Chân dung người Việt ở Ba Lan qua ống kính Zuzanna Rabikowska

Zula
Image caption Nữ nhiếp ảnh gia Zuzanna Rabikowska đã thực hiện loạt ảnh chân dung một số người Việt tại Warsaw cho triển lãm ở London

Ba mươi năm sau khi Ba Lan chuyển đổi thể chế từ xã hội chủ nghĩa kiểu Liên Xô sang dân chủ, cộng đồng Việt Nam tại đây ngày càng có đông thành viên, đa dạng như xã hội nước sở tại.

Nữ nhiếp ảnh gia Ba Lan Zuzanna (Zula) Rabikowska nhận thấy cộng đồng Việt Nam tại Ba Lan phản ánh những vấn đề của người di dân vào châu Âu nói chung, và vào Ba Lan nói riêng.

Sinh ra tại Ba Lan nhưng lớn lên ở Vương quốc Anh và có quốc tịch Anh đã lâu, Zuzanna nói với BBC News Tiếng Việt vì sao cô chụp ảnh chân dung một số người Việt tại Warsaw.

Zuzanna Rabikowska: Dự án này bắt nguồn từ bức xúc của bản thân tôi. Tôi là một người nhập cư đến từ Ba Lan. Tôi sinh ra ở Ba Lan và sống nhiều năm ở Anh. Vì vậy, tôi đã chán ngấy với cái cách mà truyền thông thường mô tả về người nhập cư ở Ba Lan hay các nước phương Tây nói chung.

Tôi biết có một cộng đồng người Việt Nam sinh sống ở Ba Lan, nhưng những gì người khác biết về họ thường chỉ thông qua những tựa đề gây sốc trên các báo. Tôi muốn thay đổi điều đó. Vì vậy, tôi đã quyết định thực hiện dự án chụp ảnh chân dung này để thách thức những định kiến về hình ảnh cộng đồng người Việt Nam ở Ba Lan.

Máy của bạn không hỗ trợ nghe xem
Người Việt ở Ba Lan: một số chân dung qua ảnh

BBC:Trong quá trình thực hiện dự án này, bạn đã tìm hiểu được gì về các nhân vật?

Zuzanna Rabikowska: Tôi đã học được rất nhiều thứ. Trước khi thực hiện dự án này, tôi cũng đã nghiên cứu rất kỹ. Thực ra, gia đình tôi ở Ba Lan có khuyên tôi không nên thực hiện dự án này vì họ cho rằng cộng đồng người Việt ở Ba Lan sống rất khép kín, không giao lưu với bên ngoài.

Tuy nhiên, mùa hè vừa rồi (2019), tôi vẫn ở Warsaw để gặp gỡ và tìm hiểu về cộng đồng người Việt tại đây. Tôi đã biết thêm nhiều câu chuyện về đời sống của họ. Tôi nhận ra rằng, có rất nhiều con người khác nhau đang sống ở đây, chứ không phải chỉ có một phiên bản người Việt như người ta vẫn hay định kiến.

BBC: Bạn có thể chia sẻ về một số nhân vật tham gia dự án chụp ảnh của bạn? Tôi được biết những bức chân dung này sẽ được triển lãm tại Anh vào cuối năm nay, phải không?

Zuzanna Rabikowska: Đúng vậy. Tôi tiếp cận dự án này với tinh thần hợp tác vì tôi là người Ba Lan, chứ không phải là người Việt Nam. Những bức ảnh chân dung này được lấy cảm hứng từ những buổi trò chuyện với các nhân vật tham gia, và chúng sẽ được triển lãm tại London vào tháng 11/2019. Các hình ảnh tư liệu và một cuốn sách của tôi cũng sẽ được trưng bày.

Zuzanna Rabikowska Bản quyền hình ảnh Zuzanna Rabikowska
Image caption Mi, một nhân vật trong bộ ảnh người Việt tại Warsaw của Zuzanna Rabikowska

BBC: Bạn có thể chia sẻ về một nhân vật cụ thể trong chùm ảnh này không?

Zuzanna Rabikowska: Trước hết, tôi muốn nhắc đến Mi. Câu chuyện của cô ấy rất thú vị, và cô ấy là một trong những người đầu tiên tôi phỏng vấn ở Warsaw. Chúng tôi gặp nhau nhiều lần, và vẫn giữ liên lạc cho đến bây giờ.

