Tarixchi olim Goga Hidoyatov vafot etdi

O‘zbekistonning mintaqa va xalqaro miqyosda eng taniqli tarixchi olimi Goga Hidoyatov 85 yoshida olamdan o‘tgan.

Goga Hidoyatov Moskva Davlat universitetini tugatgan.

Goga Abrorovich Hidoyatov uzoq yillar O‘zbekiston Milliy Universiteti(Toshkent Davlat Universiteti)ning Tarix fakultetiga rahbarlik qilgan.

O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng bir necha yil davomida O‘zbekiston Tashqi ishlar vazirining maslahatchisi lavozimida ishlagan.

Goga Abrorovich Hidoyatov ilmiy jurnallarda 15 monografiya, 100 dan ziyod maqolalar e‘lon qilgan.

Moskva, Dehli, Pekin va Peshovar shaharlarida ilmiy ma‘ruzalar bilan chiqish qilgan.

Manchester, Javoharlal Neru universiteti, Madras, Quddusi Sharif, Kolumbiya, Merilend, Pekin universitetlari, Nyu-York Siti kolledjida lektsiyalar o‘qigan.

2005 yilda nafaqaga chiqqan.

Goga Hidoyatov Markaziy Osiyo tarixiga bag‘ishlangan va geopolitika mavzularida qator maqolalar muallifi edi.

Goga Abrorovich Hidoyatov o‘zbek, rus, ingliz tillarini mukammal o‘zlashtirgan, frantsuz tilidagi adabiyotlarni o‘qib, tarjimalar qilgan.

Goga Hidoyatovning ikki qizi - Nigora va Nodira Hidoyatovalar avvaliga O‘zbekistondagi norasmiy "Serquyosh O‘zbekistonim" koalitsiyasining faollari bo‘lishgan va mavjud tuzumning tanqidchilaridandir.

Tarixchi olim mashhur san‘atkorlar Abror Hidoyatov va Sora Eshonto‘rayevalarning farzandi edi.

2008 yilda BBC mehmoni bo‘lgan tarixchi olim bilan suhbat matni quyida qayta nashr qilinmoqda.

Liviya rahbari Qaddofiy o‘ldirilishiga doir audio suhbati uchun bu yerga bosing. ________________________________________

Taniqli tarixchi olim Goga Hidoyatovning mushtariylarimiz savollariga javoblari: ________________________________________

Tilla bola: Assalamu alaykum Goga Abrorovich Hidoyatov, nega ismingiz Goga? Ismiingizni kim qo'ygan?

Goga Hidoyatov: Oyimlar 1930 yilda menga homilador bo‘lganlarida teatrda Goga degan yosh yigitning rolini o‘ynagan edilar. Men teatrning birinchi farzandi bo‘lgan edim. Unda teatrning kollektivi yosh edi. Badiiy rahbarlar Cho‘lpon va Mannon Uyg‘ur edilar. Nomimni kollektivning umumiy majlisida muhokama qilishgan ekan. Oyimlarning aytishlaricha, Cho‘lpon taklif kiritgan ekan: "Soraning bu roli teatrning birinchi g‘alabasi bo‘ldi. Shu bolaning nomi bizning birinchi muvaffaqiyatimizga bog‘liq bo‘lishi kerak." O‘shanda o‘tirganlar, "nomini Goga qo‘yamiz", deyishipti. Ana o‘shandan boshlab Goga degan nom o‘zbek tilida paydo bo‘ladi.

BBC: Bu spektaklning nomi, muallifi qanday bo‘lgan?

Goga Hidoyatov: Aleksey Fayko degan dramaturgning "Portfelli inson" spektakli edi. Buni Cho‘lpon rus tilidan tarjima qilgan edi. Bu teatrda rus tilidan tarjima qilib qo‘yilgan birinchi spektakl bo‘lgan. Bu Cho‘lponning tarjimasi edi.

Xoqon, Canada: Hurmatli Goga Abrorovich. Savolim shunday: Boburiylarnng Hindistonda davom etgan 332 yillik imperiyasi va ulardan qolgan ulkan moddiy, ma'naviy meros insoniyatni hayratga qoldiradi. Nima uchun Boburiylarni buyuk Moghullar deyishadi? Bu o'rinda faqat genetek qarindoshlik masalasi turibdimi? Yoki bir tarixiy xatomi? Hurmat ila Xoqon.

