Khi nào bộ trưởng phải từ chức?

Bản quyền hình ảnh Reuters
Image caption Các nghị sỹ Anh được dùng tiền công thuê hoặc trả phí tín dụng mua nhà ở London

Tuần này, lại có thêm một bộ trưởng ở Anh phải từ chức vì các cáo buộc liên quan đến chi tiêu công quỹ.

Bà Maria Miller, dân biểu vùng Basingstoke, Bộ trưởng Văn hóa - Thể thao trong chính phủ liên minh Bảo thủ và Tự do Dân chủ, đã mất chức sáng 9/4/2014.

Nhân chuyện này tôi muốn chia sẻ với các bạn câu chuyện về 'căn bệnh cơ chế' ở Anh nơi có nền dân chủ lâu đời nhất thế giới nhưng cách ưu tiên về chi tiêu công cho chính các nghị sỹ quốc hội lại dễ gây hà lạm, khai man.

Ngược lại, ở Anh cũng có cơ chế cho phép hạ bệ quan chức chính phủ khá hòa bình mà không cứ phải lôi nhau ra các vụ án chồng chất như ở Việt Nam hay các vụ xử kín rùng rợn tại Trung Quốc.

Tất nhiên, mọi việc chỉ có thể diễn ra nhờ vai trò rất mạnh của báo chí độc lập, tạo sức ép không ngừng nghỉ lên quan chức chính phủ, buộc họ từ chức ngay khi phạm lỗi hoặc bị mất tín nhiệm.

Cơ chế hạ bệ

Vụ bà Maria Miller đã có nguyên do từ tháng 12/2012 khi tờ Daily Telegraph nói bà khai khống chi tiêu tới 90 nghìn bảng để trả tiền tín dụng cho một căn nhà ở London để cư ngụ trong nhiệm kỳ dân biểu.

Theo quy định ở Anh, các dân biểu được nhận khoản bù tiền nhà hoặc tín dụng địa ốc ở hai nơi: địa phương họ sống, có thể ở rất xa thủ đô, và một căn nhà nữa phục vụ việc công ở London, nơi họ về họp hành hàng ngày.

Bản quyền hình ảnh BBC World Service
Image caption Báo Anh đòi bộ trưởng Maria Miller từ chức sau vụ khai khống tiền nhà

Nhưng ai ở Anh cũng biết tiền một căn nhà ở London có giá khác hẳn nhà ở tỉnh.

Và đây là lỗ hổng cho chuyện chính khách đòi bù tiền nhà hay tiền mua nhà.

Dư luận cũng không hài lòng với chuyện 'tráo nhà' hay gọi là 'flipping home' để chọn khai nhận khoản tiền cho căn nhà đắt giá hơn.

Có dân biểu còn nhận căn nhà bằng tiền công để cho thuê.

Tờ Daily Telegraph khi đó chỉ tố cáo bà Maria Miller khai lạm tiền nhà vì lãi suất cho tiền tín dụng địa ốc (mortgage rate) đã xuống mà bà vẫn khai nhận theo mức cao hơn.

Ủy ban Tư cách Đại biểu của Quốc hội Anh năm 2013 đã xem xét vụ này sau khi có dân biểu khác yêu cầu bà Maria Miller trả lại toàn bộ khoản chênh lệch chi phí lãi suất, 45 nghìn bảng Anh.

Nhưng Ủy ban của Quốc hội lại chỉ yêu cầu bà Miller trả lại 5800 bảng và đã làm chuyện đó.

Nhưng dư luận khó chịu vì lời xin lỗi của bà quá ngắn, chỉ có mấy chục giây và có vẻ không 'hối lỗi'.

Báo Anh đã không buông tha và liên tiếp chạy các tựa đề đòi bà từ chức.

Cơ chế 'bù tiền nhà' cho các nghị sỹ tại Anh đã bị dư luận phê phán từ lâu và cũng đang gây hại cho nhiều quan chức và cả chính phủ Anh qua mấy nhiệm kỳ.

Nhưng cũng ở Anh có cơ chế 'uy tín và niềm tin' khiến người ta có thể cách chức dễ dàng một bộ trưởng.

Quy trình này khá đơn giản.

Theo chế độ thủ trưởng thì thủ tướng Anh là người phải gián tiếp chịu trách nhiệm về mọi hành vi của thành viên nội các cầm quyền.

Bị báo chí xúm vào 'đánh', thường chỉ sau vài ngày, vị bộ trưởng phải được nghe rằng ông ta hay bà ta 'vẫn còn được thủ tướng tín nhiệm' để không bị buộc phải ra đi.

