir ustidan raqobat 2010 yilgi hodisalarni "o‘ng‘aysiz tarix hodisasiga" aylantirgan va xalqaro hamjamiyat bu hodislarni unutishga qaror qilgan.

"Lekin tarix olinmagan saboqlar tufayli qaytib, jazolash hususiyatiga ega".

Sergey Abashin Moskvaning Biryulevo mavzesidagi millatchilik asosida bo‘lib o‘tgan tartibsizliklardan so‘ng ijtimoiiy tarmoqlarda ushbu hodisalar atrofidagi qator mavzularda qizg‘in bahslar olib bormoqda.

U ko‘tarayotgan mavzular Rossiyaga kelayotgan Markaziy Osiyolik muhojirlar uchun viza tartibi kirtilishi, millatchilikning bosh ko‘tarishi sabablari, Rossiya siyosatchilarining milliy masalalarga yondoshuvlari kabilardir.

Ijtimoiy tarmoqlardagi oxirgi chiqishlaridan birida Sergey Abashinning yozishicha, "Rossiyada ijtimoiiy harajatlar qisqarmoqda, nafaqa tizimi o‘zgarmoqda, milliardlab mablag‘lar o‘g‘irlanmoqda, mamlakat esa g‘azab bilan og‘zini ko‘pirtirib muhojirlar muammosini muhokama qilish bilan ovora. Yig‘lash kerakmi, yo kulish", deya yozgandi.

Unga ko‘ra, Biryulevodagi hodisalar ildizini kundalik hodisalar manzarasida emas Rossiyadagi siyosiy kurash va balkida qandaydir (meva-sabzavot bazasi atrofidagi) "iqtisodiy raqobatlar" manzarasida tahlil qilishga urinish o‘rinliroqdir.

Sergey Abashin fikricha, ayni vaqtda mehnat muhojirligini tartibga solish va ta‘sir ko‘rsatishning muayyan siyosati ham bo‘lishi lozim.

Sergey Abashin BBC muxlislari savollariga javob berdi.

BBC: Qurbonoy Kamol savoli, janob Abashin Rossiyada yoqib, pichoqlanib o‘ldirilayotgan o‘zbeklarning aybi ruslarning ko‘chasini tozalab, hojatxonasini yuvganimi? 1941-45 yillardagi urushda hozirgi "millatchi" taqirboshlarning otalarini o‘zbek millati o‘z bag‘riga bosib, o‘zlari yemay-ichmay tarbiyalangandilar. Ularning avlodlari esa o‘zbeklarni tiriklayin yoqyapti. Bunga sizning munosabatingiz qanday, Millatchi taqirboshlar o‘z tarixlarini bilishmaydimi yoki bilib turib ham qon to‘kyaptimi, deya so‘ragan.

Mukarramov ismli maktub muallifining savoli: Nima uchun Rossiyada davlat rahbarlari millatchilikka befarq qarashmoqda. Aksincha ular yuritayotgan siyosat ularning qamrovini yanada kengaytirmoqda, degan fikrni bildirgan. Marhamat.

Sergey Abashin: Bilasizmi, men oxirgi vaqtlarda Rossiyada muxojirlar bilan bo‘layotgan hodisalarni, millatchilik va ksenofobiyaning o‘sishi va bu asosda turli mojarolarning kelib chiqishini ikki sabab bilan tushuntirgan bo‘lardim. Birinchisi oxirgi 20 yil mobaynida Rossiyada madaniyat va ta‘lim-tarbiya sohasida ro‘y berayotgan inqiroz. Bu inqiroz nima uchun ro‘y bermoqda? Buning iqtisodiy va siyosiy sabablarini muhokama qilish alohida masala. Lekin inqiroz bo‘layotganligi aniq. Hozirda bizda yaxshi ta‘lim ko‘rmagan, qadriyatlarga intilmagan, kelajagi noaniq, yaxshi, tarbiyali inson bo‘lishga intilmaydigan, ijobiy ijtimoiy tarjimai holga ega bo‘lmagan avlod yetishib chiqdi. Ular uchun jo‘n sxemalar muhim. Masalan, "biznikilar va o‘zgalar", "yaxshilar va yomonlar" kabi. Bu avlodni esa qandaydir tajovuzkor amallarga yo‘naltirish oson bo‘lyapti. Ya‘ni bu jo‘n sxemalar tajovuzkorlikka tez aylanish qobiliyatiga ega. Bu birinchi sabab. Ikkinchi sabab esa bu Rossiyadagi siyosiy kurash va beqarorlik. Oxirgi yillarda biz ko‘ryapmizki, bu kurash va beqarorlik kuchayib bormoqda. Ana shu manzarada xalqboz shiorlarga murojaat qilayotgan kuchlar va g‘oyalar ham ko‘paymoqda. Bu kabi hodisalarni tarixda ham ko‘rishimiz mumkin. Muayyan vaziyatlarda xalqboz kuch va harakatlar ko‘proq siyosiy vaznga ega bo‘la boshlaydilar. Ksenofobiya esa eng jo‘n xalqbozchilik uchun asbobdek. Ya‘ni, "hamma narsada kelgindilar aybdor" deyish asosida ba‘zilar o‘z reytinglarini juda tez ko‘tarib oladilar. Xullas mana shu ikki omil, umumiy ijtimoiy noxush ahvol va raqobatli siyosiy kurashning kuchayishi, ana shu ikki omil birgalashib, fikrimcha, tajovuz, ksenofobiya, aksilmuhojir kayfiyatlarning kuchayishiga olib kelmoqda.

