Ўзбекистон: Афғонистондаги ўзбек тили тақдири Ўзбекистонга боғлиқми? O'zbekiston

Фото муаллифлик ҳуқуқи BBCUZBEK.COM

Тошкентда Алишер Навоий таваллудининг 579 йиллигига бағишланган тадбирлар бўлиб ўтди. Бу тадбирларда Туркия, Озарбайжон ва Афғонистондан меҳмонлар иштирок этдилар. Афғонистонлик меҳмонлар қаторида бўлган ўзбек тили мутахассиси Нуруллоҳ Олтой Би-би-сига ушбу тилнинг Афғонистондаги тақдири борасида фикрларини баён этди.

Нуруллоҳ Олтой афғонистонлик ўзбеклар орасида ўзбек тилининг етук мутахассиси ўлароқ танилган.

У Афғонистон шимолидаги Жузжон Университетида ўзбек тилидан дарс беради.

Жаноб Олтойнинг фикрича, Афғонистон ва Ўзбекистон ўзбеклари «аслида бир миллат», аммо улар сўзлашадиган ўзбек тилидаги юзага келган фарқлар «бу миллатни бир-биридан бегоналаштириб юбормоқда».

Нуруллоҳ Олтой ўзбек тили Афғонистонда тўлақонли расмий тил ўлароқ қудратга эга бўлмаганидан, Афғонистон ўзбеклари ўз она тили келажагини таъминлаш мақсадида Ўзбекистонга кўз тикмоқда, дейди.

Аммо Ўзбекистоннинг ўзида ҳам ўзбек адабий тилини сақлаб қолиш ишлари оқсаётганини таъкидлайди.

Нуруллоҳ Олтой: Умидимиз - Ўзбекистон

Жаноб Олтойга кўра, Афғонистондаги "тўққиз вилоятнинг туб аҳолиси ўзбеклар бўлсада, бу мамлакатда ўзбек адабий тили мустаҳкам ўринга эга эмас".

«Сўнгги йигирма йил ичида университетларда ўзбек тили кафедралари очилди. Мактабларда ҳам ўзбек тили ўқитилиши бошланди».

"Асосий қомусимизда ўзбек тили учта расмий тиллардан бири бўлсада, амалда бу тил оиладаги муомала тилига айланиб қолган", сўзлайди мутахассис.

Нуруллоҳ Олтой ўзбек адабий тилини Афғонистондаги мавқейини оширишга узоқ йиллардан буён ҳаракат қилиб келинаётганини билдиради.

Лекин Афғонистон ўзбекларида бу учун сиёсий қудрат етарли бўлмаганидан, уларнинг Ўзбекистондаги адабий тилга суянишдан бошқа иложи йўқлигини айтади.

Нуруллоҳ Олтой: Ўзбекчани ўрганиш учун аввал русчани билиш керак

Фото муаллифлик ҳуқуқи BBCUZBEK.COM
Image caption Афғонистондаги ўзбек ўқувчилар

Бироқ жаноб Олтой Ўзбекистондаги ўзбек адабий тилидан шунчаки андаза олиб қўйишнинг имкони ҳам йўқлигини таъкидлайди.

Унинг сўзлашича, бунга асосий сабаб Ўзбекистондаги ўзбек тилининг сўнгги юз йил ичида чет тиллар, асосан, рус тилидан кириб келган сўзларга «тўлиб-тошганидир».

«Ўзбекистондаги ўзбек тилига рус тилидаги сўзлар русча талаффуз ва шакл билан ўрнашиб қолган. Афғонистонлик ўзбеклар эса на рус тили, на рус маданиятидан хабардор», изоҳлайди у.

Нуруллоҳ Олтой бундай ҳолат афғонистонлик ўзбеклар учун Ўзбекистонда амалда бўлган адабий тилни қабул қилишига тўсиқ бўлаётганини айтади.

«Ўзбек тили кўп йиллар давомида хорижий сўзлар учун ўз дарвозасини ланг очиб қўйди. Жуда кўп сўзлар ўзбек тили талаффуз қоидаларига бўйсундирилмай қабул қилинди. Бундай шароитда Афғонистон ўзбеклари Ўзбекистондаги ўзбек тилига кўника олмайди», дейди у.

Жаноб Олтой «русча талаффуздаги тўлиб-тошган» ўзбек адабий тилини, ҳатто, хорижликлар ҳам осон ўргана олмаслигини таъкидлайди.