Bản quyền hình ảnh blair and cameron
Image caption Cựu và tân thủ tướng Anh: hai ông Tony Blair và David Cameron nói chuyện

Vì khi uy tín của một bộ trưởng bị sút giảm, để giữ chức, họ như phải 'vay' uy tín từ thủ tướng, người có thực quyền cao nhất ở Anh - do Nữ hoàng tuy là nguyên thủ quốc gia nhưng không điều hành chính phủ mà chỉ có vai trò tượng trưng.

Đem uy tín của mình cho vay mà không có gì bù vào, và cơn giông tố trên báo vẫn chưa ngớt, uy tín của thủ tướng sẽ sứt mẻ theo và lời nói sẽ giảm trọng lượng, đề xuất về chính sách đưa ra sẽ bị chống đối.

Cứ đà đó, vị bộ trưởng từ 'vốn quý' (assets) của chính phủ hoặc đảng của mình dần trở thành 'gánh nặng' hoặc 'món nợ' (liability), kéo thấp uy tín của thủ tướng hoặc lãnh đạo đảng xuống theo.

Cũng cơ chế đảng phái ở Anh cho phép một khi uy tín của lãnh tụ đảng hoặc thủ tướng quá giảm sút, một nhân vật cùng đảng có thể tuyên bố thách thức tranh chức vị cao nhất, gọi là 'leadership challenge'.

Hiện nay, Phó Thủ tướng Nick Clegg, lãnh tụ đảng Tự do Dân chủ chỉ vì thua điểm trong cuộc tranh luận trên truyền hình BBC với nhân vật cánh hữu Nigel Farage nên đ̣ang có nguy cơ gặp thách thức chức lãnh đạo từ trong đảng.

Nếu hội tụ đủ số phiếu của các nghị sỹ trong đảng ủng hộ, một dân biểu kỳ cựu có thể yêu cầu đảng bỏ phiếu chọn mình thay cho người đương chức.

Chính hồi năm 1974, bà Margaret Thatcher đã thách thức chức lãnh tụ đảng Bảo thủ của ông Edward Heath và thắng lợi.

Đến năm 1979, đảng của bà thắng cử và Margaret Thatcher trở thành nữ thủ tướng đầu tiên ở Anh cho tới năm 1991, khi chính bà bị thách thức trong nội các Bảo thủ và đã quyết định từ chức.

Tuần này, vào tối 8/4 Thủ tướng David Cameron đã nói chuyện với Bộ trưởng Miller và hai bên đồng ý rằng bà từ chức.

Lý do là trước buổi chất vấn thủ tướng diễn ra hàng tuần, PM's Questions vào thứ Tư 9/4, ông Cameron không muốn bị công kích bởi vụ Maria Miller.

Đảng cầm quyền đang bị đảng Độc lập Anh Quốc (UKip) giành cử tri trước bầu cử châu Âu và bầu cử toàn quốc 2015, nên ông Cameron muốn dân Anh lắng nghe thông điệp của mình chứ không bị rối trí bởi vụ chi tiêu của một bộ trưởng.

Không phải duy nhất

Đây không phải là lần đầu tiên và duy nhất chính trị gia Anh dính vào các vụ bê bối chi tiêu và thanh toán tiền công.

Với quan chức cả ba đảng Bảo thủ, Lao động và Tự do Dân chủ, đa số bị mất chức vì quan hệ làm ăn, gia đình, tình ái, hoặc khai khống tiền chi tiêu công.

Vào tháng 10/2011, Bộ trưởng Quốc phòng Anh, ông Liam Fox (đảng Bảo thủ) từ chức khỏi nội các vì như chính lời ông là “đã nhầm lẫn giữa quan hệ công và quan hệ cá nhân”.

Báo Anh tố cáo ông Liam Fox đã đưa một doanh nhân người Scotland, ông Adam Werritty đi cùng các chuyến công vụ 18 lần từ 2009 đến 2011.

Ông Fox cũng làm luôn chức chủ tịch một trung tâm nghiên cứu do ông Werritty lập ra gọi là The Atlanticist Bridge.

Tháng 5/2010, Quốc vụ khanh Tài chính Anh, ông David Laws (đảng Tự do Dân chủ) cũng bị buộc phải từ chức vì dùng công quỹ trả cho tiền thuê nhà của người tình nam James Lundie.