Mi sinh ra ở Ba Lan trong một gia đình có bố mẹ là người Việt Nam. Tuy nhiên, khi Mi 11 tuổi, gia đình cô ấy quyết định về lại Việt Nam sinh sống. Khi ở Việt Nam, cô ấy cảm thấy rất lạc lõng. Gia đình không biết rằng cô ấy đã bị sốc văn hoá và không biết nên ứng xử thế nào cho phù hợp với xã hội Việt Nam. Sau đó, Mi chuyển đến Paris nhưng cũng không thấy phù hợp nên cô ấy về lại Ba Lan, nơi cô ấy sinh ra.

Tại thời điểm đó, mọi thứ khá khó khăn đối với Mi. Vì tiếng Ba Lan không tốt nên cô ấy chủ yếu nói tiếng Anh. Bây giờ Mi có thể nói thành thạo tiếng Ba Lan như người bản địa rồi, nhưng cô ấy nói với tôi rằng, cô ấy vẫn cảm thấy như một người khách sống ở Ba Lan vậy. Cô ấy không cảm thấy mình hoàn toàn là người Ba Lan, hay người Việt Nam.

Bartek, nhà thiết kế đồ hoạ và người vẽ hình minh họa Bản quyền hình ảnh Zuzanna Rabikowska
Image caption Bartek, nhà thiết kế đồ hoạ và người vẽ hình minh họa

BBC: Bạn có gặp một nhân vật nào khác mà họ cảm thấy mình là người Ba Lan hơn không?

Zuzanna Rabikowska: Có. Tôi nhận ra rằng, các nhân vật tham gia dự án này mang đến những câu chuyện khác nhau. Một trong những nhân vật cảm thấy mình là người Ba Lan hơn là người Việt Nam là Bartek. Cũng giống như các nhân vật khác, tôi biết đến Bartek thông qua mạng xã hội. Tôi liên hệ với các nhân vật qua Facebook và Instagram, và tôi không biết bất kỳ ai trước đó.

Tôi chụp ảnh Bartek ở một quán hút shisha ở Warsaw, địa điểm yêu thích của anh ấy. Bartek là một nhà thiết kế đồ hoạ và người vẽ hình minh hoạ. Điều này khá thú vị vì có rất ít người Việt đang sinh sống ở Ba Lan làm việc trong lĩnh vực sáng tạo như Bartek.

Bartek thừa nhận với tôi rằng, anh ấy cảm thấy mình là người Ba Lan hơn, gắn bó với văn hoá và tiếng Ba Lan hơn. Thậm chí, gia đình gốc Việt của anh ấy cũng gọi anh ấy là Bartek. Hầu hết những người tôi phỏng vấn đều có tên Ba Lan, tên Việt Nam hoặc cả hai, còn Bartek thì thích tôi gọi bằng tên Ba Lan của anh ấy hơn.

Tôi nghĩ các nhân vật tôi phỏng vấn đều thú vị như nhau cả, dù câu chuyện của họ khác nhau. Một số người rất quan tâm đến các vấn đề chính trị, xã hội. Vân Anh là một ví dụ.

Tôn Vân Anh đến Ba Lan vào những năm 1990, khi còn ở lứa tuổi thiếu niên. Ban đầu, cô ấy không sống ở Warsaw mà ở một thành phố khác. Lúc đi học, cô ấy gặp phải sự phân biệt chủng tộc rất lớn. Vân Anh kể rằng, giáo viên của cô ấy là một người phân biệt chủng tộc và cô ấy không biết chơi với các bạn người Ba Lan bằng cách nào.

Tôn Vân Anh, cô gái gốc Việt tham gia nhiều cuộc biểu tình đấu tranh cho nhân quyền ở Ba Lan. Bản quyền hình ảnh Zuzanna Rabikowska
Image caption Tôn Vân Anh, cô gái gốc Việt tham gia nhiều cuộc biểu tình đấu tranh cho nhân quyền ở Ba Lan.

Tuy nhiên, điều đó không khiến Vân Anh chán nản. Cô ấy rất quan tâm đến các vấn đề chính trị và tham gia vào rất nhiều các cuộc biểu tình đấu tranh cho nhân quyền. Vì lí do này, kể từ khi có quốc tịch Ba Lan, Vân Anh nằm trong danh sách đen của chính phủ Việt Nam, và không được phép về nước.

Vân Anh làm nhiều công việc khác nhau ở Ba Lan. Tôi cảm thấy rất may mắn khi được gặp và phỏng vấn cô ấy. Cô ấy vừa là một giáo viên, một phiên dịch viên, vừa là một diễn viên. Đối với nghề diễn viên, cô ấy từng tham gia vào series phim có tên gọi 1983 do Netflix sản xuất.