«Ҳозир Ўзбекистондаги ўзбек тилини ўрганиш учун хорижлик одам аввал рус тилини ўрганиши талаб этилади. Чунки кўп сўзлар ўзбек тили талаффузига бўйсундирилмаган».

Мутахассиснинг таклифича, ўзбек тили бутун дунёдаги ўзбеклар учун умумий сўзлашиладиган тилга айланиши учун, аввал, «миллий тил фонетикаси»ни яратмоқ лозим.

«Руслар ҳам шарқ халқлари тилларидан сўзларни қабул қилган. Бироқ улар сўзларни аслича эмас, ўз тилига мослаб ўзлаштирган. Бизнинг ҳам шундай қилишга ҳаққимиз бор», дейди мутахассис.

Нуруллоҳ Олтой: Ўзбекистонлик тилшунослар афғон ўзбекларини ажратмасин»

Нуруллоҳ Олтой айни вақтда Ўзбекистонда ўзбек ёзувини ислоҳ этиш, давлат тили мавқейини кўтариш жараёнлари, ижтимоий тармоқларда ўзбек тилини «ёт сўзлардан тозалаш» масаласида юзага келган баҳс-мунозараларга афғонистонлик ўзбеклар ҳам бефарқ қарамаётганини маълум қилади.

Унинг умид қилишича, тилни ислоҳ қилиш ишларига бош-қош бўлаётган ўзбекистонлик тилшунос олимлар афғонистонлик ўзбеклар истагини ҳам инобатга олиши зарур.

"Таъкидлаганимдек, икки жуғрофий минтақада яшасакда, биз бир миллатмиз. Шундай экан, ўзбекистонлик тилшунослар бизни бегона кўришмасин".

«Афғонистонда, биласиз, саводхонлик даражаси жуда паст. Саводхонлик йўқ бўлган ерда адабий тил ҳам ривож топмайди. Шу сабабдан тилимиз келажагини сақлаб қолишдаги бор умидимиз Ўзбекистондан», дейди у.

Би-би-си Жаҳон Хизмати Ўзбек тилида янги ТВ дастур бошлади

Ўзбеклар президент ҳақорат учун узр сўрашини талаб қилишмоқда

Мултимедиа ўйнаш бу қурилмада дастакланмайди
Узоқдаги яқинлар ва ё ҳижратдаги тақдирлар

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek

Lotinda

Oʻzbekiston: Afgʻonistondagi oʻzbek tili taqdiri Oʻzbekistonga bogʻliqmi?

9-fevral kuni Toshkentda Alisher Navoiy tavalludining 579 yilligiga bagʻishlangan tadbirlar boʻlib oʻtdi. Bu tadbirlarda Turkiya, Ozarbayjon va Afgʻonistondan mehmonlar ishtirok etdilar. Afgʻonistonlik mehmonlar qatorida boʻlgan oʻzbek tili mutaxassisi Nurulloh Oltoy Bi-bi-siga ushbu tilning Afgʻonistondagi taqdiri borasida fikrlarini bayon etdi.

Nurulloh Oltoy afgʻonistonlik oʻzbeklar orasida oʻzbek tilining yetuk mutaxassisi oʻlaroq tanilgan.

U Afgʻoniston shimolidagi Juzjon Universitetida oʻzbek tilidan dars beradi.

Janob Oltoyning fikricha, Afgʻoniston va Oʻzbekiston oʻzbeklari "aslida bir millat", ammo ular soʻzlashadigan oʻzbek tilidagi yuzaga kelgan farqlar "bu millatni bir-biridan begonalashtirib yubormoqda".

Nurulloh Oltoy oʻzbek tili Afgʻonistonda toʻlaqonli rasmiy til oʻlaroq qudratga ega boʻlmaganidan, Afgʻoniston oʻzbeklari oʻz ona tili kelajagini taʼminlash maqsadida Oʻzbekistonga koʻz tikmoqda, deydi.

Ammo Oʻzbekistonning oʻzida ham oʻzbek adabiy tilini saqlab qolish ishlari oqsayotganini taʼkidlaydi.

"Umidimiz Oʻzbekistondan"

Janob Oltoyga koʻra, Afgʻonistondagi "toʻqqiz viloyatning tub aholisi oʻzbeklar boʻlsada, bu mamlakatda oʻzbek adabiy tili mustahkam oʻringa ega emas".

"Soʻnggi yigirma yil ichida universitetlarda oʻzbek tili kafedralari ochildi. Maktablarda ham oʻzbek tili oʻqitilishi boshlandi".