BBC: Olim, ismli maktub yo‘llagan o‘quvchimiz, AQShda 10 yildan beri yashayman. Bu yerda biron o‘zbek yoki rus jinoyat sodir etsa ularga shaxs sifatida qarashadi va jazolashdi. Lekin imagadir Rossiyada biron bir o‘zbek yoki kavkazlik jinoyat qilsa butun millatni va qorachadan kelgan migrantlarni ayblashadi. Bunday dunyoqarash ruslarga qayerdan kelgan, deya savol tashlagan, fikrimizcha bu savolga javob qisman yangradi. Lekin savolning qo‘shimchasida, balkim Rossiyada Gitlerning fashizmi bo‘y ko‘rsatmoqdami, deya so‘ralgan?

Sergey Abashin: Dastlab bir narsaga aniqlik kiritmoqchi edim. Rossiyada shubhasiz o‘sib borayotgan ksenofobiya va tajovuzkorlik holatlari haqida ma‘lumot olar ekanmiz, men eshituvchilar, hamkasblar va boshqa hammani Rossiyadagi hamma ruslar bu g‘oyalar bilan sug‘orilgan, degan fikrga kelmasliklariga chorlardim. Albatta tajovuzkorlar va millatchilarning ovozi balandroq yangrayotganga o‘xshaydi. Lekin bu g‘oyalarga qarshi chiqayotgan va kurshayotgan inson huquqlari faollari, partiyalar, faollar, olimlar va shunchaki oddiy odamlar ham bor. Balkim ularning ovozi hamisha ham eshitilmayotgandir, lekin bunday ovozlar bor. Olmon fashizmi bo‘y ko‘rsatyaptimi, degan savolga kelsak, hozirgi hodisalar fashizm qoldig‘i, deb aytmagan bo‘lardim. Chunki Rossiya boshqa respublikalar bilan birga Gitler Olmoniyasiga qarshi kurashgan. Sovet Ittifoqi hududida yashagan deyarli hammaning xotirasida bu urush qolgan. Shuning uchun men buni fashizm asorati demagan bo‘lardim, lekin albatta 30- yillarda Olmoniyada ro‘y bergan jarayonlarga juda-juda o‘xshash. Lekin hozircha men ular orasida barobar belgisi qo‘ymagan bo‘lardim.

BBC: Yana bir o‘quvchimiz bu jarayonlarning hammasi hukumat tomonidan ataylab uyushtirilayotgan sun‘iy narsalar. Skinxedlarning muhojirlarga zug‘umi irqiy qirg‘in, bu bir o‘yin, degan fikrni bildirgan.

Sergey Abashin: Gap shundaki, hozircha bu narsalarni men irqiy qirg‘in, deb atamagan bo‘lardim. Asosiy kurash hozircha siyosiy va informatsion sahnda ketmoqda. Tajovuzkorlik holatlari bor, deportatsiya va politsiyaning muhojirlarga nisbatan qattiqo‘llik ko‘rsatgan holatlari ham bor, maishiy va siyosiy tajovuzkorlik holatlari bor. Lekin bularning hammasi hozircha holatlar. Lekin hozircha ko‘chalarda hanuz millionlab muhojirlar bor va umid qilamanki irqiy qirg‘in bo‘lmaydi. Siyosiy sahnada yangrayotgan safsatalraga qaramay, umid qilamanki, bularning hammasini oqil fikr qaysidir darjada to‘xtatib qoladi. Chunki muhojirlar Rossiyaga kerak, iqtisodiy sabalar tufayli, siyosiy sabablar tufayli. Vaziyatni yaxshilashda esa hamma ishtirok etishi kerak. Muhojirlar uyushmalari tuzilib, o‘z haq-huquqlarini himoya qilishlari kerak. Muhojirlar kelayotgan mamlkatlar elchixonlari o‘z fuqarolari taqdiriga ko‘proq e‘tibor qaratigi lozim, muhojirlar kelayotgan mamlakatlar hukumatlari o‘z fuqarolari haq-huquqlari ta‘minlanishi Rossiya hukumatidan qat‘iyroq talab qilishlari kerak. Xalqaro tashkilotlar ham rol o‘ynashlari kerak.

