Ўзбекистон: Прописканинг бекор бўлиши демократия томон яна бир қадамми ёки ... - одамлар фикри O'zbekiston

BBCUZBEK.COM

Сурат манбаси, BBCUZBEK.COM

2 март куни президент Шавкат Мирзиёев «Илм, маърифат ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш йили»да амалга оширишга оид давлат дастурини тасдиқловчи фармонга имзо чекди. Ушбу дастур доирасида узоқ йиллар давомида танқидга тутиб келинган прописка тизимидан воз кечиш ҳам кўзда тутилган.

Президент фармонига мувофиқ, 2020 йил 1 апрелдан бошлаб Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятида кўчмас мулкни олишда Ўзбекистон фуқаролари учун ушбу ҳудудларда доимий пропискага эга бўлиш талаб қилинмаслигини кўзда тутувчи тартиб жорий этилмоқда.

Мустақиллик йиллари давомида Ўзбекистоннинг деярли барча ҳудудларида турмуш шароити оғирлаша борди.

Электр ва табиий газ тақчиллиги, ишсизлик каби омиллар туфайли одамларда яшаш нисбатан яхшироқ бўлган вилоят марказлари, айниқса, пойтахт Тошкентга кўчиб келиш ҳаракати кучайди.

Оқибатда, Тошкент бошқа вилоятларда яшовчи Ўзбекистон фуқаролари учун деярли ёпиқ шаҳарга айлантирилди.

Кўпинча, ўз пойтахтига сиғмаган ўзбеклар агар иложини топишса, яқин ё узоқ хориж давлатларига чиқиб кетишдан ўзга чора топа олмади.

Иложсизлар эса ишсизлик юқори ва яшаш шароитлари паст бўлган ўз қишлоқларида иш топа олишмаса, тузукроқ ҳаёт ёки иш излаб пойтахтга келишаверди.

Сталиндан қолган тизим ўлароқ кўриб келинган прописка эса замонавий Ўзбекистонда янада қаттиққўлроқ тус олди.

Марҳум Ислом Каримов президентлигининг сўнгги йилларида Тошкент шаҳри, том маънода «давлат ичидаги давлат»га айланиб қолган эди.

Вилоятлардан Тошкентга ишлаш, ўқиш мақсадида ёки, ҳатто, шахсий ташвишлар билан келган ўзбекистонликлар тез-тез ички ишлар ходимлари томонидан «паспорт режими қоидаларини бузиш»да айбланар эди.

Ҳатто, 2016 йил 16 май куни ўша вақтдаги Ички ишлар вазири Адҳам Аҳмадбоев томонидан имзолаган йўриқномада Тошкент шаҳри ва вилоятига 5 кундан ортиқ муддатга келган бешикдаги гўдакдан тортиб то кекса вилоятликлар Ички ишлар идораларида рўйхатдан ўтиши белгилаб қўйилган эди.

Президент Мирзиёев: «Фуқароларимиз оёғига кишан урдик»

Сурат манбаси, BBCUZBEK.COM

Сурат тагсўзи,

Президентимизга минг раҳмат бу қарор учун...

Шавкат Мирзиёев қудратга келганидан сўнг прописка тизимида сезиларли юмшатишлар амалга оширила бошланди.

Хусусан, паспорт тизими қоидаларини бузганлик учун жарималар пасайтирилди. Ишга қабул қилишда эса вақтинчалик прописка сўраш таомили тугатилди.

Шунингдек, қурилганига уч йилдан ошмаган янги уйларни сотиб олган вилоятлик фуқаролар Тошкент шаҳрида доимий рўйхатдан ўтиш имконига эга бўлди.

Бироқ бундай ўзгаришлар пропискани «фуқаролик ҳуқуқларини бузувчи тизим» ўлароқ кўрувчи танқидчилар учун етарли бўлмади.

Ўтган уч йил давомида ижтимоий тармоқнинг ўзбек сегменти ва маҳаллий нашрларда прописка тизимига нисбатан кескин қаршилик руҳидаги кўплаб фикр ва материаллар эълон қилинди.

Фаоллар Тошкент шаҳрининг мамлакат фуқаролари учун бутунлай очилишини талаб эта бошладилар.

Ниҳоят, 2020 йил 24 январь кунги Олий Мажлисга мурожаати давомида президент Мирзиёев ушбу мавзуга алоҳида тўхталиб ўтди.