"Asosiy qomusimizda oʻzbek tili uchta rasmiy tillardan biri boʻlsada, amalda bu til oiladagi muomala tiliga aylanib qolgan", soʻzlaydi mutaxassis.

Nurulloh Oltoy oʻzbek adabiy tilini Afgʻonistondagi mavqeyini oshirishga uzoq yillardan buyon harakat qilib kelinayotganini bildiradi.

Lekin Afgʻoniston oʻzbeklarida bu uchun siyosiy qudrat yetarli boʻlmaganidan, ularning Oʻzbekistondagi adabiy tilga suyanishdan boshqa iloji yoʻqligini aytadi.

"Oʻzbekchani oʻrganish uchun avval ruschani bilish kerak"

Biroq janob Oltoy Oʻzbekistondagi oʻzbek adabiy tilidan shunchaki andaza olib qoʻyishning imkoni ham yoʻqligini taʼkidlaydi.

Uning soʻzlashicha, bunga asosiy sabab Oʻzbekistondagi oʻzbek tilining soʻnggi yuz yil ichida chet tillar, asosan, rus tilidan kirib kelgan soʻzlarga "toʻlib-toshganidir".

"Oʻzbekistondagi oʻzbek tiliga rus tilidagi soʻzlar ruscha talaffuz va shakl bilan oʻrnashib qolgan. Afgʻonistonlik oʻzbeklar esa na rus tili, na rus madaniyatidan xabardor", izohlaydi u.

Nurulloh Oltoy bunday holat afgʻonistonlik oʻzbeklar uchun Oʻzbekistonda amalda boʻlgan adabiy tilni qabul qilishiga toʻsiq boʻlayotganini aytadi.

"Oʻzbek tili koʻp yillar davomida xorijiy soʻzlar uchun oʻz darvozasini lang ochib qoʻydi. Juda koʻp soʻzlar oʻzbek tili talaffuz qoidalariga boʻysundirilmay qabul qilindi. Bunday sharoitda Afgʻoniston oʻzbeklari Oʻzbekistondagi oʻzbek tiliga koʻnika olmaydi", deydi u.

Janob Oltoy "ruscha talaffuzdagi toʻlib-toshgan" oʻzbek adabiy tilini, hatto, xorijliklar ham oson oʻrgana olmasligini taʼkidlaydi.

"Hozir Oʻzbekistondagi oʻzbek tilini oʻrganish uchun xorijlik odam avval rus tilini oʻrganishi talab etiladi. Chunki koʻp soʻzlar oʻzbek tili talaffuziga boʻysundirilmagan".

Mutaxassisning taklificha, oʻzbek tili butun dunyodagi oʻzbeklar uchun umumiy soʻzlashiladigan tilga aylanishi uchun, avval, "milliy til fonetikasi"ni yaratmoq lozim.

"Ruslar ham sharq xalqlari tillaridan soʻzlarni qabul qilgan. Biroq ular soʻzlarni aslicha emas, oʻz tiliga moslab oʻzlashtirgan. Bizning ham shunday qilishga haqqimiz bor", deydi mutaxassis.

"Oʻzbekistonlik tilshunoslar afgʻon oʻzbeklarini ajratmasin"

Nurulloh Oltoy ayni vaqtda Oʻzbekistonda oʻzbek yozuvini isloh etish, davlat tili mavqeyini koʻtarish jarayonlari, ijtimoiy tarmoqlarda oʻzbek tilini "yot soʻzlardan tozalash" masalasida yuzaga kelgan bahs-munozaralarga afgʻonistonlik oʻzbeklar ham befarq qaramayotganini maʼlum qiladi.

Uning umid qilishicha, tilni isloh qilish ishlariga bosh-qosh boʻlayotgan oʻzbekistonlik tilshunos olimlar afgʻonistonlik oʻzbeklar istagini ham inobatga olishi zarur.

"Taʼkidlaganimdek, ikki jugʻrofiy mintaqada yashasakda, biz bir millatmiz. Shunday ekan, oʻzbekistonlik tilshunoslar bizni begona koʻrishmasin".

"Afgʻonistonda, bilasiz, savodxonlik darajasi juda past. Savodxonlik yoʻq boʻlgan yerda adabiy til ham rivoj topmaydi. Shu sababdan tilimiz kelajagini saqlab qolishdagi bor umidimiz Oʻzbekistondan", deydi u.

Бу мавзуда батафсилроқ