Goga Hidoyatov: Yo‘q, bu yerda xato emas. Chunki Chingizxon vafot etgandan keyin o‘zining davlatini to‘rt bo‘limga bo‘lib qo‘yadi. Bir o‘g‘liga Mo‘g‘ulistonning o‘zini, Jo‘chi o‘g‘liga "mo‘g‘ul otlari qayoqqacha borsa, o‘sha yergacha borasan", deydi. Markaziy Osiyoni uchinchi o‘g‘li Chig‘atoyga beradi. Chig‘atoy bu yerda Mo‘g‘uliston degan davlatni tuzadi. Uning eng ko‘zga ko‘ringan yordamchilaridan biri Mahmud Yalavoch edi. Mahmud Yalavoch xorazmlik o‘zbek edi. U 15 yil Pekinda hukmronlik qiladi. Chig‘atoy va uning mo‘g‘ul askarlari shaharlarda yashashni yaxshi ko‘rmas edi. Askarlari "hech qanaqa shaharga bormaymiz, faqat cho‘lda yashaymiz", deb talab qilishadi. Sintszyandan boshlangan hududlarni Mo‘g‘uliston deydi. Mo‘g‘ulistonga Farg‘ona ham kirardi, Temuriylarning hozirgi Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari hududlari ham Mo‘g‘uliston edi. Mongoliyaning o‘zini hech kim Mongoliya demas edi. U yerni Turkiston deyishar edi. Chunki turk xalqlarining asosiy bir qismi o‘sha yerda rivojlangan edi. Turkiy xalqlarning bir qismi hozirgi Mongoliyada, bir qismi Markaziy Osiyoda rivojlangan edi. Chingizxon turkiy tilda gapirgan. O‘sha paytdagi she‘rlarni o‘qisangiz, hozirgi hamma o‘zbeklar tushunadi. Shuning uchun Markaziy Osiyo Mo‘g‘ulistonning bir qismi bo‘lgan edi. Farg‘onani ham, Boburning otasi Umar Shayxning mulklarini ham Mo‘g‘uliston deyishardi. Ular faxrlanishgan Chingizxonga yaqin bo‘lishganidan. Shuning uchun Amir Temurni "Temur Ko‘ragon", ya‘ni Chingizxonning kuyovi, deyishadi. Shuning uchun bulardan chiqqan odamlarning hammasini mo‘g‘ullar, deyishardi. Lekin hammasi o‘zbek tilida gaplashishardi. Hindistonda yashaganda bizning joylarimizni O‘zbekiston deyishardi. Shuning uchun mo‘g‘ul degan gap kamsitish emas. Chig‘atoy - juda bir qudratli, zo‘r xon bo‘lgan. Shuning uchun haligacha ko‘p joylarda Chig‘atoy nomi yo mo‘g‘ullar saqlanib qolgan. Bular(Boburiylar) o‘zini Markaziy Osiyoga, ya‘ni, Mo‘g‘ulistonga aloqalarini ko‘rsatish uchun mo‘g‘ullar, deb yuritishardi.

Abdulla Abdurahimov, New York, USA: Assalomu aleykum hurmatli professor. Man sizning lektsiyalarizga qatnashganman JIDU(Jahon Iqtisodi va Diplomatiya Univ.)da. Mani savolim shuki, kuchayib kelayotgan Xitoy, Xindiston yoki Rusiya - bularning qaysi bitridan O'zbekiston ko'proq qo'rqishi kerak? Man nafaqat siyosiy qaramlikni, balki iqtisodiy, madaniy bosimlarni ham nazarda tutmoqdaman. Ikkinchi savolim - ba'zi siyosatchilar aytganiday Islom va G'arb o'rtasida "madaniyatlar urushi" ketmoqdami? 3-savolim - Siz AQSh prezidentligiga da'vogarlardan qaysi birini qo'llagan bo'lardiz? Va nima uchun?

