Gian lận đấu thầu: Vẫn là vấn nạn của Nhật Bản

Văn phòng công tố Tokyo Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Văn phòng công tố Tokyo

Hồi đầu năm nay, bộ giao thông Nhật Bản ra lệnh cấm hai công ty xây dựng lớn nhất nước ngừng một phần hoạt động bốn tháng, vì dính líu gian lận đấu thầu.

Shin Kanemaru: ‘Bố già tham nhũng và dựng lên thủ tướng Nhật’

Tham nhũng cấp cao ở Nhật Bản diễn ra thế nào?

Đại án Securency hối lộ: Tố cáo mất việc, không ai vào tù

Obayashi, nhà thầu lớn nhất Nhật Bản, và Shimizu, đứng số bốn, khi đó bị cấm tham gia dự án mới trong 120 ngày, mặc dù được tiếp tục làm nốt các dự án dang dở.

Trước đó, tòa Tokyo đã phạt tiền hai công ty này vì vi phạm luật chống độc quyền khi thông đồng cùng hai nhà thầu khác trong dự án đường sắt Tokyo-Osaka.

Phán quyết của tòa hồi tháng 10/2018 cho hay lãnh đạo các nhà thầu Obayashi, Kajima và Taisei gặp nhau năm 2014 và 2015, đồng ý chọn luôn người thắng trong hợp đồng làm ga tàu Shinagawa và Nagoya, và trao đổi thông tin.

Shimizu tham gia quá trình này từ tháng 1/2015.

Kết quả, liên doanh do Obayashi dẫn dắt nhận xây một phần ở ga Shinagawa và Nagoya, còn liên doanh của Shimizu thắng một hợp đồng ở ga Shinagawa.

Theo báo Nhật, đây là dự án trị giá 9 ngàn tỉ yen của Central Japan Railway Co., trong đó chính phủ trung ương cấp 3 ngàn tỉ yen, dự kiến hoàn thành năm 2037.

Gian lận đấu thầu - đặc biệt trong xây dựng mặc dù đây không phải là duy nhất - là một truyền thống lâu đời tại Nhật Bản.

Tokyo và Washington từng cãi nhau lớn năm 1989 và 1991 vì vấn nạn này.

'Dango' là gì?

Hệ thống 'dango' xuất phát từ hợp đồng công trình công tại Nhật, theo đó, các nhà thầu khi tham gia một hợp đồng của chính phủ, thay vì tranh đấu quyết liệt, thì ngầm "nhường" cho một bên nộp hồ sơ chiến thắng. Người chiến thắng, khi tham gia hợp đồng sau đó, lại "nhường" cho bên khác thắng thầu, và cứ tiếp tục như vậy.

Các quan chức chính phủ phụ trách bộ hồ sơ thì tuồn thông tin về giá trần thắng thầu để các công ty có thể nộp hồ sơ. Đổi lại là tiền hối lộ, hoặc chỗ làm nhiều tiền sau khi quan chức đã nghỉ hưu.

Sách Encyclopedia of Japanese Business and Management (Allan Bird, 2001) mô tả hệ thống "dango", là các công ty Nhật "đồng ý trước về việc công ty nào sẽ nộp đơn giá thấp, bị coi là hành vi phi pháp theo luật Mỹ". Ngoài ra, các nhà thầu chiến thắng cũng phải đóng góp tiền chính trị ở cấp địa phương hoặc trung ương tương ứng với giá trị hợp đồng.

Trong cuốn Japan under Construction: Corruption, Politics, and Public Works (1996), Brian Woodall nhận xét: "Các nhà thầu xây dựng thu được lợi nhuận to lớn, quan chức thu lượm quyền lực hành chính và an toàn sau nghỉ hưu, còn giới nghị sĩ thu hoạch các khoản đóng góp chính trị và ủng hộ khi tranh cử."

"Dĩ nhiên, kẻ thua cuộc là dân đóng thuế: theo các ước đoán khác nhau, gian lận lớn và các khoản trả phí chính trị đã làm tăng chi phí xây dựng công ở Nhật lên 30 tới 50%."

Theo tổ chức chống tham nhũng Japan Citizen's Ombudsman Association, một chỉ dấu gian lận là khi hợp đồng thắng thầu có giá gần sát với giá trần bí mật của chính phủ.

Một nghiên cứu các công trình lớn tại Nhật năm 2002 phát hiện trung bình các hợp đồng thắng thầu khi đó đạt tới 95,3% giá trần bí mật của chính phủ - một dấu hiệu chứng tỏ tham nhũng nặng.

Trong thập niên 1980, các công ty xây dựng Nhật bắt đầu tiến vào Mỹ, giành được các hợp đồng công như hệ thống tàu điện ở Los Angeles và Washington DC.

Các công ty Mỹ cũng muốn xâm nhập vào Nhật, nhưng nhận ra "mê cung": hệ thống làm theo kiểu chỉ định, nghĩa là đầu tiên các công ty phải được phép trước khi có thể nộp đơn đấu thầu, dựa theo các tiêu chuẩn phức tạp. Đặc biệt, là yêu cầu trước đó phải có thành tích trong dự án ở Nhật, đồng nghĩa là đóng cửa công ty nước ngoài vốn chưa từng vào được Nhật.

Trong thập niên 1980, chính quyền Mỹ đưa yêu cầu mở cửa thị trường xây dựng Nhật vào nghị trình đàm phán thương mại.

Năm 1987, quốc hội Mỹ bỏ phiếu cấm công ty Nhật được đấu thầu trong dự án xây dựng do chính phủ liên bang tài trợ.

