Ғарбу Шарқ: Соменинг ўйлари

“Миллатлараро тотувлик ва динлараро бағрикенглик миллий мафкурамизнинг тамал тамойилларидан бўлиб, ... Ғарб маданиятига хос бузғунчи иллатлар миллий маънавиятимиз ва маданиятимизга таҳдид солмоқда, ёшларимизни уларнинг салбий таъсиридан асраш бугунги куннинг муҳим масалаларидандир. ...Плюрализм миллий ғоямизнинг асосларидандир. ... Бизда азалдан жамоавийлик кайфияти кучли ривожланган. ... Индивидуалистик ҳаёт тарзи маданиятимизга ёт. ... Биз шарқмиз. ... Ғарб... таҳдид....

Нотиқ ибн Нотиқ

Буржуа маданиятига хос қусурлар... таҳдид... Социализм авволо жамоавийлик ва мулкий муштаракликдир... индивидуализм эса... Капитализм... реакцион кучлар...

Абу Нотиқ аш-Шуравий

Тарғибот ўз номи билан тарғибот, илмий мунозара эмас. Тарғиботчига чуқур мулоҳаза талаб қилувчи саволларни беришга ҳожат йўқ, албатта. У шунчаки бир корпоратив ёки партиявий манфаатларга хизмат қилади, холос. (Демагогия миллат танламайди, у ҳар ерда ҳозиру нозир.) Бироқ масала миллат маънавияти, мафкураси устида бўлса, эътибор бермай иложимиз йўқ. Биз тарғиботчилар ўзлари тўғри деб билган нарсани эмас, тирикчилик важидан гапириши керак бўлган гапларни айтаётир, демоқчи эмасмиз. Шундай бўлса-да баъзан нутқимизда мантиқий изчилликнинг йўқлиги, ҳиссиётга берилиб келганини қайтармай гапиравериш, дунёни эскича асосда қутбларга ажратиб (биз ва улар, оқ ва қора, яхши ва ёмон), тасвирлаш ҳоллари учраб туришини инкор этиб ҳам бўлмайди. Пухта назарий таҳлилга таянмаган ғоя, гарчанд таъсирли сўзлар билан ифодаланса-да, ижтимоий ўзгаришларга мослашолмай кўпикдек ёрилиб кетади.

Биз бу ўринда миллий мафкурамиздан сўз кетганда бот-бот таъкидланадиган баъзи тушунчаларга диққат қаратишни лозим топдик.

Шарқ ва Ғарб

Инсон зоти табиатан ўзига рақобатчи ахтариш, агар уни тополмаса, тасаввурида гавдалантиришга мойилдек, назаримизда. Ёвуз ва эзгу руҳлар ҳақидаги илк жўн тасаввурлар асрлар давомида шаклан ўзгарса-да, бугунги кунгача етиб келган. Ёвузлик (ёки эзгулик) аввал бошда турли табиат ҳодисалари, сўнгра руҳлар, ҳайвонлар, ўзга қабила ва миллатлар, динлар, давлатлар тимсолида гавдалантирилди. Қарши курашиш учун нимадир борми, демак бахтлимиз. Ҳар ҳолда яшашдан мақсад, маъно бор. Ўзимиздаги қусурлар учун кимдир айбдор бўлиши керакку! Ҳамкорлик, дўстлик, муштаракликдан зерикарлироқ нима бор? Рақибнинг йўқ қилиниши йўлнинг поёни эмас. Биз яна тортишиш учун кимнидир топамиз. Ўртамиздаги “улкан” фарқни рўкач қилиб, у билан ҳам ёқа бўғишамиз. Реал фарқни тополмасак, йўқни бор қилиб кўрсатишга хизмат қилувчи маъносиз тушунчаларни ўйлаб топамиз. Мен “Ер” деб аталмиш космик заррачанинг ўнг томонида яшайман, сен эса чап томонида. Мен билан ёнма-ён яшаётган мана бу ит ҳам менга сендан кўра ўхшашроқ. Чунки у ҳам ўнг томонда яшайди-да!