У парламент ва ҳукумат 2020 йил 1 апрелга қадар прописка тизимини ислоҳ қилиш бўйича аниқ таклифларни ишлаб чиқиши, халқаро тажрибани ўрганиши лозимлигини таъкидлади.

«Биз 30 йил давомида ўзимизни фуқароларимизни оёғига кишан урдик. Фуқаролар қаерда яшаса, ишласа, ўша ердан пропискадан эркин ўтиб яшаши керак» дея фикр билдирди президент.

Одамлар ҳали тайёр эмасми?

Сурат манбаси, BBCUZBEK.COM

Сурат тагсўзи,

"Яна бир демократик қадам..."

«Одамлар ҳали прописка очилишига тайёр эмас», дейди тарихчи Сотимжон Холбоев.

Лекин у нега бундай фикрда эканини изоҳлашни истамайди.

«Буларнинг ҳаммаси тасодиф эмас. Ҳукумат хўп ўйлаб иш қилган», қўшимча қилади тарихчи.

Сурат манбаси, BBCUZBEK.COM

Сурат тагсўзи,

«Буларнинг ҳаммаси тасодиф эмас. Ҳукумат хўп ўйлаб иш қилган», қўшимча қилади тарихчи.

Жиззахдан эканини айтган талаба йигит эса прописка тизимидан воз кечилаётганини «Ўзбекистонда демократик ўзгаришлар ўз чўққисига чиқиши дебочаси» ўлароқ тасвирлайди.

У прописка Ўзбекистон фуқароларини ҳуқуқий жиҳатдан табақалаштириб келгани борасидаги фикрларга қўшилишини билдиради.

«Ҳаммамизда Ўзбекистон паспорти бор. Ёзда Тошкентга ишлашга ё айланишга келсангиз, документ сўраса. Кимсиз, қаердансиз, нега келдингиз, деса. Ўзингизнинг Ўзбекистон ҳудудингизда юришингиз мумкинми?» дейди талаба йигит.

Ўзининг ўқитувчи эканини билдирган бир аёл эса прописканинг бекор қилинаётгани «президент томонидан ўйлаб қилинган иш» эканини айтсада, бу тизим унинг ҳаётида ҳеч қандай тўсиқ яратмаганини таъкидлайди.

«Прописка ҳаётимда ҳеч ҳам тўсиқ яратмаган. Мен давлатимиз сиёсатига тан бераман».

«Агар прописка сизга тўсиқ бўлмаган бўлса, демак у сақланиб қолиши керакмиди», деган саволга ўқитувчи аёл шундай жавоб беради:

«Унисини билмадим. Пропискага ҳеч ишим тушмаган экан».

Бир тошкентлик аёл эса ўтган умри давомида прописка аҳамиятини ҳис қилмаганини билдиради.

"Ўзим тошкентликман. Балки прописка очилиши областной халқлар учун яхши бўлди", дейди у.

Яна бир тошкентлик аёлнинг фикрича, «пропискани очиб юборишдан аввал бироз кутиш керак эди».

Ёши ўттизга бориб қолган бир йигит эса прописка тизимидаги ўзгаришлардан ҳали бехабар экани, аммо «прописканинг очилиши»дан хурсанд эканини маълум қилади.

«Тошкентда қанча ёшлар ўз ўрнини топишга ҳаракат қилиб юрибди. Энди уларнинг олдидаги тўсиқ олиб ташланибди», қувончини яширмайди у.

Санъат соҳасида таҳсил олишини айтган ёш талаба йигит эса «прописка тизими фуқаролик ҳуқуқларини бузган», дея ўйламаслигини айтади.

Крепостной деҳқонлар учун жорий қилинган тизим

Ўзбекистон ўз фуқароларига прописка тизимини жорий қилган ва уни бузганларни жаримага тортувчи камдан-кам давлатлар сирасига киради.

Прописка XV асрда Рус крепостной (ярим қул) деҳқонлари учун ўйлаб топилган тизим эканлиги айтилади.

Чор Россияси Ўрта Осиёни босиб олганидан сўнг ушбу тизимни маҳаллий одамларнинг эркин ҳаракатланишига монелик қилиш учун киритган.

Ушбу тизим Шўролар даврида ҳам сақланиб қолган.

Прописканинг оддий одамлар ҳаётига салбий таъсир қилиши Ўзбекистон мустақил бўлганидан сўнг яққол сезила бошлагани кузатилган.

Прописка сабаб кўплаб малакали кадрлар пойтахтда ишлаш имкониятидан мосуво бўлгани ва шу сабаб Ўзбекистонни тарк этаётгани айтиб келинади.