Sang thập niên 1990, bê bối tham nhũng dính líu đảng cầm quyền LDP ở Nhật là một tác nhân dẫn tới thay đổi trong hợp đồng công.

Một lý do vì sao hệ thống "dango" bắt đầu bị sờ tới là vì bước vào thập niên 1990, kinh tế Nhật đột ngột xoay chiều từ tăng trưởng sang trì trệ.

Thập niên 1990 sau này ở Nhật thường được nhắc tới là "thập niên đánh mất" (Ushinawareta Jūnen).

Như Jeff Kingston giải thích trong sách Japan's Quiet Transformation (2004), trước khi xảy ra khủng hoảng kinh tế thập niên 1990, cử tri bỏ qua cho "tội lỗi nhỏ của chính khách miễn là làm được việc".

Nhưng khi xảy ra khủng hoảng, các bê bối bị tiết lộ mới khiến người dân Nhật phẫn uất, đòi phải có thay đổi.

Bê bối

Năm 1992 xảy ra bê bối lớn, dính líu tới cả bộ trưởng xây dựng Nhật khi đó.

Bộ trưởng xây dựng Kishiro Nakamura nhận án 18 tháng tù, vì tội nhận hối lộ tháng 1/1992 từ một phó chủ tịch của Kajima Corp., để đổi lại là không xúc tiến điều tra cáo buộc gian lận đấu thầu liên quan một loạt công ty xây dựng.

Trong vụ án này, 30 người bị kết tội.

Đại án này, được phanh phui giai đoạn 1993-94, được cho là bước ngoặt làm yếu đi quan hệ tham ô giữa giới chính khách và các công ty xây dựng Nhật.

Tháng 3/1993, Shin Kanemaru, được xem là 'Bố già' trong chính trị Nhật, bị bắt vì nhận 500 triệu yen từ công ty Sagawa.

Shin Kanemaru: ‘Bố già tham nhũng và dựng lên thủ tướng Nhật’

Cuộc điều tra liên quan sau đó phanh phui nạn tham nhũng hệ thống trong các hợp đồng công tại Nhật, dẫn tới một scandal lớn khác dính líu nhiều nhà thầu lớn trong ngành xây dựng.

Được gọi là bê bối "Zenecon" (tổng thầu), trong năm 1993, có các tiết lộ về nạn gian lận đấu thầu trong các hợp đồng công, và nạn hối lộ của nhà thầu đút tiền cho chính khách. Kết quả, viên chức của tám công ty xây dựng, cộng thị trưởng thành phố Sendai và Sanwa, thống đốc Ibaraki và Miyagi, và một thành viên nghị viện bị bắt với cáo buộc tham nhũng.

Trong sách The Making of Urban Japan (2002), André Sorensen cho hay các phanh phui tiếp theo cho thấy dường như "toàn bộ các hợp đồng công giai đoạn này đều là đối tượng của gian lận đấu thầu (dango)".

Báo Japan Times, năm 2007, đã mô tả quá trình gian lận ở Nhật. Theo đó, giới chức chính phủ có ảnh hưởng to lớn trong quá trình đấu thầu, khiến cơ quan nhà nước thành ổ tham nhũng.

Một số sau khi nghỉ hưu có thể lại được nhận vào các vị trí ngon ăn trong các ngành họ từng quản lý. Hình thức nhảy dù này, tiếng Nhật gọi là 'amakudari' (nhảy từ thiên đường).

Các nhà thầu cố gắng xây dựng quan hệ tốt với quan chức để được tiết lộ giá trần bí mật của dự án. Những ai nộp hồ sơ có giá cao hơn giá trần bí mật này thì bị loại.

Năm 2007, tòa Tokyo kết án 2 năm tù, nhưng không phải thụ án (hoãn ba năm), với Tsuneo Kaneko, nguyên giám đốc Japan Highway Public Corp vì vai trò trong gian lận tại các dự án xây cầu.

Trong vụ này, 26 công ty và 10 viên chức bị buộc tội.

Bản quyền hình ảnh Getty Images
Image caption Lễ tang bộ trưởng nông nghiệp Toshikatsu Matsuoka, người tự sát sau cáo buộc nhận hối lộ năm 2007

Gian lận đấu thầu không chỉ xảy ra trong ngành xây dựng Nhật, mà cả nhiều lĩnh vực, ví dụ quốc phòng và nông nghiệp.

Năm 2006, Nhật Bản giải thể Defense Facilities Administration Agency (DFAA) là cơ quan phụ trách cung cấp hạ tầng cho quân Mỹ đóng ở Nhật.

Diễn biến này xảy ra sau khi hai quan chức và một người nghỉ hưu của DFAA dính líu việc gian lận đấu thầu trong nhiều dự án công.

Tháng 5/2007, bộ trưởng nông nghiệp Toshikatsu Matsuoka tự sát, chỉ vài giờ trước khi phải ra quốc hội trả lời về bê bối tài chính.

Vào thời điểm đó, công tố viên Tokyo đang điều tra các công ty xây đường theo hợp đồng của bộ nông nghiệp, cáo buộc họ thông đồng trong các gói thầu.

Bộ trưởng Matsuoka thì bị cáo buộc nhận ít nhất 75.000 đôla từ một số công ty bị điều tra.

Từ đầu thập niên 2000, Nhật Bản bắt đầu sửa luật để chống 'dango', gồm việc thông qua một luật mới và đồng thời sửa luật chống độc quyền.

Nhưng các vụ bê bối gần đây cho thấy gian lận đấu thầu tiếp tục là vấn đề, mặc dù chính phủ những năm gần đây cố gắng dẹp bỏ di sản này.

.

Chủ đề liên quan

Tin liên quan