Шарқ ва Ғарб тушунчалари маданий ўзига хосликдан кўра, географик маконни, жилла қурса, қуёшнинг чиқиш ва ботиш йўналишини англатади. Агарда биз Осиёни Шарқ, Европани Ғарб деб олсак, у ҳолда бу тушунчалар маданиятлардаги ўзига хосликни акс эттира олмайди. Дейлик, европаликларни Осиёга, осиёликларни Европага кўчириб ўтказсак, Шарқ ва Ғарб ўз ўрнида қолади. Демак, Шарқ тушунчаси конфуцийлик, буддавийлик ёки ислом тушунчасининг зарурий бўлаги эмас. У шунчаки динлар, таълимотлар, маданиятларнинг шартли умумлашмаси, холос. Бунда географик макон мазкур умумлашманинг асоси – мезони қилиб олинади. Бироқ бу – ўта заиф мезон.

Шарқ жуда улкан ҳудуд бўлиб, унда шаклланган маданиятлар шу қадар турфа хилки, уларнинг бир қисми ўз қўшнисидан кўра кўпроқ Ғарбдаги қай бир таълимотга менгзайди. Биз Шарқни жамоавийлик, Ғарбни эса индивидуализм ватани дейишга одатланиб қолганмиз. Индивидуал комилликка (жамоавий эмас. Яъни жамият мукаммаллиги ҳар бир алоҳида инсоннинг комиллик даражасига бевосита боғлиқ. Жамият манфаати шахсий манфаатлар йиғиндисидир. Демак, эътибор марказида жамият эмас, шахс туриши лозим) урғу берувчи баъзи бир тасаввуфий тариқатлар ва буддавийлик билан жамоавийликни илгари қўювчи Платон ва Аристотелни назардан четда қолдирамиз. Ислом, конфуцийлик, буддавийлик, синтоизмни Шарқ номи остида бирлаштирамиз-у, ислом дин сифатида шарқдаги синтоизмга эмас, ғарбдаги насронийликка кўпроқ яқинлигини унутамиз. Ҳиндуистлар мурдани ёқиб юборади, насронийлар эса бизда бўлгани каби ерга дафн қилади. Бу ҳам маданиятнинг бир бўлаги. Кўриниб турибдики, “шарқ” ва “ғарб” қабилидаги умумлашмалар эътиборимизни хусусий ҳоллардан чалғитиб, нотўғри хулосаларга етаклайди; маълум маънода тарафкашликка йўл очади. (Европа ва осиёмарказчиликни ёдга олайлик.)

Агар маданиятни бир бутун тизим деб олсак, шарқдаги муайян маданиятнинг баъзи элементлари, ўзининг шарқона “қариндоши”никидан кўра ғарбдаги узоқ маданиятни ёдга солади. Биз Шарқники деб ҳисоблайдиган мистицизи, интуитивизм, иррационализм, синтетик тафаккур ғарбда ҳам, Ғарбники деганимиз рационализм, материализм, индивидуализм шарқда шаклланган таълимотларда ҳам учрашини инкор этолмаймиз. (Пифагоризм, неоплатонизм, пантеистик йўналишдаги таълимотлар Ғарб тафаккурида чуқур из қолдирган. Конфуцийлик ўзининг прагматиклиги ва рационализми билан Ғарбни ёдга солади.) Албатта, улар ғарбдан шарққа, шарқдан ғарбга кўчиб юрган. Бинобарин, маданий тараққиёт узлукли, маҳдуд жараён эмас, балки оқувчан, динамик ўзгаришдир. Шарқ ва Ғарб номи билан қилинган умумлашмалар воқеликни зўрма-зўраки тасвирлайди. Шўро замонида ҳамма нарса материализм ва идеализм, прогрессив ва реакционларга ажратилган бўлса, бугун Шарқ ва Ғарб урф бўлди. Негадир шарқона маданият ҳақида гап кетганда Хоразмий, Фаробий, Беруний, Ибн Сино, Улуғбек, Навоий каби боболаримизни, Конфуций, Лао-цзи, Сакья Муниларни эслаймизу, ғарб маданияти деганда рок қўшиқчилари-ю бесоқолбозларнинг парадлари ҳақида гапирамиз. Нега Платону Аристотел, Дентею Шекспир, Лернардо да Винчию Ньютонларни тилга олмаймиз? Ўтмиш Шарқни замонавий Ғарб билан қиёслаймиз-да, маънавият Шарқда деймиз. Замонавий Шарқ ҳақида ким гапиради? Қолаверса, Фаробий, Ибн Сино, Ғаззолий, Навоий асарларида ғарб файласуфларию олимлари тез-тез тилга олинганига гувоҳ бўламиз. Хитой ёки ҳинд мутафаккирлари (Берунийни ҳисобга олмаганда) деярли эсланмайди. Араб тилига таржима қилинган номусулмон манбаларга диққат қилсак, уларнинг ҳам аксариятини ғарб манбалари ташкил этади. Ғарб ва мусулмон олами ўртасидаги маданий мулоқот етарлича ривож топганини назарда тутсак, “Шарқ ва Ғарб” таснифи маълум бир тарихий даврларга мос келмаслиги кўриниб қолади.