Tuy nhiên, cô ấy chia sẻ rằng, hầu hết các diễn viên người Ba Lan gốc Việt thường chỉ được giao những vai phụ gốc Á thay vì các vai chính. Đây là điều cô ấy trăn trở.

BBC: Có trường hợp nam giới gốc Việt nào tham gia các hoạt động chính trị, xã hội không?

Zuzanna Rabikowska: Có chứ. Trong dự án này, tôi gặp nhiều người Việt ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Theo truyền thông Ba Lan thì người Việt Nam thường làm việc ở các tiệm làm móng hay các chợ. Tuy nhiên, tôi đã được gặp và phỏng vấn một nhân vật khá nổi tiếng ở Ba Lan, đó là Tomek.

Tomek (Ngô Văn Tưởng) là một trong những người nhập cư đến Ba Lan theo diện trao đổi sinh viên. Không giống như người Việt ở Mỹ, vì Việt Nam và Ba Lan từng chung chế độ cộng sản nên nhiều sinh viên Việt Nam đã bắt đầu đến Ba Lan học tập từ những năm 1950.

Zuzanna Rabikowska Bản quyền hình ảnh Zuzanna Rabikowska

Tomek đến Ba Lan vào những năm 1980. Anh ấy chia sẻ rằng, khi được chọn anh ấy đã không biết mình sẽ đi học ở nước nào. Sau khi học xong, giống như nhiều sinh viên Việt Nam khác, Tomek chọn ở lại Ba Lan thay vì về Việt Nam. Anh ấy làm việc trong lĩnh vực thương mại, như nhiều người Việt khác đã và đang làm. Anh ấy là chủ một doanh nghiệp, sở hữu một nhà hàng và tham gia vào các hoạt động chính trị.

Hiện nay, Tomek là một phiên dịch viên và chuyên giúp đỡ những người mới đến định cư ở Warsaw về các vấn đề hành chính và luật pháp. Gần đây, anh ấy mới xuất bản một cuốn sách viết về những trải nghiệm của người Việt Nam ở Ba Lan. Anh ấy rất quan tâm và tham gia nhiệt tình các hoạt động chính trị ở Warsaw.

BBC: Một số người Việt Nam đến Ba Lan và đã tìm ra được bản sắc thật của bản thân. Bạn có thể chia sẻ về một nhân vật như vậy?

Zuzanna Rabikowska: Một nhân vật thú vị mà tôi đã có cơ hội làm việc cùng đó là Kim Lee. Anh ấy là con lai Hàn - Việt. Kim Lee đã sống ở Ba Lan nhiều thập kỷ và là một doanh nhân thành đạt. Ngoài ra, anh ấy còn là một ngôi sao drag queen (hoá trang thành nữ) biểu diễn trên khắp Warsaw. Ở Ba Lan, chỉ có khoảng 30 drag queen (nghệ sỷ mang tran phục cải giới) một con số rất khiêm tốn so với các nước khác ở châu Âu. Và một trong số ít đó là Kim Lee, một người có dòng máu Việt Nam. Vì vậy, anh ấy không chỉ đơn thuần được nhìn nhận là một người Việt Nam, mà còn là một người biểu diễn.

Kim Lee chia sẻ với tôi rằng, các ngành nghề khác không được đề cập trên truyền thông vì người Việt Nam ở Ba Lan thường gắn liền với hình ảnh các chủ tiệm làm móng hay nhân viên massage, mặc dù công việc của anh ấy là một người biểu diễn.

Kim Lee là một doanh nhân thành đạt nhưng cũng là một drag queen biểu diễn ở khắp Warsaw Bản quyền hình ảnh Zuzanna Rabikowska
Image caption Kim Lee là một doanh nhân thành đạt nhưng cũng là một drag queen biểu diễn ở khắp Warsaw

BBC: Hiện nay, những người Ba Lan gốc Việt còn phải đối mặt với vấn đề phân biệt chủng tộc hay không?

Zuzanna Rabikowska: Tôi nghĩ, vấn đề phân biệt chủng tộc ở Ba Lan không chỉ nhắm vào những người sinh ra ở Ba Lan, mà còn nhắm vào những thế hệ sau, và các làn sóng nhập cư khác nhau. Kể từ năm 2015, phe cánh hữu chống nhập cư của Đảng Luật pháp và Công lý (PiS) nắm quyền chính trị ở Ba Lan và họ cũng vừa thắng cử nữa (10/2019). Vì vậy, thói bài ngoại và ghét bỏ đối với người không cùng sắc tộc chắc chắn sẽ chỉ có tăng lên.