Goga Hidoyatov: Hech kimdan qo‘rqmaslik kerak. Dunyo hozir globalizatsiya, globallashtirish jarayonida ketayapti. Har bir mamlakatning o‘zining o‘rni bor. Birlashgan Millatlar Tashkiloti bor. Bular nazoratda tutadi. Masalan, agardaki birorta bitim tuziladigan bo‘lsa va bir tomondan kamsitish bo‘lsa, buni BMT hech qachon tasdiqlamaydi. Shuning uchun hozir siyosat ancha o‘zgarib ketgan. Hamma davlatlar suveren, mustaqil. Har bittasining o‘zining manfaatlari bor. Demak har biri, birinchi navbatda o‘zining manfaatini o‘ylashi kerak, lekin boshqa tomondan boshqalarni ham o‘ylashi kerak. Agar siz faqat o‘zingizning manfaatlaringizni o‘ylab, siyosatingizni olib borsangiz, albatta, inqirozga olib kelasiz o‘zingizning mamlakatingizni. Lekin o‘zingizning manfaatlaringizni o‘ylab va boshqalarni ham manfaatini hisobga olib siyosatni olib borsangiz, hech qachon hech kimdan qo‘rqmaslik kerak, hech kimdan shubhalanmaslik kerak. Ham Rossiya, ham Xitoy bilan hamkorlikda ishlash kerak. Hindiston bilan hamkorlik qilish kerak. Bizni Hindistonda juda hurmat qilishadi. Bunday hurmat hammaga ham nasib etmaydi. Bizning siyosatimizning eng murakkab tomoni - Afg‘oniston. Afg‘onistondagi muammolarni hal qilish kerak. Lekin zo‘ravonlik emas, tinchlik yo‘li bilan hal qilish kerak. 2. Hozir matbuotga qarasangiz, juda ko‘p Islom dinini kamsitadigan kuchlar paydo bo‘ldi. Masalan, Muhammad Payg‘ambarni karikatura qilishdi Gollandiyada. Yana bir misol - Amerikada hozir 1 million musulmon bor. Hozir musulmonlarning soni 1 million bo‘ldi. Amerikada 27 ta din bo‘lib, ulardan hozir eng nufuzlisi Islom dini bo‘layapti. Albatta, bu G‘arbda ba‘zi odamlarga yoqmayapti. Musulmonlarni terrorist, deyishadi, qotil, deyishadi yoki jihod... Juda ko‘p odamlar mana shunday qoralab yuripti. Shundan aytishayapti - Islom dini bilan xristianlik o‘rtasida urush bo‘ladi. Men bunga ishonmayman. Albatta, dunyoda mana shunaqa "isyonchilar" juda ko‘p. Lekin, boshqa tomondan to‘g‘ri o‘ylaydigan odamlar ham bor. 3. Birorta da‘vogarni ham qo‘llamayman.

Bahodir Usmon, AQSh: Hurmatli Professor, Turkiston legioni haqida biron bir maqola yoki kitob yozishga uringanmisiz? Men o'zim Sovet davrida o'qiganman va legion tarkibida jang qilgan Turkistonliklarni vatan hoyini deb o'rgatgan. Hozir esa, ularni qahramon deb, uni ustiga ustak - kinolar ishlanypdi. Bunga tarihshunos olim bo'la qanday qaraysiz? Aslida kim to'gri? Hurmat ila, Bahodir.

Goga Hidoyatov: Bahodirjon, "Turkiston Legioni" va "Turkiston qo‘mitasi" to‘g‘risida ko‘p manba va adabiyot bilan tanishib chiqqandim o‘z vaqtida. Masalan, 1964 yilda bir kitobim chiqqandi. O‘sha kimtobimda bir bob ularga bag‘ishlagandim. 1990 yilda men Bonn shahrida ularning boshliqlaridan biri bo‘lgan doktor Boymirza Hayit bilan uchrashgandim. Men Bonnda bir konferentsiyada ishtirok etgandim. Boymirza Hayit nomimni gazetlar orqali bilib Kyolndan Bonnga keladi va meni uylariga Kyolnga olib ketadilar. Bir kecha qizg‘in suhbat bo‘ldi. Lekin birorta bir umumiy xulosaga kelisha olmadik. Asir bo‘lish xiyonat emas. Urushda shunday vaziyatlar bo‘ladi - kurashni davom ettirish befoyda. Faqat bir tanlash qoladi - yo o‘lish, yo qolish. Hech kim bekor o‘lishni istamaydi. Shuning uchun ularning taslim bo‘lishi tabiiy edi. Bu ayb emas. Lekin asirga tushgandan keyin qo‘liga qurol olib va Vataniga qarshi kurashni davom ettirishning nomi xiyonat. Undan tashqari, yana bir muammo bor: Bu urush fashizmga qarshi maxsus urush edi. Xalqaro sudlar fashizm tashkilotlarini jinoiy deb baholashdi. Va ular bilan birga "Turkiston Legioni" ham fashist tashkilotlari qatoriga kiritilgan edi. Qani o‘zingiz o‘ylab ko‘ring: bularni qanday qahramon deb atash mumkin? Bular Ikkinchi Jahon urushida fashizmning tomonida bo‘lgan edilar. Fashizmning himoyachilari deb hisoblash mumkin. Fashizmni insoniyat hech qachon kechirmaydi va uning jinoyatlarini hech qachon unutmaydi. Mana Bahodirjon, Sizga javobim. Vatanni sotish mumkin, lekin sotib olish mumkin emas. Vatan muqaddas, eng aziz narsa hayotda.

Farhod, O'zbekiston: Assalomu alaykum, hurmatli Goga Abrorovich. Sizga savolim: qizlaringizning oppozitsiyadagi faoliyatiga qanday qaraysiz va aynan qizlaringiz faoliyati tufayli, to'g'riro'g'i ulardan birining qamalishi tufayli sizni Jahon Iqtisodiyoti va Diplomatiya Universitetida dars berishdan chetlatilgan deyishadi, shu taxminlarga ham oydinlik kiritsangiz. Rahmat.

