Ўзбекистон демократияга борувчи йўлнинг қайси бекатида?

Ўзбекистон мустақил деб эълон қилинганининг 20 йиллиги муносабати билан Тошкентда бўлиб ўтган тантаналарда мамлакат Президенти Ислом Каримов анъанавий равишда нутқ сўзлаган.

73 яшар давлат раҳбари қарсаклар билан қаршиланган нутқида, одатдагидек, Ўзбекистон ўзнинг 20 йиллик ҳукмронлиги остида эришган ютуқларини, ўз таъбирида, "эски мустабид тузум асоратлари ва занжирларига" қарама-қарши манзарадек кўрсатишга уринган.

"Иқтисод Совет Иттифоқи даврида мутлақ пахта яккаҳокимлигига асосланганди", дейди Каримов жаноблари, бироқ мазкур ҳолат бугун ҳам давом этаётгани ва унда мажбурий болалар меҳнати каттароқ рол ўйнаётганига тўхталмайди.

Жаноб Каримов охирги беш йил ичида Ялпи Ички Маҳсулот 8 фоизга ошганини билдиради, аммо нон қидириб, хорижга иш илинжида кетган миллионлаб ўзбекистонликларнинг бу кўрсаткичдаги қанча улуши борлигига ҳам тўхталмайди.

Президент мамлакат ҳаётининг "барча жабҳаларини демократик янгилаш, либераллаштириш ва модернизация қилиш" энг мақбул йўли эканини айтади, лекин демократиянинг энг устивор қадриятлари бўлган сўз эркинлиги ва ҳурфикрлилик қай аҳволда эканини эслатмайди.

Айни пайтда жаноб Каримов ўзи танлаган тараққиётнинг "ўзбек модели" ҳали ҳам ҳақ йўл эканини урғулайди. Хўш, "ўзбек модели" ўзи нима? Би-би-си ушбу савол билан Лондондаги Африка ва Шарқ тадқиқотлари университети профессори Ширин Акинерга мурожаат қилган:

Ширин Акинер: Мен аввало Ўзбекистон халқини мустақилликнинг 20 йиллиги билан табрикламоқчиман. Бу йирик воқеа. "Ўзбек модели" деганда, мен учун ажралиб турадиган бир нарса иқтисодни, ва айниқса, инфратизилмани ривожлантиришга бўлган эътибордир. Бунга одатда кўп эътибор берилмайди, лекин у мамлакат келажаги учун ўта муҳим. Менимча, Ўзбекистон келгуси қадамлар учун яхши база яратган. Сиёсий томонига келсак, ўзгаришлар, ислоҳотлар қилинган, лекин бу секин юз берадиган жараён, унга вақт керак ва у нимага етаклашини босқичма-босқич кўриб борамиз.

Би-би-си: Президент Каримов ҳам ислоҳотлар бўлаётганини, бироқ 20 йил кичик муддат эканини айтди. У, жумладан, Ўзбекистон ўз олдига демократик давлат ва фуқаролик жамиятини яратиш мақсадини қўйганини билдирди. Аммо, бу мақсадга етиш йўлида қандай босқичдамиз? Ҳали ҳам фуқаролик жамиятига қараб кетаяпмизми? Чунки, ҳозирда бизда на мухолиф партиялар, на эркин матбуот бор ва жуда кам ноҳукумат ташкилотлар амал қилади.

Фото муаллифлик ҳуқуқи none
Image caption Каримов жанобларининг нутқи доимгидек қарсаклар билан кутиб олинган

Ширин Акинер: Менимча, фуқаролик жамияти терминини жуда эҳтиёткорлик билан таҳлил қилиш керак. У 20 йилча аввал жуда кўп ишлатиладиган терминга айланди. Ундан олдин у кам ишлатилган, анча аввалроқ Карл Маркс ё Антонио Грамши тадқиқотларида тилга олинган. Сиз уни ҳукуматга қарши мухолифатнинг бўлиши, актив, пассив, ё баралла гапирадиган оппозиция бўлиши, умуман, ҳукуматни танқид қила оладиган идоралар бўлиши ҳақида гапираяпсиз. Агар фуқаролик жамиятига кенгроқ, яъни фуқаровий фаолият сифатида қарайдиган бўлсак, менимча, Ўзбекистонда жуда бой фуқаровий фаолият мавжуд. Менимча, у ерда кўпчилик одамлар, айниқса Ғарбда ўқиб келган одамлар бу фаолиятдан бехабарлар ёки уни менсимайдилар. Агар ривожланган мамлакатларга қарасангиз айнан фуқаровий фаолиятнинг барбод бўлганини кўрасиз, масалан британ бош вазири "синган жамият" ҳақида гапираяпти. Ўйлашимча, Ўзбекистонда баъзи гуруҳлар ўзбек жамиятининг аҳамиятини камситишга уринадилар.

Би-би-си: Сиз қандай фуқаровий фаолиятни кўраяпсиз Ўзбекистонда?

Ширин Акинер: Мен Ўзбекистонда мавжуд бўлган жуда кучли жамоа ва бирдамлик ҳиссини фуқаровий фаолият деб кўраман. Бу маҳаллалардан бошланади, ҳашар, гап ва бошқа бирлашмалар билан давом этади. Улар муҳим эмас деб ўйлашингиз мумкин, лекин айнан шу бирлашмалар инсонларни яқинлаштириб, жамоаларни бир-бирига боғлайди. Ундан ташқари, Ўзбекистонда мана 20 йил ўтиб динга кўрсатилаётган ҳурмат жуда муҳимдир. Дин жамиятга ахлоқий асос беради, у инсонда виждон ва масъулият ҳиссини уйғотади. Менимча, бу нарсалар қадрланиши керак. Мен Ғарб маданиятларига қараганда кўп яхши нарсаларни кўраман, аммо айни дамда жуда кўп йирик муаммоларга ҳам дуч келаман.