BBC: Saidxon, Buxorodan so‘rapti, muhojirlarga nisbatan salbiy munosabat qachongacha davom etarkin?

Sergey Abashin: Shuni aytmoqchimanki, muhojirlar masalasi nafaqat Rossiyada o‘tkirlashib bormoqda. Bu masala butun jahonda jumladan Ovro‘poda ham o‘tkirlashmoqda. Bu borada bahslar kuchaymoqda, muhojirlar sonini qisqartirishga da‘vat qilayotgan radikal kuchlar faollashmoqda. Shuning buni Rossiyaga alohida xos bo‘lgan muammo, deb aytmagan bo‘lardim. Lekin Rossiyada bu albatta o‘ziga hos hissiyotli bir ko‘rinish va ksenofobik kayfiyatlarni chegaralab turadigan huquqiy asboblar yo‘q bo‘lgan manzarada ro‘y bermoqda. Fikrimcha Rossiyada, afsuski ksenofobik kayfiyatlar hali uzoq davom etadi. Bu butun jahonda ro‘y berayotgan jarayonlarning muqarrar oqibatidir. Globalizatsiya ketyapti, ko‘plar bir joydan boshqa joyga ko‘chyapti, mahalliylar bilan ko‘chib kelganlar aralashmoqda. Iqtisodiy inqiroz mehnat bozoridagi raqobatni jadallashtirmoqda. Ko‘plab mamlakatlarda "balogardon"ni qidirish siyosiy sahnaga chiqmoqda. Afsuski ksenofobiya bo‘ladi va biz unga yuz tutishimizga to‘g‘ri keladi. Lekin ksenofobiyaga toqat qilmaydigan kuchlar birlashib, bu ko‘rinishning davlat siyosati darjasiga ko‘tarilmasligi va "haddan oshib ketmasligi" yo‘lida kurashishimiz kerakdir.

BBC: keyingi turkum savollar Qirg‘iziston janubidagi vaziyat haqida. Doimiy o‘quvchimiz Odiljon Mahmudiy Oshdan: 2010 yilgi hodisalar nima uchun ro‘y berdi, ularning mohiyati nimaga asoslangan edi, degan savol yo‘llagan.

Sergey Abashin: Fikrimcha bu hodisalarning asosiy sababi 15 yildan beri Qirg‘izistonda davom etib kelayotgan siyosiy beqarorlik va ijtimoiy noxush vaziyatidir. Ana shu ikki omil chatishmasi tufaylidir. Huddi Rossiyada bo‘lgani kabi keltirgan misolim bu yerda ham o‘rinli: siyosiy kuchlar hamisha o‘z raqobat va kurashlarini dushman yoki balogardon qidirish yo‘liga yo‘naltiradilar. O‘ylashimcha 2010 yili ham shu kabi holat ro‘y berdi. Siyosiy kuchlar fikrimcha anchayin sun‘iy ravishda mana shu kabi "dushman"ni qidirish jarayonida bu dushman sifatida mamlakat janubida yashayotgan o‘zbek jamoasi ozchiligini tanladi.

BBC: Qator savollar sizning ilmiy faoliyatingiz va xususan, "O‘zbeklar" kitobi haqida. Xo‘janddan O‘ktam, bu kitobning paydo bo‘lishiga nima turtki bergan, nima uchun bu kitob oldinroq chop bo‘lmadi va qaysi adabiyotlardan foydalanilgan, degan savollarni yo‘llagan.

Sergey Abashin: Bu kitob Rossiya Fanlar Akademiyasining Etnologiya va Antropolgiya Instituti tomonidan chop etilgan. Dastlab Rossiyada yashovchi xalqlar haqida turkum kitoblar chop etildi. Keyin MDH davlatlarida yashovchi xalqlar haqida kitoblar chop etila boshladi. Qaysi xalqlar haqida va qachon chop etilishi haqida biron aniq reja yo‘q, tadqiqotlar va maqolalar tayyor bo‘lishiga qarab chop etilmoqda. "O‘zbeklar" kitobi O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining Tarix instituti xodimlari bilan hamkorlikda tayyorlandi. Ana shu hamkorligimiz asosida 600 betlik anchayin salmoqli, o‘zbek xalqining etnogrfiyasi va madaniyatiga bag‘ishlangan kitob chiqarildi. Kitobda shuningdek qadimiy davrlardan hozirgi vaqtgacha bo‘lgan o‘zbeklar tarixi va o‘zligining rivojlanishiga ta‘sir qilgan jarayonlar yoritilgan. Kitobning 20 dan ortiq muallifi bor. Har bir muallif o‘z sohasida mutaxassis va o‘zi uchun kerakli ma‘lumotlar manbai va adabiyotlarni o‘zi belgilagan.