Goga Hidoyatov: Bu qiziqarli savol. Chunki juda ko‘p odamlarni qiziqtiradi bu. Shuni aytish kerakki, qizlarim voyaga yetgan. Biri 44 yoshga kirgan, ikkinchisi 40 da. Shuning uchun barcha ishlarga, menimcha, o‘zlari javobgardir. Lekin men ularning faoliyatiga hech to‘sqinlik qilmaganman. Ular - yangi avlod. Yangi avlodning yangi talablari, yangi dunyoqarashlari bo‘ladi. Ular so‘z erkinligini talab qilishadi. Katta qizim Nigoraxon "Ozod dehqonlar" partiyasini tashkil qilgan edi. Buning nimasi yomon edi? Faqat dehqonlarga yordam bermoqchi edi. Qo‘lidan kelgancha, albatta. Kichik qizim "Buyuk siymolar" tashkilotini tashkil qilgan edi. Albatta, bizning ba‘zi tadbirkorlar moliya tomonidan, qonun tomonidan hali tajribasizlar. Shuning uchun ko‘p kamchiliklar bo‘lishi mumkin. Qizimning ishlarida ham kamchiliklar bor edi. Shuning uchun jinoiy ishni ochishning siyosatga hech aloqasi yo‘q edi. Unga qamoq jazosi belgilashdi. Lekin prokuror unga qattiq jazo belgilanipti, deb, yosh bolalari borligini aytib, e‘tiroz yozganidan keyin jazoni shartli jazoga almashtirishdi. Hozir uyda. Mening hayotimga qizlarimning faoliyati ta‘sir etmadi. 2005 yilda men 75 yoshga kirgan edim. Ishga borish qiyin bo‘lib qoldi. Keyin tikka turib, bir yarim soat gapirish ham 75 yoshda juda qiyin bo‘ladi. Shuning uchun men iltimos qildim professorlik lavozimidan meni ozod qilishlarini. Hozir mening o‘rnimda ikki kishi ishlayapti, ikkita iste‘dodli, yosh domlalar. Yomonmi? Yaxshi. Har bir odam o‘z vaqtini bilishi kerak. Men uyda o‘tirib ikkita darslik yozdim. Maqolalar yozib o‘tiribman, internet bilan shug‘ullandim. Hayotning yangi sifati boshlandi. Men o‘zim 70 yoshimda ketmoqchi edim. Lekin rektor mendan iltimos qilgandi: "yana biroz ishlab bering. O‘zingizga yordamchilarni tayyorlab bering". Shuning uchun buni qizlarimning ishlariga hech aloqasi yo‘q.

Muxlis, Japan: Men kuni kecha bir odam bilan tanishganimda "ha siz haligi Turon mamlakati bo'lmish O'zbekistondanmisiz, avval Amir Temur davlati o'sha yerda bo'lgan-a?" deb qoldi. Men ha dedim. Shu bilan suhbat qizib Amir Temur hayoti va uning qilgan ishlari haqida bo'ldi. Gap asosan Amir Temurga nisbatan salbiy fikr bilan chiqdi. Ijobiylari ham bo'ldi, ammo menga ta'sir qilgani, O'zbekistonda ta'lim olgan davrimizda bobomiz Amir Temur haqida men eshitgan salbiy tarixiy asoslarni o'rgatishmagani bo'ldi. Ya'ni Amir Temur Bag'dodga hujum qilib o'sha yerda Islom xalifasini juda achinarli ahvolda qatl qildirtirgan ekan. Men bu haqda umuman eshitmagan edim, balki ijobiy Islomga o'z hissasini qo'shgan yetuk namoyonda deb bilar edim. Nahotki Amir Temur xalifani qatl qilgan bo'lsa?

Goga Hidoyatov: Bu bo‘hton gap. Bag‘dod xalifaligining tor-mor etilishi 1258 yilda bo‘lgan edi. Xulaguxon boshchiligida mongollar kelib, Bag‘dod xalifaligini tor-mor etgan edi. Lekin, ma‘lumki, Amir Temur 1336 yilda tug‘ilgan. Amir Temur tug‘ilishidan 78 yil ilgari Bag‘dod xalifaligi yemirilgan edi. Har bir tarixiy shaxsning dushmanlari va muxlislari bo‘ladi. Tarixiy shaxslar haqida har xil gaplarni uchratish mumkin. Amir Temurni Osiyo mamlakatlarida faqat Buyuk Amir Temur deb atashadi. Pokistondagi Mo‘lton shahri yonida ikki shahar bor. Biri Mironshoh, ikkinchisi Umarshoh. Ular Amir Temurning o‘g‘illari. Haligacha ularni u yerda e‘zozlashadi. Shuni qayd etish kerakki, 1996 yil YuNESKO Amir Temurning faoliyatini har tomonlama o‘rganib, Parijda nufuzli anjumanda uning tug‘ilgan kunini tantanali ravishda o‘tkazgan. Bunday tantana bekor o‘tkazilmaydi, deb o‘ylayman. Jahon jamoatchiligi Amir Temur faoliyatiga juda ijobiy qaraydi. Albatta, kamchiliklar ham bo‘lishi mumkin. Lekin asosan, ijobiy.