Би-би-си: Динга ҳурмат деяпсиз. Лекин Ўзбекистонда диний эркинлик жуда чекланган, жуда кўп минглаб диний маҳбуслар қамоқларда ётибди. Дин ва эътиқодни ҳукумат қаттиқ назорат қилади. Ўзбекистон бу йил, бошқа қўшниларидан фарқли ўлароқ, амнистия ҳам эълон қилмади ва ҳеч бир маҳбус авф этилмади. Сиз динга ҳурмат деганда нимани назарда тутаяпсиз?

Ширин Акинер: Ўйлашимча, дин тарихда ҳар доим, ҳар бир мамлакатда мураккаб масала бўлиб келган. Менимча, дин қандай бўлиши кераклигини бошқаларга мажбурлаб кўрсатмоқчи бўлганлар ҳар доим ҳам мавжуд бўлган. Ўзбекистонда ҳам бу нозик масала эканига мен ҳайрон бўлмайман. Агар марказий осиёга қарайдиган бўлсангиз, диний экстремизм йирик муаммо бўлиб келган. Мен ҳеч кимни айбламоқчи эмасман, чунки биров учун маъқул бўлган нарса, бошқа киши учун номақбул бўлиши мумкин. Лекин, қўшни давлатларга қарайдиган бўлсангиз, дин икки маъноли ролни ўйнаган, у ижобий рол ҳам ўйнаган ва айни дамда кўп қон тўкилишига сабаб бўлган. Шундай экан, ўзбек ҳукумати жуда эҳтиёткорона амал қилишига ва аввалдан мавжуд бўлган йирик динларга устивор ўрин бериб, янги ноанъанавий оқимлардан ташвишланишига мен ҳайрон бўлмайман.

Фото муаллифлик ҳуқуқи none
Image caption Ширин Акинер:Мен ўзбекларни жуда ҳурмат қиламан, лекин улар бошқа халқлар юз тутаётган мушкулотлардан ҳоли бўлишлари керак деб ўйламайман

Би-би-си: Сиз аввалроқ "ўзбек модели" ҳақида гапирганда, иқтисод ва инфратизилмага эътибор ҳақида гапирдингиз. Инфратизилма шўролар қулаганидан кейин ночор аҳволга келгани айтилади. Ўзбекистонда норасмий кўрсаткичларга кўра, ишсизлик жуда юқори даражада, миллионлаб одамлар Россия ва Қозоғистонда пул топишга мажбур. Президент Каримов буларни ўз нутқида тилга олмади. У кўриб кўрмасликка олаяптими?

Ширин Акинер: Бу ерда бир неча масалаларни кўтараяпсиз. Аввало, инфратизилмага келсак, сиз охирги марта у ерда қачон бўлганингизни билмадим-у, мен бир неча ой олдин машинада мамлакатнинг кўп жойларини босиб ўтдим. Йўллар мисли кўрилмаган даражада тарзда яхшиланган. Ҳаммаси ҳам ажойиб эмас, лекин кўпи жуда яхши. Узоқ масофали темир йўллари ҳам ривожланмоқда. Мактаблар, коллежлар, кутубхоналар қурилмоқда. Албатта, ҳаммаси ажойиб эмас, лекин унутманг, Ўзбекистон бадавлат мамлакат эмас. Муҳожир ишчиларга келсак, тарихда жуда кўп одамлар иш излаб бошқа юртга кетган, бу Оврўпо учун ҳам одатий ҳол. Бунинг ҳеч ғайриоддий жойи йўқ мен учун. Улар бошқа юртга кетиб, ҳунар ўрганса, пул жўнатса ва қайтиб келса, бу ажойиб нарса.

Би-би-си: Лекин, сиз ўзбекларни яхши биламан деяпсиз. Ўзбеклар йиллаб оиласидан йироқда бўлишни хуш кўрадиган халқ эмас. Биз суҳбатлашган муҳожирлар 7-8 йиллаб фарзандларини кўришмаган, болалари ҳам ота-онасиз катта бўлишмоқда. Бироқ, улар кетишга мажбур эканларини, чунки Ўзбекистонда мутлақо иш йўқ эканини айтишади. Бутун бошли қишлоқлар эркакларсиз қолишган.

Ширин Акинер: Бу фожиа, албатта, тўғри. Лекин, бу - замонавий дунёдаги воқеълик. Жаҳонга боқинг, деярли ҳар бир мамлакатда ишсизлик юқори даражада. Баъзи давлатларда одамлар уйларида ўтириб, давлатдан пул олиб ўтиришади ва ишлашмайди. Бу яхши усул дейиш мумкин, лекин у бошқа турдаги муаммоларга етаклайди. Бошқа юртга бориб ишлаш ҳаётингда юз бериши мумкин бўлган энг ёмон нарса деб ўйламайман. У юз тутишингиз зарур бўлган воқеълик. Бутун жаҳонда шундай. Мен ўзбекларни жуда ҳурмат қиламан, лекин улар бошқа халқлар юз тутаётган мушкулотлардан ҳоли бўлишлари керак деб ўйламайман.