BBC: Huddi shu o‘quvchimiz "Tojiklar" kitobi haqida fikringizni ham so‘ragan.

Sergey Abashin: Bu kitoblar turkumida hozircha tojiklar haqida kitob chop etganimiz yo‘q. Lekin Sovet Ittifoqi davrida akademik G‘ofurov tomonidan yozilgan "Tojiklar" kitobi bor. Lekin bu bir muallif tomonidan yozilgan asar edi, biz tomondan chiqariladigan kitoblar esa qator mualliflar hamkorligi asosida kollektiv ravishda yozilyapti. Shuning uchun bu ikki kitobni qiyoslashdan o‘zimni tiygan bo‘lardim. Ikkala kitobning ham kuchli va zaif tomonlari bordir. Olim sifatida men hamisha tanqidni olqishlayman.

BBC: Toshkentdan savol: Siz o‘zingizni kim, deb hisoblaysiz? Etnorgrafmi, olimmi yoki siyosatchi? Ilmiy jihatdan ishlaringiz anchayin zaif, degan fikr bildirilgan.

Sergey Abashin: Eng avvalo men olim-etnografman. Siyosatchi emasman va siyosatga umuman hech qanday aloqam yo‘q. Mening ilmiy ishlarim muvaffaqiyati va yetishmovchiliklari esa hammaga ayon bo‘shlsa kerak. Ishlarim haqida hamma o‘z fikr mulohazasi va tanqidini izhor etishi mumkin.

BBC: Shu vaqtgacha sizning ilmiy ishlaringiz haqida yangragan tanqid asosan qaysi kamchilikalr haqida bo‘lgan yoki qaysi sohada?

Sergey Abashin: Bilasizmi ilm olamida hamisha turli yo‘nalish va maktablar mavjud bo‘ladi, bahs -munozara, fikr almashinuvi ro‘y beradi. Mening ilk ilmiy izlanishim Markaziy Osiyo xalqlari o‘zligining tarixi, millatlarning shakllanishi va milliy davlatchilikning paydo bo‘lishi masalariga bag‘ishlangandi. Ilmiy jahonda bu masalalarni turli nuqtai nazardan yoritadigan turli maktablar bor. Bu maktablarning orasidagi farq nimada ekanligi haqida batafsil to‘xtab o‘tirmay qola qolay. Men ana shu maktablradan biriga taaluqliman va tabiiyki, men va boshqalar orasida jiddiy tanqid demaymanku, anchayin qizg‘in bahslar mavjud.

BBC: Mansur ismli o‘quvchimiz Siz bir vaqtlar chiqqan maqolangizda o‘zbeklar orasidagi "elita", oq-suyaklar - "xo‘jalar", "sayidlar" to‘g‘risida yozgansiz. Siz rus millatga mansub bulib ushbu ma‘lumotlarni qayerdan va qanaqa qilib olgansiz. Shunga o‘xshash yangi ma‘lumotlarni, maqolalarni yana chop etmoqchimisiz, deya so‘rabdi.

Sergey Abashin: Bu borada ma‘lumot va materiallar Markaziy Osiyoda ko‘plarga ma‘lum va ularni olish uchun alohida urinish ham kerak emas. Bu borada chop etilgan manba va ma‘lumotlarni o‘qish va odamlar orasida ishlash kerak. Men etnograf sifatida Markaziy Osiyoga tez-tez borib turaman. Qishloqlarda oylab yashagan vaqtlarim bo‘lgan. Odamlar bilan gaplashganman, o‘rganganman, xullas asl manbadan ma‘lumotlar to‘plaganman. Shuning uchun bu mening shaxsiy tadqiqotlarim natijasi. Hozirda bu mavzuda biron yangi narsa chop etishni rejalayotganim yo‘q. Lekin shuni aytmoqchimanki, elita masalasi, ayniqsa diniy elita, xo‘jalar, to‘ra, eshon va hakozolar mavzusi hozirda olimlar, etnograflar, tarixchilar orasida anchayin ommabop. Bu borada ruschada, ingliz va boshqa ovro‘po tillarida ko‘plba maqolalar nashr qilinmoqda. Bu mavzuni tadqiq qilib, yangi jihatlarini ochayotgan ko‘plab tadqiqotchilar faoliyat yuritishmoqda. Men shaxsan yaqin orada Tojikistonda yashayotgan o‘zbeklar haqida qator materiallarni chop qilishni rejalaganman. Lekin hozirda tafsilotlarini ochiqlamoqchi emasman.