LOTINDA

Oʻzbekiston: Propiska hayotimda hech ham toʻsiq yaratmagan - odamlar fikri

2-mart kuni prezident Shavkat Mirziyoyev "Ilm, maʼrifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili"da amalga oshirishga oid davlat dasturini tasdiqlovchi farmonga imzo chekdi. Ushbu dastur doirasida uzoq yillar davomida tanqidga tutib kelingan propiska tizimidan voz kechish ham koʻzda tutilgan.

Prezident farmoniga muvofiq, 2020 yil 1 apreldan boshlab Toshkent shahri va Toshkent viloyatida koʻchmas mulkni olishda Oʻzbekiston fuqarolari uchun ushbu hududlarda doimiy propiskaga ega boʻlish talab qilinmasligini koʻzda tutuvchi tartib joriy etilmoqda.

Mustaqillik yillari davomida Oʻzbekistonning deyarli barcha hududlarida turmush sharoiti ogʻirlasha bordi.

Elektr va tabiiy gaz taqchilligi, ishsizlik kabi omillar tufayli odamlarda yashash nisbatan yaxshiroq boʻlgan viloyat markazlari, ayniqsa, poytaxt Toshkentga koʻchib kelish harakati kuchaydi.

Oqibatda, Toshkent boshqa viloyatlarda yashovchi Oʻzbekiston fuqarolari uchun deyarli yopiq shaharga aylantirildi.

Koʻpincha, oʻz poytaxtiga sigʻmagan oʻzbeklar agar ilojini topishsa, yaqin yo uzoq xorij davlatlariga chiqib ketishdan oʻzga chora topa olmadi.

Ilojsizlar esa ishsizlik yuqori va yashash sharoitlari past boʻlgan oʻz qishloqlarida ish topa olishmasa, tuzukroq hayot yoki ish izlab poytaxtga kelishaverdi.

Stalindan qolgan tizim oʻlaroq koʻrib kelingan propiska esa zamonaviy Oʻzbekistonda yana-da qattiqqoʻlroq tus oldi.

Marhum Islom Karimov prezidentligining soʻnggi yillarida Toshkent shahri, tom maʼnoda "davlat ichidagi davlat"ga aylanib qolgan edi.

Viloyatlardan Toshkentga ishlash, oʻqish maqsadida yoki, hatto, shaxsiy tashvishlar bilan kelgan oʻzbekistonliklar tez-tez ichki ishlar xodimlari tomonidan "pasport rejimi qoidalarini buzish"da ayblanar edi.

Hatto, 2016-yil 16-may kuni oʻsha vaqtdagi Ichki ishlar vaziri Adham Ahmadboyev tomonidan imzolagan yoʻriqnomada Toshkent shahri va viloyatiga 5 kundan ortiq muddatga kelgan beshikdagi goʻdakdan tortib to keksa viloyatliklar Ichki ishlar idoralarida roʻyxatdan oʻtishi belgilab qoʻyilgan edi.

"Fuqarolarimiz oyogʻiga kishan urdik"

Shavkat Mirziyoyev qudratga kelganidan soʻng propiska tizimida sezilarli yumshatishlar amalga oshirila boshlandi.

Xususan, pasport tizimi qoidalarini buzganlik uchun jarimalar pasaytirildi. Ishga qabul qilishda esa vaqtinchalik propiska soʻrash taomili tugatildi.

Shuningdek, qurilganiga uch yildan oshmagan yangi uylarni sotib olgan viloyatlik fuqarolar Toshkent shahrida doimiy roʻyxatdan oʻtish imkoniga ega boʻldi.

Biroq bunday oʻzgarishlar propiskani "fuqarolik huquqlarini buzuvchi tizim" oʻlaroq koʻruvchi tanqidchilar uchun yetarli boʻlmadi.

Oʻtgan uch yil davomida ijtimoiy tarmoqning oʻzbek segmenti va mahalliy nashrlarda propiska tizimiga nisbatan keskin qarshilik ruhidagi koʻplab fikr va materiallar eʼlon qilindi.

Faollar Toshkent shahrining mamlakat fuqarolari uchun butunlay ochilishini talab eta boshladilar.

Nihoyat, 2020-yil 24-yanvar kungi Oliy Majlisga murojaati davomida prezident Mirziyoyev ushbu mavzuga alohida toʻxtalib oʻtdi.