Joziba Kesh, UK: O'zbekiston oliy o'quv yurtlari talabalari uchun yaratgan darsliklaringiz xususida, ayniqsa, ularda uchraydigan faktlar chalkashligi va xatoligi haqida o'zingizdan eshitsam degandim. Bu mening shaxsiy fikrim emas, tarixchi mutaxassislarning e'tirofi bo'lgan. Hatto, Goga Hidoyatov tarixdagi ba'zi voqealarni siyosat va zamon nuqtai nazaridan kelib chiqib bitgan degan fikrlarga ko'p guvoh bo'lganman. Boshqa bir savolim shundan iboratki, Olim sifatida ilmiy-badiiy, adabiy manbalarda Markaziy Osiyo, xususan O'zbekiston tarixi qay darajada haqqoniy aks ettirilgan deb bilasiz? Javobingiz uchun tashakkur.

Goga Hidoyatov: Aziz Jozibaxon. Men shaxsan o‘zim kitoblarimda faktlar chalkashligi va xatoligi haqidagi gaplarni endi Sizdan eshitayapman. Siz menga birinchi bo‘lib bu gaplarni izhor etdingiz. Rahmat. Chunki har bir tanqidiy gaplardan muallif xulosa chiqarishi kerak. Lekin o‘zimning bir savoli bor: o‘zingiz mening asarlarimni o‘qiganmisiz? O‘zingiz xatolarim va chalkashganimni aniq ko‘rsata olasizmi? Men olim sifatida Moskva universiteti va Oksford universitetida ta‘lim olganman. Ular tarixchilar uchun buyuk ibratli maktablar deb hisoblanadi. Shu sabab har bir voqea yoki jarayon to‘g‘risida yozishdan oldin sinchiklab, har tomonlama yorganib chiqaman. Tarix - ko‘p qirrali fan. Har bir faktni har xil baholash mumkin. Shuning uchun tarix san‘atga o‘xshab ketadi. Matematikada hamma faktlar aniq. Ikkiga ikki - to‘rt. Bas. Bu aniq, boshqa natija bo‘lishi mumkin emas. Tarixchining oldida hamisha ikkita savol bor: birinchidan - tarixni nima uchun yozish kerak? Nima uchun? Ikkinchidan - tarixni qanday yozish kerak? Bu yerda fikrlar, andozalar, g‘oyalar bo‘linib ketadi. Bir hodisa to‘g‘risida manbalarda har xil fikr ko‘rish mumkin. Masalan, Hamza teatrida bir spektakl bor edi: "Boy ila xizmatchi". Qahramon G‘ofurni sudga olib kelgandan keyin qozi so‘raydi: "G‘ofur o‘g‘rimi, to‘g‘rimi?" Bir tomon "o‘g‘ri", deb qichqiradi, boshqa tomon "to‘g‘ri", deb qichqiradi. Tarixiy asarlarda xuddi shunday vaziyat. Yana bir misol: Londonda 1964 yilda men yapon rejissyori Akira Kurosavaning "Rasyomon" deb nomlangan filmini ko‘rgan edim. Juda katta ta‘sir qilgan edi menga. Kinoda sudda o‘z ko‘zi bilan bevosita ko‘rgan guvohlarni olib kelib, ularni so‘roq qilishadi. O‘nta guvoh o‘zining ko‘zlari bilan ko‘rganlarini gapiradi-ku, o‘ntasi o‘nta manzarani tasvirlab beradi. Tarixda ham o‘nta muallif bir hodisa to‘g‘risida har xil baho berishi mumkin. Bu tabiiy. O‘zbekiston tarixining hali mingdan biri ham o‘rganib chiqilmagan. Tarixchilarimizning eng katta kamchiligi chet tillarni bilmasligi. 1980 yillarda respublikamizda yuzta tarix fanlari doktori mavjud edi. Lekin ulardan to‘qson bittasi faqat kommunistik partiya tantanalari bilan va sotsializm davri qurilishi bilan shug‘ullanishardi. Umumiy tarixdan faqat besh doktor bor edi. Hozir tarixchilarimizning oldida juda muqaddas burch - jonajon Vatanimizning tarixini tiklash, xalqda milliy g‘ururni ko‘tarish, vatanparvarlik tuyg‘usini kuchaytirish va jahon miqyosida respublikamizni obro‘yini ko‘tarish. Mana bizning asosiy burchimiz. Tarix millatning bebaho xazinasidir. Shuning uchun tarixchi o‘zining buyuk mas‘uliyatini tushunishi kerak. Tarixni ertaklar va afsonalarga aylantirish noto‘g‘ri bo‘ladi. Ba‘zi tarix kitoblarni o‘qisangiz, xuddi yoshligimizda eshitgan afsonalar esimga keladi: "bir bor ekan, bir yo‘q ekan. G‘oz karnaychi bo‘lgan, o‘rdak surnaychi bo‘lgan va hokazo". Bunaqa tarix go‘dak bolalarning allalariga aylanib ketishi mumkin. Tarix aniq, xolis, axloqiy tomondan va haqqoniy bo‘lishi kerak. Hozir shunday tarixchilar vujudga keldiki, ikkiyuzlamachi. Kecha Sovet davrini, Sovet hokimiyatini ofarin, deb yurgan bo‘lsa, endi hozir uni yomon deyishadi: "O‘zbekiston qashshoq bo‘lgan, butun bizni ezgan, bizning barcha mulkimizni olib qo‘ygan". Endi yangi davr yangi afsonalari, yangi ofarinlar. Bunday tarixchilarda na tuturuq, na mas‘uliyat bor. Ular kungaboqarga o‘xshab ketishadi, quyosh qaysi tomonga burilsa, o‘sha tomonga burilishadi. Bunday tarixchilardan Xudo saqlasin. Tarix fanini soxtalashtirish mumkin. Xato faktlar chalkashliklari shunday "besprintsipniy" odamlardan chiqadi. Jozibaxon, Sizdan bir iltimos. Yana yozadigan bo‘lsangiz, bironta asarimdan chalkashtirilgan faktlar va xatolarni keltirsangiz. Bu o‘zim uchun, mening ijodim uchun betakror bir yordam bo‘lur edi. 2. Shuni aytishni istardimki, hali ish ko‘p. Manbalar hali ochilmagan. Chet ellarda, ayniqsa, Angliya va Amerikada bizning tariximizni bizdan yaxshiroq bilishadi. Ular buning ustida ko‘p ishlashadi. Masalan, Stendford universitetida bo‘lganimda, u yerdagi Guvr institutining arxivlarini ko‘rsangiz... Og‘zim ochilib qoldi. Shundoq manbalar, shundoq faktlar keltirilgan. O‘zimiz hech qachon buni na ko‘rganmiz, na eshitganmiz.