Плюрализмни, толерантликни миллий мафкурамизнинг асослари сирасига киритишга аҳд қилибмизми, қарама-қаршилик, ўзгачалик ҳақидаги тасаввурларимизга эрк бермасдан, ҳамкорлик ва муштараклик борасида ҳам, қайғурсак, қандай бўларкин? Бизнингча, Шарқ ва Ғарб тушунчалари маданий ўзига хосликни ифодалаш учун эмас, географик худудга нисбатан қўлласак, мақсадга мувофиқ бўларди.

Оммавий ва миллий маданият

Халқ оғзаки ижоди намуналари, халқ ўйинлари, томошалар хослар (элита) учунми ёки омма учун? Дейлик, бахши куйлаётган достон омма учунми ёки ҳукмдор табақа учун? “Алпомиш” достони оммавийми ёки миллий? Охирги саволимиз оммавийлик ва миллийликни фарқли хусусият деб билувчининг сўроғидир. Ҳар қандай миллийлик оммавийликдир ва ҳар қандай оммавийлик миллийликдир. (Бир ҳудудда яшовчи бошқа миллат вакиллари орасида ҳам кенг тарқалган нарса оммавий ҳисобланишини ҳисобга олсак, оммавийлик миллийликка нисбатан кенгроқ тушунча. Миллийлик эса унга нисбатан хусусий ҳол ҳисобланади. Демак, миллийлик оммавийликдан ташқарида бўлиши мумкин эмас.) Саноқли кишиларга даҳлдор хусусият миллатники бўлолмагани каби, оммавий ҳам эмас. Бинобарин, “Алпомиш” оммавий маданият намунасидир.

Бугун қаерга боқманг, нимани эшитманг оммавий маданият, унинг миллийликка таҳдиди ҳақида бонг урилмоқда. Бу ҳавотирларга қўшиламиз албатта, бироқ оммавий маданият тушунчаси ножоиз ишлатилаётганини таъкидламоқчимиз. Инглиз тилида popular culture (популярная культура) ва mass culture (массовая культура) фарқланади. Биз “оммавий маданият” деб атайдиган ҳодиса “mass culture”га тўғри келади. “Алпомиш” достони эса “popular culture”дир. “Mass culture”ни “оломон маданияти” ёки “тижорий маданият” шаклида ифодаласак, бизнингча, нисбатан тўғрироқ бўларди. Зеро, тақлид, “юлдуз”лар культи, уларга кўр-кўрона эргашиш, иррационаллик, диднинг кескин тушиши каби белгилар оломонга хосдир. Оммавий маданият миллатнинг ўзига хослиги, турмуш тарзига ҳамоҳанг шаклда тадрижий ривожланса, оломон маданияти миллат танламайди, ҳар қандай ўзига хосликни йўқотиб, корпоратив ва сиёсий манфаатларга хизмат қилади.