U parlament va hukumat 2020 yil 1 aprelga qadar propiska tizimini isloh qilish boʻyicha aniq takliflarni ishlab chiqishi, xalqaro tajribani oʻrganishi lozimligini taʼkidladi.

"Biz 30 yil davomida oʻzimizni fuqarolarimizni oyogʻiga kishan urdik. Fuqarolar qayerda yashasa, ishlasa, oʻsha yerdan propiskadan erkin oʻtib yashashi kerak" deya fikr bildirdi prezident.

Odamlar hali tayyor emasmi?

Bi-bi-si propiska tizimining, tom maʼnoda, bekor qilinayotgani toʻgʻrisidagi xabarga odamlar qanday munosabatda ekani bilan qiziqib koʻrdi.

"Odamlar hali propiska ochilishiga tayyor emas", deydi tarixchi Sotimjon Xolboyev.

Lekin u nega bunday fikrda ekanini izohlashni istamaydi.

"Bularning hammasi tasodif emas. Hukumat xoʻp oʻylab ish qilgan", qoʻshimcha qiladi tarixchi.

Jizzaxdan ekanini aytgan talaba yigit esa propiska tizimidan voz kechilayotganini "Oʻzbekistonda demokratik oʻzgarishlar oʻz choʻqqisiga chiqishi debochasi" oʻlaroq tasvirlaydi.

U propiska Oʻzbekiston fuqarolarini huquqiy jihatdan tabaqalashtirib kelgani borasidagi fikrlarga qoʻshilishini bildiradi.

"Hammamizda Oʻzbekiston pasporti bor. Yozda Toshkentga ishlashga yo aylanishga kelsangiz, dokument soʻrasa. Kimsiz, qayerdansiz, nega keldingiz, desa. Oʻzingizning Oʻzbekiston hududingizda yurishingiz mumkinmi?" deydi talaba yigit.

Oʻzining oʻqituvchi ekanini bildirgan bir ayol esa propiskaning bekor qilinayotgani "prezident tomonidan oʻylab qilingan ish" ekanini aytsada, bu tizim uning hayotida hech qanday toʻsiq yaratmaganini taʼkidlaydi.

"Propiska hayotimda hech ham toʻsiq yaratmagan. Men davlatimiz siyosatiga tan beraman".

"Agar propiska sizga toʻsiq boʻlmagan boʻlsa, demak u saqlanib qolishi kerakmidi", degan savolga oʻqituvchi ayol shunday javob beradi:

"Unisini bilmadim. Propiskaga hech ishim tushmagan ekan".

Bir toshkentlik ayol esa oʻtgan umri davomida propiska ahamiyatini his qilmaganini bildiradi.

"Oʻzim toshkentlikman. Balki propiska ochilishi oblastnoy xalqlar uchun yaxshi boʻldi", deydi u.

Yana bir toshkentlik ayolning fikricha, "propiskani ochib yuborishdan avval biroz kutish kerak edi".

Yoshi oʻttizga borib qolgan bir yigit esa propiska tizimidagi oʻzgarishlardan hali bexabar ekani, ammo "propiskaning ochilishi"dan xursand ekanini maʼlum qiladi.

"Toshkentda qancha yoshlar oʻz oʻrnini topishga harakat qilib yuribdi. Endi ularning oldidagi toʻsiq olib tashlanibdi", quvonchini yashirmaydi u.

Sanʼat sohasida tahsil olishini aytgan yosh talaba yigit esa "propiska tizimi fuqarolik huquqlarini buzgan", deya oʻylamasligini aytadi.

Krepostnoy dehqonlar uchun joriy qilingan tizim

Oʻzbekiston oʻz fuqarolariga propiska tizimini joriy qilgan va uni buzganlarni jarimaga tortuvchi kamdan-kam davlatlar sirasiga kiradi.

Propiska XV asrda Rus krepostnoy (yarim qul) dehqonlari uchun oʻylab topilgan tizim ekanligi aytiladi.

Chor Rossiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan soʻng ushbu tizimni mahalliy odamlarning erkin harakatlanishiga monelik qilish uchun kiritgan.

Ushbu tizim Shoʻrolar davrida ham saqlanib qolgan.

Propiskaning oddiy odamlar hayotiga salbiy taʼsir qilishi Oʻzbekiston mustaqil boʻlganidan soʻng yaqqol sezila boshlagani kuzatilgan.

Propiska sabab koʻplab malakali kadrlar poytaxtda ishlash imkoniyatidan mosuvo boʻlgani va shu sabab Oʻzbekistonni tark etayotgani aytib kelinadi.