Không chỉ phải công khai xin lỗi công chúng, ông David Laws đã phải hoàn trả công quỹ 40 nghìn bảng Anh và rời nội các.

Hồi 2006, bà Tessa Jowell, bộ trưởng thuộc đảng Lao Động bị dính vào vụ scandal mà báo chí Anh gọi là ‘Jowellgate’.

Lý do là chồng của bà, ông David Mills là luật sự từng làm việc cho tỷ phú, thủ tướng Ý, Silvio Berlusconi và đã bị toà Ý kết án vì đã nhận 600 nghìn USD để ‘đưa ra bằng chứng không đúng’ bảo vệ ông Berlusconi.

Dù không liên quan trực tiếp đến các chuyện làm ăn của chồng, bà Tessa Jowell đã bị tố cáo là vi phạm quy tắc hành xử của bộ trưởng vì đã ký vào giấy tờ cùng chồng dùng khoản 600 nghìn USD đó để mua nhà.

Bản quyền hình ảnh thatcher
Image caption Bà Thatcher lên lãnh đạo đảng Bảo thủ Anh năm 1974 sau khi thách thức chức của ông Edward Heath

Hai ông bà sau đó đã chính thức ly thân và sự nghiệp chính trị của bà Tessa Jowell vẫn tiến triển nhưng vụ việc đã gây tổn hại về uy tín cho Thủ tướng Anh khi đó, ông Tony Blair, bản thân ông cũng là bạn ông Silvio Berlusconi.

Nhưng đôi khi quan chức phải từ nhiệm không chỉ vì tiền bạc hay vì quan hệ 'gây nghi ngờ' và có khi chỉ vì vô tình không biết đã phạm luật.

Hồi tháng 2/2014, Thứ trưởng phụ trách di dân, ông Mark Harper cũng từ chức sau khi báo chí đưa tin người dọn nhà cho ông đã làm việc mà không có giấy phép lao động tại Anh.

Dù Phủ Thủ tướng nói ông Harper “đã không biết là người ông tuyển là di dân bất hợp pháp”, nhưng vì di dân là chủ đề nóng bỏng, một thứ trưởng có vi phạm dù không cố ý cũng có thể khiến uy tín của chính phủ giảm sút.

Rút lui nhanh khỏi chính phủ, các thứ bộ trưởng, quốc vụ khanh có cơ hội chờ dư luận quên đi về bê bối còn nhỏ để quay lại cầm quyền trong một lần khác, điều mà ông David Laws đã làm.

Trái lại, nếu không có cơ chế cho các quan chức cao cấp sớm từ chức khi vụ việc chưa nghiêm trọng nổ ra, họ có thể tiếp tục vi phạm, và lấn sâu vào các hành vi có thể dẫn tới mức phạm tội hình sự, thậm chí bị tù đầy.

Trong thập niên 1990, sự nghiệp chính trị của một quan chức cao cấp Anh tụt dốc không phanh vì cố chống đỡ, thậm chí đòi kiện lại báo chí.

Bản quyền hình ảnh Getty
Image caption Từ chức sớm là cách quan chức không bị kết thúc sự nghiệp tại toà án Anh

Đó là câu chuyện về dân biểu kiêm bộ trưởng thuộc đảng Bảo thủ Jonathan Aitken.

Năm 1995, báo The Guardian và đài truyền hình Granada chạy bài nói về các vụ làm ăn bất minh của ông Aitken với Ả Rập Saudi, dẫn tới vụ ông kiện lại báo chí bôi nhọ nhằm bảo vệ danh dự.

Nhưng vụ kiện của ông Jonathan Aitken bị bác bỏ và chương trình World in Action tiếp tục chạy một phóng sự về ông.

Sau mấy năm giằng co về pháp lý, sang năm 1999, ông Aitken bị tòa xử tội khai gian và xử tù 19 tháng.

Tất cả những điều này chứng tỏ chuyện quan chức khai thác các mối lợi nhờ quan hệ, nhờ cơ chế lỏng lẻo xảy ra ở mọi nơi, kể cả ở ở một nền dân chủ lâu đời như Anh.

Điều quan trọng là có cơ chế nào nhanh chóng hạ bệ họ ngay khi bê bối còn nhỏ, để họ không rơi vào chuyện nghiêm trọng tới mức hình sự.

Và thay vì chỉ rao giảng đạo đức chung chung, nền chính trị nào cũng cần có cơ chế cụ thể nhằm lọc lựa hàng ngũ vì sự tồn tại lâu dài hơn của hệ thống.