Оломон маданиятини ғарб ёки шарққа хос дейиш хато хулосаларга сабаб бўлиши мумкин. Капиталистик иқтисод, унинг қон томири бўлмиш истеъмол маданияти қаердаки ривож топса, у Шарқ бўладими ёки Ғарб ўша ерда оломон маданияти юзага кела бошлайди. Маданият намуналари оммавий ишлаб чиқариш объектига, фойда манбаига айланади. Аста-секин ривожланишга мойил оммавий маданият тўхтовсиз фойда келтира олмайди. Оқибатда у сунъий тарзда тезлаштирилади. Бор салоҳиятини ишга солганда йилда биргина роман ёза оладиган ёзувчи ўнтани қаторлаштириб ташлайди. Шу каби рассомлар, композиторлар, режиссёрлар, қўшиқчилар “маданий” маҳсулотларни бетўхтов чиқара бошлайди. Уларни оммага етказувчилар бундан миллиардлаб фойда олади. Дид оммавий пастлай бошлайди (аниқроғи пастлатилади). Юксак савиядаги асар ҳар куни яратилмайди. Корчаллонларнинг эса кутиб ўтиришга вақтлари йўқ. Вақт – пул. Қолаверса, ёзувчи ҳам инсон, тезроқ ҳаракат қилса, мўмай даромад кўришини билади. Оммавий коммуникация ва ахборот воситалари пайдо бўлмасидан аввал, маданият вакилларининг асосий мижози жамиятнинг нисбатан ўқимишли қатлами эди. Улар ўзларига ҳомий топиш, ёзган асари, басталаган куйини намойиш қилиш учун ўта нозиктаъб аристократларнинг (замонамиз олигархлари ўша аристократларга қанчалик ўхшаркин-а) остонасига бош уриб борган. Бугун эса вазият бунинг мутлақо акси. Энг истеъдодли ижодкор ҳам хатто ўртадан паст дидлилар учун ишлашга мажбур. Оқибатда эса на оммавий, на миллий ва на элитар бўлган, бугун бор эртага йўқ “санъат” асарларини ўзида жамлаган оломон маданияти юзага келади. Кўриниб турибдики, оломон маданиятининг ватани бўлмайди. Шу маънода миллий маданиятимизга таҳдид нафақат четдан келади, айни пайтда у ўз ичимиздан бўй кўрсатиши ҳам мумкин. Зеро қаердаки капиталистик иқтисод, оммавий ишлаб чиқариш ва ривожланган ахборот технологиялари бор экан, ўша ерда оломон маданияти ҳам ҳозиру нозир. Демак, оломон маданияти учун кимнидир айблаб бўлмайди. Бу бутун дунёни қамраган тизимнинг қусуридир. Шунга қарамай, оломон маданияти чуқур илдиз отган ўша ривожланган юртларда ҳам юксак савиядаги санъат асарлари яратилмоқда. Хўш, улар буни қандай эплаяпти? Интернетни танқид қилиш орқалими? Ёки маданият “импорти”га чек қўйиш биланми?

Плюрализм ва миллий мафкура

Мазкур масалани шундай қўяйлик:

Муайян ўзга бир ғояга қарши курашишни ўз олдига вазифа қилиб қўйган ғоя ёки мафкура айни бир пайтда фикрлар ҳилма-ҳиллигини шакллантиришга ҳам муҳим вазифа сифатида қарай оладими? Бошқача айтганда, ўзга ғояга қарши курашиш ва фикрлар ранг-баранглигини ёқлаш бир ғояда бир пайтнинг ўзида мавжуд бўла оладими?

Қўяётганимиз ушбу масала “толерантлик парадокси” деб аталади. Яъни, толерантлик учун курашаётган ғоя, толерантликни инкор этувчи ғояга қарши кураша оладими? Агар курашса, демак толерантликка даъво қилмаса ҳам бўлади. Аксинча бўлса, нотолерантликка йўл очади.