Odiljon Maxdumiy, O'sh, Qirg'iziston: Muhtaram Goga Abrorovich. 1.Sizning ota-onangiz, buyuk insonlar Abror Hidoyatov va Sora Eshonto'raevalar bir umr faoliyat ko'rsatgan teatrdan, o'zbek teatr san'atini asoschilaridan biri bo'lgan Hamza Hakimzoda Niyoziy nomini olib tashlanishiga qanday qaraysiz? 2.Bobolaringiz, ya'ni Abror Hidoyatovning va Sora Eshonto'raevalarning otalari qanday kasb bilan shug'ullanishgan ekanlar. Shu haqda ham aytib o'tsansiz?

Goga Hidoyatov: Hozir bu butun Markaziy Osiyoga umumiy kasal bo‘lib qoldi. Ko‘chalarni, maydonlarni, rayonlarni o‘zgartirishayapti, shaharlarni ham o‘zgartirishayapti. Albatta, bu tabiiy. Ko‘p ko‘chalarning nomlari hozirgi zamonga munosib kelmaydi. Masalan, Toshkentda Ivanov ko‘chasi bor edi, yoki Chervyakov ko‘chasi bor edi. Kim biladi kim bo‘lgan ular? Haligacha hech kim bilmaydi. Lekin boshqa tomondan, bu jarayonni bo‘rttirish kerak emas. Juda ko‘p joylar, ko‘chalar, ko‘p mahallalar eski o‘zlarining nomlarini olayapti. Lekin ba‘zi vaqtda odam bu o‘zgarishlar qanday mantiq yoki qanday tartibda o‘tayotganini tushunmay qoladi. Albatta, men ham tushunmay qoldim - nima uchun O‘zbek akademik teatrining Hamza nomini olib tashlashganiga. Albatta, bu ishlarda xatoliklar ham bo‘lishi mumkin, bo‘rttirishlar ham bo‘lishi mumkin. Lekin bunaqa ishlarni keng jamoatchilik bilan muhokama qilish kerak. Shuning uchun bu yerda ko‘p narsaga tushunish qiyin bo‘ladi. 2. Endi adamlarning otalariga o‘tsak. Adamlarning otalari Hidoyatxo‘ja yirik savdogar bo‘lgan. Qarindoshlarning gaplariga ko‘ra, buvalari XIX asr oxirida Toshkentning bosh qozisi bo‘lib ishlagan ekanlar. Oyimlarning na otasini, na onasini bilishadi. Chunki yetim bo‘lib o‘sganlar. Oilalari nihoyat kambag‘al bo‘lgani uchun oyimlar uch oylik bo‘lganida birovlarning eshigiga tashlab ketishgan edi. O‘shandan oyimlar na otalarini, na onalarini nomlarini bilganlar. Yaqin qarindoshlari ham yo‘q. Men oyimlar to‘g‘risida maqola yozmoqchi bo‘lib qidirganimda birorta qarindosh topolmagandim.