Ba Lan là một quốc gia thuần chủng về sắc tộc, và một lý do khác khiến tôi thực hiện dự án này đó là tôi muốn biết những người sinh ra và sống nhiều năm ở Ba Lan, như Kim Lee, dung hoà bản sắc của mình như thế nào, cũng như những thách thức mà họ phải đối mặt trong đời sống hằng ngày.

BBC: Theo tôi được biết, sau khi Ola Nguyễn thắng chương trình MasterChef Polska (Vua đầu bếp Ba Lan - trên kênh TVN, 2018), đã có rất nhiều bình luận chỉ trích cô ấy và ban giám khảo rằng: 'Tại sao họ lại không chọn một người Ba Lan thuần gốc?' Bạn có thể chia sẻ thêm về chuyện này?

Zuzanna Rabikowska: Ola Nguyễn cũng là một nhân vật rất thú vị. Cô ấy đến Ba Lan cùng gia đình khi còn nhỏ, và không nói được tiếng Ba Lan. Nhưng cô ấy đã học tiếng và bắt kịp văn hoá ở đây rất nhanh. Ola lớn lên trong một gia đình Việt Nam truyền thống, cho nên cô ấy dành rất nhiều thời gian nấu ăn với mẹ. Từ đó, cô đam mê nấu nướng và quyết định đăng ký tham gia chương trình Vua đầu bếp Ba Lan năm 2018, và đã giành chiến thắng. Các món ăn của cô ấy thường được pha trộn từ các công thức nấu ăn khác nhau.

Ola và tôi nói rất nhiều về vấn đề song tịch và phân biệt chủng tộc. Cô ấy cho biết, cộng đồng người Ba Lan ở Việt Nam bị kỳ thị rất nhiều nhưng bản thân cô ấy thì không. Theo tôi hiểu, cư dân mạng bàn tán rất sôi nổi về trường hợp của Ola, nhưng cô ấy đã rất dũng cảm để đối mặt với sóng gió dư luận, và vượt qua được. Ola cũng vừa mới hoàn thành một cuốn sách dạy nấu ăn, và đang học tài chính tại một trường đại học. Cô ấy là một phụ nữ trẻ bản lĩnh, vì không dễ gì để một người gốc Việt tồn tại ở Ba Lan trong hoàn cảnh như vậy.

BBC: Bạn có thể chia sẻ một chút về bản thân. Bạn sinh ra ở Ba Lan nhưng chuyển đến Anh sống từ khi còn nhỏ. Bạn là công dân Anh nhưng quan tâm đến cộng đồng Việt Nam ở Ba Lan. Bạn có thấy mình cũng là người có bản sắc kép không?

Zuzanna Rabikowska: Đúng vậy. Dự án này bắt nguồn từ câu chuyện nhập cư của tôi, và đó cũng là cách tôi bắt chuyện với các nhân vật. Khoảng 20 năm trước, tôi chuyển đến Anh, đầu tiên là Glasgow và sau đó là London. Trong thời gian lớn lên ở đây, tôi cũng bị kỳ thị chủng tộc. Một số người lạ bảo tôi rằng hãy về nước đi. Nhà tôi ở cũng bị vẽ, bôi bẩn với những lời thóa mạ và thật đáng buồn đó cũng là những gì người Việt Nam ở Ba Lan phải trải qua.

Phải nói rằng qua trải nghiệm riêng, tôi thấy phân biệt chủng tộc không chỉ là câu chuyện của riêng người Việt Nam. Tôi và các nhân vật đã rất ngạc nhiên khi biết rằng, chúng tôi đã phải trải qua những điều tương tự vì là người song tịch hoặc đa quốc tịch.

Nhân 30 năm thay đổi thể chế Ba Lan (1989-2019), BBC News Tiếng Việt đã thực hiện loại bài 'Người Việt Nam tại Ba Lan, sau 30 năm'.

Các bạn có thể xem thêm về chủ đề này tại đây.

Bầu cử ở Ba Lan và tinh thần người Việt

Ba Lan: Nhiều người Việt đến làm giấy tờ EU

Tên Việt cho trẻ ở Ba Lan: chính quyền lắng nghe

Tin liên quan