Миллий ғоя ҳақида баҳс кетганда, “ғоявий иммунитет”, “плюрализм”, “бунёдкор ғоя”, “вайронкор ғоя” каби иборалар тез-тез тилга олинади. Миллий ғоя фуқароларда ғоявий иммунитетни шакллантириб, плюрализмга йўл очиши, бунёдкор ғояларни ўзига сингдириб, вайронкор, ёвуз ғояларга қарши жавоб бера олиши ҳақида гапирилади. Хўш, буни амалга ошириш механизмлари қандай. Биз муайян ғояга “ёвуз” тамғасини босишга ошиқиб, шўро замонининг тарафкашлигини давом эттирмаймизми? Албатта, ёвузлик, ёвуз мақсадларга хизмат қилувчи ғоя (бир ғоя бир пайтнинг ўзида ёвуз мақсадга ҳам, эзгу мақсадга ҳам хизмат қилиши мумкин) ва мафкуралар борлигини ақли бошида бўлган кимса инкор этмайди. Бироқ “ёвуз” сифати шу қадар қайишқоқ, эгилувчан бир нарсаки, уни исталган куйга солиб, исталган мафкурага ёрлиқ қилиб илиб қўйиш мумкин. Аксар ҳолларда мафкуралар бир-бирларини ёвузликда айблайди. Бунда ким холис хакам бўла олади? Халқ ва миллатми? Динми? Миллат ва дин номи билан амалга оширилган хунрезликларнинг саноғи йўқ. Қолаверса, муайян ғоя шароит ва тарихий давр тақозоси билан ижобий деб баҳоланса, бошқа бир муҳит ва замонда бунинг акси бўлиши мумкин.

Энди эътиборни ғоявий иммунитет масаласига қаратсак. Бизнингча, ҳеч бир ғоя плюралистик муҳитда ғоявий иммунитетни шакллантириш воситаси бўлолмайди. Акс ҳолда, бу ғоя догмага айланади ва ўзи пайдо бўлган муҳитни – плюрализмни йўқ қилади. Ғоявий иммунитет ғояга эмас, чуқур билим ва эркин танқидий тафаккурга таянгандагина плюрализм билан “келишиб” кета олади. Ашаддий мутаассибларда ҳам ғоявий иммунитет бор, бироқ у танқидий тафаккурга эмас, ўзи кўр-кўрона ишонган ғояга суянади. Бинобарин, ғоявий иммунитетни миллий ғоянинг вазифалари қаторига киритиб бўлмайди. Агарда биз уни ёлғон ва алдовлардан ҳимоячи сифатидаги танқидий тафаккурнинг вазифасидир десак, бу бошқа масала.

Миллий ғоя ғоявий иммунитетни шакллантирмаса, ёвуз ғояларга қарши курашмаса, у ҳолда мазкур вазифа кимнинг ёки ниманинг гарданига тушади? Бизнингча, ёшларга мактабданоқ чуқур таълим бериш, уларни танқидий фикрлашга ўргатиш, ўз фикрларини бемалол, қўрқмай баён қила олиши учун шароит яратиш, аҳолини дисинформациядан сақлашгина бунда марказий ролъ ўйнайди. Билимли, эркин фикрли фуқаролари бўлган мамлакатда миллий мафкура ҳам ўз-ўзидан юзага келади. Уни ишлаб чиқишга ҳам, тарғибу ташвиқ қилишга ҳам ҳожат қолмайди. Уларга бу бунёдкор, буниси эса ёвуз (яқин ўтмишимизда буниси прогрессив, буниси реакцион дейиларди) мафкура деб ўргатиш, ёдлатиш кераксиз иш бўлиб қолади. Етарлича тўғри ахборот билан таъминланган исталган шахс буни ўзи билиб олади. Тўғри, ахборотнинг эркин айланиши, сўз эркинлигининг салбий оқибатлари ҳақида баъзи фикрларга қўшилмай иложимиз йўқ. Бироқ хатто салбий ҳодисага ҳам ўта салбий ҳодисанинг олдини олиш воситаси сифатида қараш мумкин.

* * * *

Миллий ғоя ва мафкурани тор доирадаги шахслар яратмайди. Бу жараёнда бутун миллат иштирок этади. Юқорида келтирганларимиз мулоҳаза учун бир мавзу. Модомики, фикрлар турфа-ҳиллигини шакллантиришни мақсад қилган эканмиз, ишни ўзимизни танқидий текшириш, ўрганишдан бошлашимиз лозим, чамамда.