Ziyod: Yurtimiz(Turkiston yoki O'rta Osiyo) tarixiga qarasak Islom rivojlangan davrlarda dunyoda yetakchilik qilgan. Yana yurtimizda Islomni rivojlantirsak yetakchilikni qo'ga olish mumkinmi?

Goga Hidoyatov: Din hech qachon mamlakatni yetakchilikka olib chiqmagan. Din aniq doiralarni, aniq tabaqalarni qo‘lida vosita sifatida nufuzli natijalarga olib kelishi mumkin. Hozir din davlatdan ajratilgan har bir mamlakatda. Siyosatga aralashmaydi. Dunyoning idoralaridan uzoqlashtirilgan. Hozirgi zamonda jahon aholisining faqat 19 foizi Islom dinining tarafdori. Xristian dinida 33 foiz. Bular qanday qilib yetakchi bo‘lishi mumkin?

Julqunboy, Toshkent, O'zbekiston: Assalom alaykum. Domla, har bir bo'lajak diplomat o'qishi va uqishi kerak bo'lgan 3'ta kitob/darslik tavsiya eta olasizmi(o'zbek, rus, ingliz yoki frantsuz tilida)?

Goga Hidoyatov: Birinchidan, mening kitobimni o‘qishingiz mumkin. Nomi "Diplomatiya asoslari". Uni hozir bizning Diplomatiya universitetimizda darslik sifatida ishlatishadi. Rus tilida "Osnovy diplomatii". 2002 yilda chiqqan. Ikkinchidan, mening 2004 yilda chiqqan "Diplomatiya tarixi" kitobimni o‘qishingiz mumkin. Bu kitob ham Diplomatiya universitetida darslik sifatida ishlatilayapti. Bu qadimgi zamondan to XX asrgacha bo‘lgan diplomatiya tarixini o‘z ichiga olgan. Va bundan tashqari, ilgari Moskvada chiqqan "Istoriya diplomatii" degan 5 jildlik kitob bor. Lekin u ko‘proq kommunist mafkurasining asosida yozilgan. Shuning uchun uni ehtiyotkorlik bilan o‘qish kerak.

Jim Carry, NY, USA: Hurmatli Goga Hidoyatovga savollarim quyidagicha: 1. O'zbek halqi tarihi, Turkiy halqlarining (Chag'atoy, Qipchok va Og'uz) tarihi sizningcha O'zbekistonda qanchalik yetarlicha organilgan va oqitilmoqda? 2. Turkiy halqlarinining bir biri bilan borish-kelishta sizningcha nima tosqinlik qilmoqda? Javoblaringiz uchun rahmat.

Goga Hidoyatov: Savol tabiiy, asoslangan. Chunki turkiy xalqlarning tarixini biz hali juda yuzaki o‘rganganmiz. Chunki Sovet davrida eng og‘ir jinoyat "panturkizm" edi. Agar turklarning tarixini o‘rganadigan bo‘lsangiz, turklarni sal maqtab chiqadigan bo‘lsangiz, turklarning merosini sal kattaroq ko‘rsatadigan bo‘lsangiz, bu "panturkizm", deb ko‘rilardi. "Panturkizm"da aybdor deb topilganlarga faqat otish hukmi bor edi. Shuning uchun hech kim ilgari bu bilan shug‘ullanmagan edi. Endi qarasangiz, butun Markaziy Osiyo turkiy xalqlar. Hozir turkiy xalqlar 150 millionga yaqin. Albatta, ular har xil yo‘llar bilan rivojlanib ketgan. Mana masalan, Turkiya. Turkiya 1922 yilda suveren, mustaqil bo‘lgan davlat. Lekin Turkiyaning iqtisodiy tarafdan rivojlanishi noto‘g‘ri bo‘lgan. Ular ko‘proq G‘arbga berilib, G‘arbning bir viloyatiga aylanib ketdi. Hozir Turkiyaning 70 foiz aholisi savodli. Endi uyg‘urlarni aytsak, boshqirdlar bor... Tatarlar, ozarbayjonlar, Eronda ham turkiylar bor. Markaziy Osiyo, Afg‘oniston shimolidagi o‘zbeklar... Bularni o‘rganish kelajakning ishi. Albatta, turklar bilan bizning munosabatlarimizni kengaytirish kerak. Va turkiy xalqlar orasida iqtisodiy, madaniy aloqalarni rivojlantirish kerak.

Fotih Jalilov, Chilonzor, O'zbekiston: Domla, ta'lim sohasida zudlik bilan amalga oshirish kerak bo'lgan 3 ta reforma qaysi? Nimaga?

Goga Hidoyatov: Men bunday uchta islohotni bilmayman. Albatta, o‘zgarishlar bo‘lishi kerak. Birinchi navbatda domlalarning saviyasini oshirish kerak. Keyin darsliklarni o‘zgartirish kerak. Har bir sohada darsliklarni butunlay, tub o‘zgartirish kerak. Albattaki, biz kompyuterlarni rivojlantirishimiz kerak. Agar biz kompyuterlarni rivojlantirmasak, orqada qolib ketamiz. Bizning juda iste‘dodli bolalar bor. Juda tez o‘rganishadi. Shuning uchun kompyuter har bir bolaning qo‘lida bo‘lishi kerak.

Asumi, K.S.A: Assalomu aleukum Goga Hidoyatov. Mumkin bolsa sizga bir nechta savollarim bor edi. 1-O'zbeklar qaerddan kelib chiqqan, qaysi irqqa mansub? Va'zi millatlar o'zbeklar bizdan chiqqan degan iddaoni qilishadi, shu rostmi? 2-Islom kelishidan oldin o'zbeklar qaysi dinda bo'lishgan?

Goga Hidoyatov: O‘zbek degan nom bizning xalqimizda 1325 yilda paydo bo‘ladi. Oltin O‘rdaning O‘zbekxon degan xoni Islom dinini qabul qilib, o‘zining Dashti Qipchoqdagi Oltin O‘rdaga qarashli butun yerlarini, butun hududlarini "Davlati O‘zbek" deb qo‘ygan. Demak, o‘zbek degan nom 1325 yildan boshlanadi. O‘shandan keyin bir qancha odamlar, bir nechta qabilalar Oltin O‘rdadan ketib, janubga yo‘l olishadi. Ularni Zangi Ota degan bir alloma olib keladi. Yo‘ldan ularning kimligini so‘rashganida, "biz O‘zbekxonning odamlarimiz, biz o‘zbeklar", deb atashgan. Lekin o‘zbeklar bundan oldin ham yashagan. Agar qadimgi turkiy tillardagi atamalarni olib qarasangiz, hech farqi yo‘q hozirgi o‘zbek tilidan. Masalan, qurt degan so‘z. Mergan, ot, degan so‘zlar. Yoki "qishloq" so‘zi. Qishda yashaydigan joy. Bu II asrda paydo bo‘lgan so‘z. "Yayloq" - yozda yashaydigan joy. O‘zbeklarning tarixi juda qadimgi zamonlar, miloddan avvalgi III-IV asrlardan boshlangan, lekin etnonim - xalqning nomi sal kechroq paydo bo‘lgan. Rasman atalish 1325 yildan, lekin Xorazmshohlarni olsangiz, Jaloliddin Manguberdi, Mahmud Alavuddinlarni olsangiz - ular hammasi o‘zbeklar edi. Yoki Qoraxoniylar davrini oling. Bu XI asr. Qoraxoniylar davrida bizning tilimiz paydo bo‘lgan. Chig‘iliy, to‘qsiy, qarluq, uyg‘ur deb atalgan to‘rt qabilada o‘zbek tili paydo bo‘ladi. Demak, buni hali o‘rganish kerak. 2. Bu yerda dinlar juda ko‘p edi. Zardo‘shtiylik, otashparastlik ham bor edi, xristianlik ham, butga sig‘inish, buddistlik ham bor edi. Vizantiyadan kelgan dinlar, O‘rta Sharqdan kelgan dinlar bor edi. Shuning uchun Islom dinigacha bu yerda bitta din hukmron bo‘lgan deb bo‘lmaydi. VIII asrda bu yerga Islom dini keladi. Lekin Islom dinining xalqqa tarqashi murakkab kechadi. Katta kurashlar bilan o‘tadi. Masalan, Muqannaning qo‘zg‘oloni. Bu arablarning ishg‘oliga, hujumiga qarshi bo‘lgan edi. Lekin X asrdan - Somoniylar, Qoraxoniylar hukmronligidan boshlab, Islom dini xalq orasida keng tarqaladi.

BBC O‘zbek xizmati bilan Whatsapp, Telegram va Viber orqali bog‘lanishni istasangiz, telefonimiz: +44 78-58-86-00-02.

TELEGRAMDA ESA kanalimiz -telegram.me/bbcuzbek yoki BBCUZBEK

Instagram - BBC UZBEK

Twitter - BBC UZBEK

Odnoklassniki - BBC UZBEK

Facebook - BBC UZBEK

Google+ - BBC UZBEK

YouTube - BBCUZBEK (https://www.youtube.com/user/bbcuzbek)

Skype - bbcuzbekradio

Bu mavzuda batafsilroq